Көне иран халықтары: шығу тегі, тілдері, этникалық және тілдік жіктелуі. 9 ғ. б.з.д. Ассирия деректерінен бастау алады. Иран-арий тайпалары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұл ежелгі ирандық халықтар тізіміне б.з.д. 1-мыңжылдықтың соңынан б.з. 2-мыңжылдықтың басына дейінгі дереккөздерде иран тілдерінде сөйлейтін немесе этникалық немесе тілдік тұрғыдан ирандық деп есептелетін үнді-еуропалық халықтардың аттары кіреді.
none
This list of ancient Iranian peoples includes the names of Indo European peoples speaking Iranian languages or otherwise considered Iranian ethnically or linguistically in sources from the late 1st millennium BC to the early 2nd millennium AD.
Өмірбаян
Көне және қазіргі Иран халықтары негізінен Proto Indo Iranians-тан тараған, олардың ортақ ата-бабалары Proto Iranians және Proto Indo Aryans болған. Бұл халықтар, мүмкін, Синташта-Петровка мәдениетінің өкілдері болған. Протоирандықтар II мыңжылдықтың басында Индо-арийлерден ертеде бөлініп шықты. Бұл халықтар өздерін "арийлер" деп атаған, бұл атау Иран және Үнді-арий халықтарының этнонимдеріне, немесе туыс және ұқсас мәдениеттерді бөлісетін халықтар тобының негізі болды. Ирандықтар туралы алғашқы жазбалар б.з.д. 9 ғасырында Ассирия деректерінде кездеседі. Классикалық антикалық дәуірде олар негізінен Скифияда (Орта Азия, Шығыс Еуропа, Балқан және Солтүстік Кавказ) және Парсыда (Батыс Азия) қоныстанған. Олар ерте заманнан бастап "Батыс" және "Шығыс" тармақтарына бөлінді, бұл Парсы және Скифия аймақтарымен шамамен сәйкес келеді. Б.з.д. 1-мыңжылдықта Мидиялықтар, Парсылар, Бактриялықтар және Парфяндықтар Иран үстіртінде қоныстанды, ал Скифтер, сарматтар, киммерийліктер және аландықтар Қара теңіз бен Каспий теңізінің солтүстігіндегі далаларда, Батыс Ұлы Мажар жазығына дейін мекендеді. Сақ тайпалары негізінен алыс Шығыста қалды және ақырында Ордос шөліне дейін тарады. Көне Иран халықтары қазіргі Иран тілдерінің ата-бабасы болған тілдерде сөйлеген. Бұл тілдер үнді-еуропалық тілдер отбасының үнді-ирандық тармағының кіші тармағын құрайды. Көне Иран халықтары көптеген аймақтарда өмір сүрді және шамамен б.з.д. 200 жылы олардың мекендеген ең алыс географиялық нүктелері: батысқа қарай Ұлы Венгр жазығы (Алфёльд), Дунай өзенінің шығысында (олар Иран халықтарының анклавын құрды), қазіргі Украинаның оңтүстігіндегі Понто-Каспий даласы, Ресей және Қазақстанның батыс бөлігі, ал шығысқа қарай Алтай тауларының батыс және солтүстік-батыс етегі мен беткейлері, сондай-ақ Батыс Ганьсу, Ордос шөлі және Батыс Ішкі Моңғолия, Солтүстік-Батыс Қытайда (Синьцзян), солтүстік оңтүстік Батыс Сібір және Оңтүстік Урал таулары (Рифей таулары?), оңтүстігінде Парсы шығанағы мен Араб теңізінің солтүстік жағалаулары болды. : "Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Иран халықтары мекендеген аумақтың орналасуы туралы бізде мол тарихи, археологиялық және лингвистикалық дереккөздер бар. Осы кезеңде атты көшпелілер болған солтүстік Ирандықтардың аумағы далалар мен орманды далалардың және тіпті Ұлы Венгрия жазығынан бастап Солтүстік Қытайдағы Ордос аймағына дейінгі жартылай шөлдердің барлық аймағын қамтыды." Сондықтан көне Иран халықтары мекендеген географиялық аймақ өте кең болды (б.з.д. 1-мыңжылдықтың соңында олар бірнеше миллион шаршы километрлік аумақта қоныстанды, бұл шамамен Еуразиядағы барлық Индо-Еуропалық халықтар мекендеген аумақтың жартысына немесе одан да азырақ бөлігіне сәйкес келеді). Көне заманда, орта ғасырға дейін созылған процесте, Скифия мен Сарматияның Иран халықтары, батыс (Понто-Каспий) және орталық (Қазақ) Еуразиялық даласында және Орталық Азияның көп бөлігінде (бір кезде Иран халықтары мекендеген үлкен географиялық аймақты құраған) басқа Иран емес халықтар тарапынан басып алына бастады және түркі халықтарының жаулап алулары мен көші-қондарының нәтижесінде шеттетіле