Кіріспе

Бұл ежелгі ирандық халықтар тізіміне б.з.д. 1-мыңжылдықтың соңынан б.з. 2-мыңжылдықтың басына дейінгі дереккөздерде иран тілдерінде сөйлейтін немесе этникалық немесе тілдік тұрғыдан ирандық деп есептелетін үнді-еуропалық халықтардың аттары кіреді.

Өмірбаян

Көне және қазіргі Иран халықтары негізінен Proto Indo Iranians-тан тараған, олардың ортақ ата-бабалары Proto Iranians және Proto Indo Aryans болған. Бұл халықтар, мүмкін, Синташта-Петровка мәдениетінің өкілдері болған. Протоирандықтар II мыңжылдықтың басында Индо-арийлерден ертеде бөлініп шықты. Бұл халықтар өздерін "арийлер" деп атаған, бұл атау Иран және Үнді-арий халықтарының этнонимдеріне, немесе туыс және ұқсас мәдениеттерді бөлісетін халықтар тобының негізі болды. Ирандықтар туралы алғашқы жазбалар б.з.д. 9 ғасырында Ассирия деректерінде кездеседі. Классикалық антикалық дәуірде олар негізінен Скифияда (Орта Азия, Шығыс Еуропа, Балқан және Солтүстік Кавказ) және Парсыда (Батыс Азия) қоныстанған. Олар ерте заманнан бастап "Батыс" және "Шығыс" тармақтарына бөлінді, бұл Парсы және Скифия аймақтарымен шамамен сәйкес келеді. Б.з.д. 1-мыңжылдықта Мидиялықтар, Парсылар, Бактриялықтар және Парфяндықтар Иран үстіртінде қоныстанды, ал Скифтер, сарматтар, киммерийліктер және аландықтар Қара теңіз бен Каспий теңізінің солтүстігіндегі далаларда, Батыс Ұлы Мажар жазығына дейін мекендеді. Сақ тайпалары негізінен алыс Шығыста қалды және ақырында Ордос шөліне дейін тарады. Көне Иран халықтары қазіргі Иран тілдерінің ата-бабасы болған тілдерде сөйлеген. Бұл тілдер үнді-еуропалық тілдер отбасының үнді-ирандық тармағының кіші тармағын құрайды. Көне Иран халықтары көптеген аймақтарда өмір сүрді және шамамен б.з.д. 200 жылы олардың мекендеген ең алыс географиялық нүктелері: батысқа қарай Ұлы Венгр жазығы (Алфёльд), Дунай өзенінің шығысында (олар Иран халықтарының анклавын құрды), қазіргі Украинаның оңтүстігіндегі Понто-Каспий даласы, Ресей және Қазақстанның батыс бөлігі, ал шығысқа қарай Алтай тауларының батыс және солтүстік-батыс етегі мен беткейлері, сондай-ақ Батыс Ганьсу, Ордос шөлі және Батыс Ішкі Моңғолия, Солтүстік-Батыс Қытайда (Синьцзян), солтүстік оңтүстік Батыс Сібір және Оңтүстік Урал таулары (Рифей таулары?), оңтүстігінде Парсы шығанағы мен Араб теңізінің солтүстік жағалаулары болды. : "Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Иран халықтары мекендеген аумақтың орналасуы туралы бізде мол тарихи, археологиялық және лингвистикалық дереккөздер бар. Осы кезеңде атты көшпелілер болған солтүстік Ирандықтардың аумағы далалар мен орманды далалардың және тіпті Ұлы Венгрия жазығынан бастап Солтүстік Қытайдағы Ордос аймағына дейінгі жартылай шөлдердің барлық аймағын қамтыды." Сондықтан көне Иран халықтары мекендеген географиялық аймақ өте кең болды (б.з.д. 1-мыңжылдықтың соңында олар бірнеше миллион шаршы километрлік аумақта қоныстанды, бұл шамамен Еуразиядағы барлық Индо-Еуропалық халықтар мекендеген аумақтың жартысына немесе одан да азырақ бөлігіне сәйкес келеді). Көне заманда, орта ғасырға дейін созылған процесте, Скифия мен Сарматияның Иран халықтары, батыс (Понто-Каспий) және орталық (Қазақ) Еуразиялық даласында және Орталық Азияның көп бөлігінде (бір кезде Иран халықтары мекендеген үлкен географиялық аймақты құраған) басқа Иран емес халықтар тарапынан басып алына бастады және түркі халықтарының жаулап алулары мен көші-қондарының нәтижесінде шеттетіле бастады, ассимиляцияланды немесе қуылды. Германдық, славяндық және кейіннен моңғолдық жаулап алулар мен көші-қон да осы аймақтардағы Иран халықтарының құлдырауына ықпал етті. 10 ғасырда Шығыс Иран тілдері бұрын қолданылған көптеген аумақтарда, Орталық Азиядағы пашту, Солтүстік Кавказдағы осетин және Бадахшандағы памири тілдерін қоспағанда, қолданылмайтын болды. Орталық Азия мен батыс Еуразия даласының көпшілігі толықтай түркіленді. Алайда, Иран үстірті мен тауларына сәйкес келетін оңтүстік аймақтардың көпшілігінде халық тығыз орналасқан, Иран халықтары халықтың басым бөлігін құрады және қазіргі заманға дейін солай болып келеді. Көне заманда әртүрлі парсы империялары өркендеді, бірақ олар 7 ғасырда исламдық жаулап алудың салдарынан құлдырады, бірақ кейіннен басқа парсы империялары қайта құрылды.

