Кіріспе
1990 жылғы Ислам ынтымақтастығы ұйымы мемлекеттерінің декларациясы Исламдағы адам құқықтары туралы Каир декларациясы (CDHRI) – Ислам ынтымақтастығы ұйымына (OIC) мүше мемлекеттердің алғаш рет 1990 жылдың 5 тамызында Каирде (Мысыр) қабылданған (Сыртқы істер министрлерінің конференциясы, ислам күнтізбесі бойынша 9–14 Мухаррам 1411H), кейін 2020 жылы қайта қаралып, 2020 жылдың 28 қарашасында қабылданған (Сыртқы істер министрлерінің кеңесі Ниамейде, Нигер Республикасында өткен 47-ші сессиясында). Онда адам құқықтарына қатысты ислами перспективалар қарастырылған. 1990 жылғы нұсқа ислами шариғатты оның жалғыз бастауы ретінде бекітеді, ал 2020 жылғы нұсқа шариғатты нақты атамайды. Бұл мақаланың назарында 1990 жылғы CDHRI нұсқасы тұр. CDHRI өзінің мақсатын «Адам құқықтары саласындағы [OIC] мүше мемлекеттерге жалпы бағыт-нұсқау беру» деп жариялайды. Бұл декларация 1948 жылы қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларациясына (UDHR) ислами жауап ретінде кеңінен танылған. Ол UDHR-дың кейбір, бірақ барлық ережелерін кепілдемейді және OIC-тің барлық мүшелері ұстанатын адам құқықтары жөніндегі нұсқаулардың қолданыстағы құжаты болып табылады, бірақ оларды шариғат белгілеген шектеулермен айқын шектейді. Осы шектеуге байланысты CDHRI адам құқықтарын бұзу фактілері үшін OIC мүше мемлекеттерін халықаралық сыннан қорғауға бағытталған әрекет ретінде сыналды, сондай-ақ дін бостандығын кепілдемегені, дене жазаларын ақтауы және мұсылман емес азаматтар мен әйелдерге қатысты кемсітушілікке жол бергені үшін де сынға ұшырады.
The Cairo Declaration on Human Rights in Islam (CDHRI) is a declaration of the member states of the Organisation of Islamic Cooperation (OIC) first adopted in Cairo, Egypt, on 5 August 1990, (Conference of Foreign Ministers, 9–14 Muharram 1411H in the Islamic calendar), and later revised in 2020 and adopted on 28 November 2020 (Council of Foreign Ministers at its 47th session in Niamey, Republic of Niger). It provides an overview on the Islamic perspective on human rights. The 1990 version affirms Islamic sharia as its sole source, whereas the 2020 version doesn't specifically invoke sharia. The focus of this article is the 1990 version of the CDHRI. The CDHRI declares its purpose to be "general guidance for Member States [of the OIC] in the field of human rights". This declaration is widely acknowledged as an Islamic response to the United Nations' Universal Declaration of Human Rights (UDHR), adopted in 1948. It guarantees some, but not all, of the UDHR and serves as a living document of human rights guidelines prescribed for all members of the OIC to follow, but restricts them explicitly to the limits set by the sharia. Because of this limit, the CDHRI has been criticized as an attempt to shield OIC member states from international criticism for human rights violations, as well as for failing to guarantee freedom of religion, justifying corporal punishment and allowing discrimination against non Muslims and women.
Тарих
Әртүрлі мұсылман елдері 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын батыс емес елдердің мәдени және діни контекстін ескермегені үшін сынады. 1981 жылы Саид Раджаи Хорасани – революциядан кейінгі Иранның БҰҰ-дағы өкілі – өзінің елінің АДҚБ-ға қатысты позициясын былай түсіндірді: ол релятивистік "жүдей-христиан дәстүрінің секулярлық түсінігі" екенін, оны мұсылмандар ислам шариатын бұзбай іске асыра алмайды. Ислам конференциясы ұйымының мүшелері 1990 жылы АҚХД-ны қабылдады. 2012 жылға қарай, оған 45 мемлекет қол қойған. 1992 жылы АҚХД Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясына ұсынылды, онда Халықаралық құқықтанушылар комиссиясы оны қатты айыптады.