бастады, ассимиляцияланды немесе қуылды. Германдық, славяндық және кейіннен моңғолдық жаулап алулар мен көші-қон да осы аймақтардағы Иран халықтарының құлдырауына ықпал етті. 10 ғасырда Шығыс Иран тілдері бұрын қолданылған көптеген аумақтарда, Орталық Азиядағы пашту, Солтүстік Кавказдағы осетин және Бадахшандағы памири тілдерін қоспағанда, қолданылмайтын болды. Орталық Азия мен батыс Еуразия даласының көпшілігі толықтай түркіленді. Алайда, Иран үстірті мен тауларына сәйкес келетін оңтүстік аймақтардың көпшілігінде халық тығыз орналасқан, Иран халықтары халықтың басым бөлігін құрады және қазіргі заманға дейін солай болып келеді. Көне заманда әртүрлі парсы империялары өркендеді, бірақ олар 7 ғасырда исламдық жаулап алудың салдарынан құлдырады, бірақ кейіннен басқа парсы империялары қайта құрылды.
Ancient and modern Iranian peoples mostly descend from the Proto Indo Iranians, common ancestors respectively of the Proto Iranians and Proto Indo Aryans, this people possibly was the same of the Sintashta Petrovka culture. Proto Iranians separated from the Proto Indo Aryans early in the 2nd millennium BCE. These peoples probably called themselves by the name "Aryans", which was the basis for several ethnonyms of Iranian and Indo Aryan peoples or for the entire group of peoples which shares kin and similar cultures. Iranian peoples first appear in Assyrian records in the 9th century BCE. In Classical Antiquity, they were found primarily in Scythia (in Central Asia, Eastern Europe, the Balkans and the Northern Caucasus) and Persia (in Western Asia). They divided into "Western" and "Eastern" branches from an early period, roughly corresponding to the territories of Persia and Scythia, respectively. By the 1st millennium BCE, Medes, Persians, Bactrians and Parthians populated the Iranian plateau, while others such as the Scythians, Sarmatians, Cimmerians and Alans populated the steppes north of the Black Sea and the Caspian Sea, as far as the Great Hungarian Plain in the west. The Saka tribes remained mainly in the far east, eventually spreading as far east as the Ordos Desert. Ancient Iranian peoples spoke languages that were the ancestors of modern Iranian languages, these languages form a sub branch of the Indo Iranian sub family, which is a branch of the family of the wider Indo European languages. Ancient Iranian peoples lived in many regions and, at about 200 BC, they had as farthest geographical points dwelt by them: to the west the Great Hungarian Plain (Alföld), east of the Danube river (where they formed an enclave of Iranian peoples), Ponto Caspian steppe in today's southern Ukraine, Russia and far western Kazakhstan, and to the east the Altay Mountains western and northwestern foothills and slopes and also western Gansu, Ordos Desert, and western Inner Mongolia, in northwestern China(Xinjiang), to the north southern West Siberia and southern Ural Mountains (Riphean Mountains?) and to the south the northern coasts of the Persian Gulf and the Arabian Sea. : "From the first millennium b. c., we have abundant historical, archaeological and linguistic sources for the location of the territory inhabited by the Iranian peoples. In this period the territory of the northern Iranians, they being equestrian nomads, extended over the whole zone of the steppes and the wooded steppes and even the semi deserts from the Great Hungarian Plain to the Ordos region in northern China. "</ref> The geographical area dwelt by ancient Iranian peoples was therefore vast (at the end of the 1st Millennium BC they dwelt in an area of several million square kilometers or miles thus roughly corresponding to half or slightly less than half of the geographical area that all Indo European peoples dwelt in Eurasia). During Late Antiquity, in a process that lasted until Middle