Грек-ирандық

Гелондар / Гелони (Helonians / Heloni), грек және скифтерден тараған халық.

Славян-иран тілі

Антис, шынында да славян халқы болған, иран халқы немесе ирандықтар мен славян халқының аралас тобы болмаған.

Тракия-Иран

Кимерлер, олар фракий-дакий тегінен шыққан, ирандық үстемдік құрылымымен басқарылған, фракийлер мен ирандықтардың аралас тобы немесе индоирандықтар мен фракийлер және дакийлер арасындағы байланыс сақинасы болуы мүмкін.

Ирандық немесе индо-арийлік

Дадица / Дарадай / Дарадас (Дарада > Дарда > Дард?) (Дардтардың, индо-арий халқының, емес, иран халқының болуы мүмкін ата-бабалары), олар Индустың жоғарғы ағысы аймағында, қазіргі Хайбер-Пахтунхва, қазіргі Гилгит-Балтистанның Гилгит аймағында, Пәкістанда, сондай-ақ Кашмир аңғары мен Үндістанның Ченаб аңғарында мекен еткен. Саттагидтар, Саттагидияда (Ескі парсы тілінде Thataguš; th = θ, θata "жүз" және guš "қойлар", "Жүздеген сиыр" халқының елі) қоныстанған халық, Синдтің индо-арий ықпалында болған немесе керісінше, индо-арий халқының Синдтегі ирандық ықпалында болуы мүмкін. Согди (Согдои), қазіргі Белуджистанның Сиби аңғарында, Белуджистан мен Синд аралығында, Ларкана дивизиясының көп бөлігінде және Синдтегі Индус өзенінің батысындағы Суккур дивизиясының бір бөлігінде мекендеген халық. Олардың негізгі қаласы Согдорум Регия деп аталды (бәлкім, бүгінгі Суккур), ежелгі грек және рим авторлары оны Индус өзенінің жағасында орналасқандығын айтады. Атынан көрініп тұрғанындай, олар согдийлердің бір тармағы, "Индус согдийлері" болуы мүмкін, батыс Индус аңғарының аймағында, немесе олар да Индус аңғарының индо-арий халқы болуы мүмкін, согдийлермен атаулары сәйкес келеді. Шакия – темір дәуіріндегі Үндістанның (б.з.д. 1-мыңжылдық) руы, Үлкен Магадха аймағында, Гималай тауларының етегінде қоныстанған. Кейбір ғалымдар шакиялардың скифтік (сака) тегінен шыққандығын және индо-арий халықтарына сіңгенін айтады. Сиддхартха Гаутама (сондай-ақ Будда немесе Шакия Муни – Шакиялардың данасы) (б.з.д. 6-4 ғасырлар), оның ілімдері буддизмнің негізін құрады, ең танымал шакия болды.