Мазмұны
Декларация Кез келген отбасының үйін бұзуға, тәркілеуге және отбасын үйінен шығаруға тыйым салады. Бұдан басқа, егер отбасы соғыс кезінде бөлініп қалса, мемлекеттің "отбасыларды кездесуге немесе қайта біріктіруге мүмкіндік беруі" міндеті болады. Декларацияның 10-бабында: "Ислам – табиғаттың таза діні. Адамды басқа дінге немесе дінсіздікке (атеизмге) көндіру үшін оның кедейлігін немесе білімсіздігін пайдаланып, оған қандай да бір түрде мәжбүрлеуге тыйым салынады". Ислам қоғамында исламнан кетудің барлық себептері мәжбүрлеу немесе надандық деп есептелетіндіктен, бұл исламнан кетуге тиым салады. Мемлекеттік қызмет атқару құқығы тек шариғат заңдарына сәйкес жүзеге асырылуы мүмкін. Декларация сондай-ақ "еркіндікке және өзін-өзі анықтау құқығына" баса назар аударады, сонымен қатар құлдыққа, қысымға, қанаушылыққа және отаршылдыққа қарсы тұрады. CDHRI ислам заңдарымен белгіленген шектеулермен "баршаға теңдік пен әділдік" орнатып, заң үстемдігін жариялайды. CDHRI сонымен қатар барлық адамдарға "өз елінің мемлекеттік істерін басқаруға тікелей немесе жанама түрде қатысу құқығын" кепілдік береді. CDHRI билікті теріс пайдалануға "Ислам шариғатына" сәйкес тыйым салады. Декларацияның 22(а) бабында: "Әркімнің өз пікірін шариғат принциптеріне қайшы келмейтін тәсілмен еркін білдіруге құқығы бар" делінген. 22-баптың (b) тармағында: "Әркімнің дұрыс нәрсені жақтауға, жақсылықты таратуға және ислам шариғатының нормаларына сәйкес жамандықтан сақтандыруға құқығы бар" делінген. 22-баптың (с) тармағында: "Ақпарат – қоғам үшін маңызды қажеттілік. Оны Пайғамбарлардың қадір-қасиеті мен қасиеттілігін жоққа шығаратын, моральдық және этикалық құндылықтарды бұзатын, қоғамды ыдыратып, зардап шектіретін немесе оның сенімін әлсірететіндей етіп пайдалануға немесе теріс пайдалануға болмайды" делінген. Бұл – Құдайды қорлау деп есептелетін кез келген мәлімдеме жасау еркіндігіне нақты шектеу. Мұндай әрекет үшін өлім жазасы қарастырылуы мүмкін, сондықтан осы тармақтың мәтіні Құдайды қорлау үшін өлім жазасын қарастырады, бұл Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны айқын бұзу болып табылады. 22-баптың (d) тармағында: "ұлттық немесе діни жеккөрушілікті қоздыруға немесе кез келген түрдегі нәсілдік кемсітушілікке итермелейтін кез келген әрекетке жол берілмейді" делінген.
Діни ерекшеліктері
CDHRI Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына ұқсас универсалды тіл қолданғанымен, "оның бірқатар ерекшеліктері ислами ерекшелікті көрсетеді". CDHRI нағыз дінді "адамның толықтығына қарай осындай қадір-қасиетті арттырудың кепілі" деп жариялайды. Бұған қоса, осы құқықтарды қорғау жауапкершілігін бүкіл үмметке жүктейді.
Сын
CDHRI-ді "олардың ішкі адам құқықтары туралы халықаралық сынды жоюға ортақ мүддесі бар" діни саясаты мен тәжірибесі әртүрлі мемлекеттердің іске асырғаны үшін сынға алды. CDHRI діни бостандықты, әсіресе әрбір адамның өз дінін өзгерту құқығын "негізгі және бұдан бас тартуға болмайтын құқық" ретінде кепілдемеуі үшін де сынға ұшырады. 2008 жылдың қыркүйегінде БҰҰ-ға жарияланған мақаласында "Тәжірибелерді зерттеу орталығы" CDHRI-нің "Ислам шариатының заңына негізделген, дерлік барлық адам құқығына шектеулер қойып, адамдардың теңдігіне, сөз және дін бостандығына зиян келтіретінін" жазды. Рона Смит CDHRI-нің шариғатқа сілтеме жасауы ерлердің жоғарылығын білдіретінін айтады. Халықаралық заңгерлер комиссиясының мүшесі Адама Диенг те CDHRI-ді сынға алды. Ол осы декларацияның халықаралық адам құқықтары құжаттарының негізіндегі мәдени келісімге қауіп төндіретінін, мұсылман емес адамдар мен әйелдерге қатысты төзбейтін кемсітушілік енгізетінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ CDHRI-нің кейбір негізгі құқықтар мен бостандықтарға қатысты қасақана шектеуші сипатқа ие екенін, ал кейбір маңызды ережелер бірқатар мұсылман елдеріндегі қолданыстағы заң стандарттарынан төмен екенін көрсетті; ол "Ислам шариаты (Заң)" деген желеумен адамның қадір-қасиеті мен тұтастығына нұқсан келтіретін дене жазасы сияқты практикалардың заңдылығын ақтауға тырысады.