Age, the Iranian populations of Scythia and Sarmatia, in the western (Ponto Caspian) and central (Kazakh) Eurasian Steppe and most of Central Asia (that once formed a large geographic area dwelt by Iranian peoples), started to be conquered by other non Iranian peoples and began to be marginalized, assimilated or expelled mainly as result of the Turkic peoples conquests and migrations that resulted in the Turkification of the remaining Iranian ethnic groups in Central Asia and the western Eurasian steppe. Germanic, Slavic and later Mongolian conquests and migrations also contributed to the decline of the Iranian peoples in these regions. By the 10th century, the Eastern Iranian languages were no longer spoken in many of the territories they were once spoken, with the exception of Pashto in Central Asia, Ossetic in the Northern Caucasus and Pamiri languages in Badakhshan. Most of Central Asia and the western Eurasian steppe was almost completely Turkified. However, in most of the southern regions, corresponding to the Iranian Plateau and mountains, more densely populated, Iranian peoples continued to be most of the population and remained so until modern times. Various Persian empires flourished throughout Antiquity, however, they fell to the Islamic conquest in the 7th century, although other Persian empires formed again later.
Грек-ирандық
Гелондар / Гелони (Helonians / Heloni), грек және скифтерден тараған халық.
Gelonians / Geloni (Helonians / Heloni), people of partially Greek and partially Scythian descent.
Славян-иран тілі
Антис, шынында да славян халқы болған, иран халқы немесе ирандықтар мен славян халқының аралас тобы болмаған.
Antes, may have been a Slavic people and not an Iranian one or a mixed Iranian and Slavic people.
Тракия-Иран
Кимерлер, олар фракий-дакий тегінен шыққан, ирандық үстемдік құрылымымен басқарылған, фракийлер мен ирандықтардың аралас тобы немесе индоирандықтар мен фракийлер және дакийлер арасындағы байланыс сақинасы болуы мүмкін.
Cimmerians, they could have been a people of Thracian Dacian origin with an Iranian overlordship, a mixture of Thracians and Iranians or a missing link between Indo Iranian peoples and Thracians and Dacians.
Ирандық немесе индо-арийлік
Дадица / Дарадай / Дарадас (Дарада > Дарда > Дард?) (Дардтардың, индо-арий халқының, емес, иран халқының болуы мүмкін ата-бабалары), олар Индустың жоғарғы ағысы аймағында, қазіргі Хайбер-Пахтунхва, қазіргі Гилгит-Балтистанның Гилгит аймағында, Пәкістанда, сондай-ақ Кашмир аңғары мен Үндістанның Ченаб аңғарында мекен еткен. Саттагидтар, Саттагидияда (Ескі парсы тілінде Thataguš; th = θ, θata "жүз" және guš "қойлар", "Жүздеген сиыр" халқының елі) қоныстанған халық, Синдтің индо-арий ықпалында болған немесе керісінше, индо-арий халқының Синдтегі ирандық ықпалында болуы мүмкін. Согди (Согдои), қазіргі Белуджистанның Сиби аңғарында, Белуджистан мен Синд аралығында, Ларкана дивизиясының көп бөлігінде және Синдтегі Индус өзенінің батысындағы Суккур дивизиясының бір бөлігінде мекендеген халық. Олардың негізгі қаласы Согдорум Регия деп аталды (бәлкім, бүгінгі Суккур), ежелгі грек және рим авторлары оны Индус өзенінің жағасында орналасқандығын айтады. Атынан көрініп тұрғанындай, олар согдийлердің бір тармағы, "Индус согдийлері" болуы мүмкін, батыс Индус аңғарының аймағында, немесе олар да Индус аңғарының индо-арий халқы болуы мүмкін, согдийлермен атаулары сәйкес келеді. Шакия – темір дәуіріндегі Үндістанның (б.з.д. 1-мыңжылдық) руы, Үлкен Магадха аймағында, Гималай тауларының етегінде қоныстанған. Кейбір ғалымдар шакиялардың скифтік (сака) тегінен шыққандығын және индо-арий халықтарына сіңгенін айтады. Сиддхартха Гаутама (сондай-ақ Будда немесе Шакия Муни – Шакиялардың данасы) (б.з.д. 6-4 ғасырлар), оның ілімдері буддизмнің негізін құрады, ең танымал шакия болды.