Ирандық немесе Солтүстік-Шығыс Кавказдық

Кадусийлер – Мидияның солтүстігінде тұратын, соғысқа бейім халық, шығу тегі ирандық немесе кавказдық болуы мүмкін. Каспийлер – Каспий теңізінің оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында, Каспий аймағында мекендеген ежелгі халық.

Ирандық немесе түрік

Сюньну (басқарушы топ) Сюньнулар түркі халқы болған хундармен бірдей болуы мүмкін, бірақ бұл мәселеде нақты пікір қалыптаспаған және келісім жоқ.

Ирандық немесе угрикалық

Ирка / Иркай, Тиссагеттерден солтүстік-шығысқа қарай қоныстанған халық, олар қашық оңтүстік-батыс Сібірде, Тобол және Ертіс өзендерінің жоғарғы ағысында мекен еткен. Бәлкім, олар угор халықтарының – ханты, манси және одан да алыс туысқан мадьярлардың (венгрлердің) арғы тегі болуы мүмкін. Олар ирандық емес, урал тілдерінде сөйлеген. Бұл халықтар жиынтығында Югра деп аталған, ал «угор» атауы осы Юградан шыққан (мүмкін фонетикалық өзгеріс: *Iurka > *Iukra > *Iugra > Югра немесе Югра; J = ағылшын тіліндегі Y; u немесе ü, көне грек тіліндегі y = ü). Олар ежелгі иран халықтарының (тіл қарыздары да бар) мәдени ықпалына іш болған. Ежелгі авторлар (Плиний Ескі және Помпоний Мела сияқты) «Ирка» атауын кейде қате жазып, «Тирка» (Түркі) деп көрсеткен, бірақ олардың түркі халықтарымен (түріктермен) ешқандай байланысы жоқ.

Амазонка-гаргарлар

Амазонкалар – грек авторлары Геродот пен Страбон скифтер мен сарматтарға жақын деп айтқан, жартылай аңыз халық немесе әйел жауынгерлер тайпасы (тек әйелдерден тұратын тайпа). Дегенмен, Иран тіліндегі (*ha mazan – "жауынгерлер") этимологиясы бар нақты халықтың Скифия мен Сарматияда өмір сүргеніне тарихи негіз болуы мүмкін, бірақ кейіннен бұл халық туралы әңгімелер қатты асыра сілтеулер мен аңыздарға ұласты. Ежелгі авторлар олардың Gargareans (тек ерлерден тұратын тайпа) арқылы көбейіп, ұрпақтарын жалғастырғанын айтқан. Гаргарейлер – тек ер адамдардан құралған жартылай аңыз халық немесе тайпа (тек ерлерден тұратын тайпа). Бірақ, бұл халықтың да нақты тарихи түбірі болуы мүмкін, алайда кейіннен ол да аңызға айналып, әңгімелер қатты қиялдауларға толы болды. Ежелгі авторлар олардың Амазонкалармен (тек әйелдерден тұратын тайпа) көбейіп, өздерінің ұрпақтарын жалғастырғанын мәлімдеген.

Аримаспая

Аримаспай / Аримаспи / Аримфай / Рифай тайпалары скифтердің солтүстігінде, Рифей тауларының (Урал таулары ма?) оңтүстік-шығыс етегінде мекендеген. Бұл тайпа жартылай аңызға айналған халық немесе тайпа болғанымен, олардың тарихи негізі болуы мүмкін – бұл аймақта өмір сүрген, ирандық этимологиясы бар (Ариама: махаббат, Аспа: жылқы) шынайы халық кейін мифтің негізіне айналып, әсіресе гриффтермен шайқасқан бір көзді жандар туралы аңызға бастап кеткен.