Dadicae / Daradai / Daradas (Darada > Darda > Dard?) (may have been possible ancestors of the Dards, an Indo Aryan people, and not an Iranian one), they dwelt in the region of the upper course of the Indus, in modern Khyber Pakhtunkhwa, Gilgit area of the modern Gilgit Baltistan, both in Pakistan and also in Kashmir Valley and Chenab Valley in India. Sattagydans, people that dwelt in Sattagydia (Old Persian Thataguš; th = θ, from θata "hundred" and guš "cows", country of the People of "Hundred Cows"), may have been an Iranian people of Sindh with Indo Aryan influence or the opposite, an Indo Aryan people of Sindh with Iranian influence. Sogdi (Sogdoí), people that inhabited where today is the Sibi Division valley in Balochistan, between Balochistan and Sindh, and most of the Larkana Division, and parts of the Sukkur Division to the west of the Indus river, in Sindh, their main city was called Sogdorum Regia (maybe today's Sukkur) by the ancient Greek and Roman authors, and was on the Indus river banks. They may have been, as the name could tell, a branch of the Sogdians, the "Indus Sogdians", in a region of the west Indus valley or they also may have been an Indo Aryan people of the Indus valley with a coincidental name with the Sogdians. Shakya a clan of Iron Age India (1st millennium BCE), habitating an area in Greater Magadha, on the foothills of the Himalaya mountains. Some scholars argue that the Shakya were of Scythian (Saka) origin and assimilated into Indo Aryan peoples. Siddhartha Gautama (also known as Buddha or Shakyamuni Sage of the Shakyas) (c. 6th to 4th centuries BCE), whose teachings became the foundation of Buddhism, was the best known Shakya.
Ирандық немесе Солтүстік-Шығыс Кавказдық
Кадусийлер – Мидияның солтүстігінде тұратын, соғысқа бейім халық, шығу тегі ирандық немесе кавказдық болуы мүмкін. Каспийлер – Каспий теңізінің оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында, Каспий аймағында мекендеген ежелгі халық.
Cadusii, warlike people living just north of Medes with possible Iranian or Caucasian origin. Caspians, were a people of antiquity who dwelt along the southern and southwestern shores of the Caspian Sea, in the region known as Caspiane.
Ирандық немесе түрік
Сюньну (басқарушы топ) Сюньнулар түркі халқы болған хундармен бірдей болуы мүмкін, бірақ бұл мәселеде нақты пікір қалыптаспаған және келісім жоқ.
Xiongnu (ruling class) The Xiongnu could also be synonymous with the Huns, that are assumed to be a Turkic people, although there is not certainty or consensus about this matter.
Ирандық немесе угрикалық
Ирка / Иркай, Тиссагеттерден солтүстік-шығысқа қарай қоныстанған халық, олар қашық оңтүстік-батыс Сібірде, Тобол және Ертіс өзендерінің жоғарғы ағысында мекен еткен. Бәлкім, олар угор халықтарының – ханты, манси және одан да алыс туысқан мадьярлардың (венгрлердің) арғы тегі болуы мүмкін. Олар ирандық емес, урал тілдерінде сөйлеген. Бұл халықтар жиынтығында Югра деп аталған, ал «угор» атауы осы Юградан шыққан (мүмкін фонетикалық өзгеріс: *Iurka > *Iukra > *Iugra > Югра немесе Югра; J = ағылшын тіліндегі Y; u немесе ü, көне грек тіліндегі y = ü). Олар ежелгі иран халықтарының (тіл қарыздары да бар) мәдени ықпалына іш болған. Ежелгі авторлар (Плиний Ескі және Помпоний Мела сияқты) «Ирка» атауын кейде қате жазып, «Тирка» (Түркі) деп көрсеткен, бірақ олардың түркі халықтарымен (түріктермен) ешқандай байланысы жоқ.
Iyrcae / Iyrkai, people that lived northeast of the Thyssagetae, they dwelt in far southwestern Siberia, in the upper basins of the Tobol and the Irtysh rivers, possibly they are the ancestors of the Ugrian peoples, Khanty and Mansi and the more distantly related Magyars (Hungarians), they are speakers of Uralic languages and not Iranian. These peoples were collectively called Yugra, where the adjective "Ugric" comes from (possible phonetic change: *Iurka > *Iukra > *Iugra > Jugra or Yugra; J = English Y; u or ü, Ancient Greek y = ü). They were culturally influenced by ancient Iranian peoples (including language borrowings). The name "Iyrcae" sometimes was wrongly spelt as "Tyrcae" "(Türkai)" by ancient authors (like Pliny the Elder and Pomponius Mela) but there is no connection to the Turkic peoples (Turks).
Амазонка-гаргарлар
Амазонкалар – грек авторлары Геродот пен Страбон скифтер мен сарматтарға жақын деп айтқан, жартылай аңыз халық немесе әйел жауынгерлер тайпасы (тек әйелдерден тұратын тайпа). Дегенмен, Иран тіліндегі (*ha mazan – "жауынгерлер") этимологиясы бар нақты халықтың Скифия мен Сарматияда өмір сүргеніне тарихи негіз болуы мүмкін, бірақ кейіннен бұл халық туралы әңгімелер қатты асыра сілтеулер мен аңыздарға ұласты. Ежелгі авторлар олардың Gargareans (тек ерлерден тұратын тайпа) арқылы көбейіп, ұрпақтарын жалғастырғанын айтқан. Гаргарейлер – тек ер адамдардан құралған жартылай аңыз халық немесе тайпа (тек ерлерден тұратын тайпа). Бірақ, бұл халықтың да нақты тарихи түбірі болуы мүмкін, алайда кейіннен ол да аңызға айналып, әңгімелер қатты қиялдауларға толы болды. Ежелгі авторлар олардың Амазонкалармен (тек әйелдерден тұратын тайпа) көбейіп, өздерінің ұрпақтарын жалғастырғанын мәлімдеген.
Amazons, a semi legendary people or tribe of women warriors (an all female tribe) that Greek authors such as Herodotus and Strabo said to be related to the Scythians and the Sarmatians, however, there could be some historical background for a real people with Iranian etymology (*ha mazan "warriors") that lived in Scythia and Sarmatia, but later became the subject of wild exaggerations and myths. Ancient authors said that they guaranteed their continuity through reproduction with the Gargareans (an all male tribe). Gargareans, a semi legendary people or tribe only formed by men (an all male tribe), however, there could be some historical background for a real people, but later became the subject of wild exaggerations and myths. Ancient authors said that they guaranteed their continuity through reproduction with the Amazons (an all female tribe).
Аримаспая
Аримаспай / Аримаспи / Аримфай / Рифай тайпалары скифтердің солтүстігінде, Рифей тауларының (Урал таулары ма?) оңтүстік-шығыс етегінде мекендеген. Бұл тайпа жартылай аңызға айналған халық немесе тайпа болғанымен, олардың тарихи негізі болуы мүмкін – бұл аймақта өмір сүрген, ирандық этимологиясы бар (Ариама: махаббат, Аспа: жылқы) шынайы халық кейін мифтің негізіне айналып, әсіресе гриффтермен шайқасқан бір көзді жандар туралы аңызға бастап кеткен.
Arimaspae / Arimaspi / Arimphaei / Riphaeans, they lived north of the Scythians in the southeast foothills of the Riphean Mountains (Ural Mountains? ), although a semi legendary people or tribe there could be some historical background for a real people with Iranian etymology (Ariama: love, and Aspa: horses) that lived in that region but they were later turned as base for a myth, especially for the one eyed beings that fought with the griffins.