Кіріспе

Жапониядағы ислам тарихы, діннің басқа көрші елдердегі ұзақ жылдарға созылған тарихымен салыстырғанда, салыстырмалы түрде қысқа және елдің тарихи және қазіргі халқының аз бөлігін құрайды. Ислам – Жапониядағы ең кішкентай азшылық діндерінің бірі, 2019 жылғы мәліметтер бойынша, жалпы халықтың шамамен 0,18% құрайды. Бастапқыда аз болған тұрғындар санына қарамастан, мұсылман көпшілігін құрайтын елдерден иммиграцияның арқасында ислам елде пайыздық өсім бойынша ең жылдам дамитын діндердің біріне айналды. Оның жақтастарының саны 2010 жылы 110 000-нан 2019 жылдың соңында 230 000-ға дейін, шамамен 110% өсті, ал Жапонияның жалпы халқы шамамен 126 миллионды құрайды. 19 ғасырға дейін Жапонияда мұсылмандардың жекелеген кездесулері болғанмен, бүгінде Жапониядағы мұсылмандардың шамамен 90% шетелдік, ал қалғаны – жапондықтар, соның ішінде 1700 жылдарға дейін, тіпті одан да ертерек кезеңдерде келгендер де бар, бірақ бұл оқиғалар сирек болған. Ислам философиясының кейбір элементтері Хэйан дәуірінде қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия көздері арқылы да таратылған.

Ортағасырлық және ерте заманауи жазбалар

Жапонияның ең ерте мұсылман жазбалары парсы картографы Ибн Хордадбехтің еңбектерінде кездеседі. Михаэль Ян де Гоее Жапонияны екі рет «Уақуақ жерлері» деп атаған: «Қытайдың шығысында Уақуақ жерлері бар, олар алтынға өте бай, сондықтан тұрғындары итттері үшін тізбектер мен маймылдары үшін мойындықтарды осы металдан жасайды. Олар алтынмен тоқылған тон жасайды. Сол жерде құнды эбен ағашы табылған.». «Алтын мен эбен Уақуақтан экспортталады». Махмуд Кашгаридің 11 ғасырдағы атласы картаның ең шығыс бөлігінде Жібек жолы мен Жапонияның құрлық жолдарын көрсетеді. Тарихта Жапонияға барған алғашқы мұсылман – Садр уд Дин (撒都魯丁, қытайша Sādōulǔdīng, жапонша Sadorotei, жапондықтар оны 都魯丁 Dūlǔdīng және 撤都魯丁 Chèdōulǔdīng деп қате транскрипциялаған), оны 1275 жылы Юань Қытайы дипломатиялық делегация ретінде жіберді, жапондықтарды Юань императорына бағынуға бұйрық берді, бұл екі моңғол шапқынының арасында болды. Оны жапондықтар бас кесіп өлтірді. Буддалық монах елшілердің өлімін сынады. Парсы тарихшысы Рашид ад-Дин Хамадани өзінің тарихи еңбегі «Жәми әл-таварих»-та Жапонияны екі рет «Жимингу» деп атап, оны көптеген қалалары мен кен орындары бар деп сипаттады. Сол кезеңде Хуэй ұлтынан шыққан Мин әулетінің генералы Лан Ю және Жапонияның қылыш шеберлері арасында байланыс болды. Қытай деректеріне сәйкес, Лан Ю-дың 10 000 катанасы болған, Хунъу императоры генералдың Киотомен байланысына наразы болды және 15 000-нан астам адам мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жазаланды. Лан Ю-дың ұлты даулы, кейбір Хуэйлер оның Хуэй екенін мәлімдейді, бірақ ресми Мин жазбаларындағы өмірбаянында оның Хуэй екендігі көрсетілмеген. 13 ғасырда қытайлық Куанчжоудан жапондық монах Кейсейге парсылар жазған қолжазба Жапонияға әкелінді. Мұсылмандар мен олардың Жапониямен байланыстары туралы еуропалықтардың алғашқы есептерін португалдық теңізшілер сақтап қалды, олар кемедегі жолаушы – арабты атап өтті, ол жапон халқына ислам дінін уағыздаған. Ол 1555 жылы Малаккаға кемемен барған. 17 ғасырда Эдо дәуірінде Таиландтан келген ирандық саудагерлер Нагасакиге келді. 17 ғасырлық «Сафине йе Солаймани» мәтінінде шиит жазушысы Мұхаммед Ибрагим Жапония мен оның мәдениеті, экономикасы, соңғы саяси дүрбелеңдері және шетелдік саудагерлермен қарым-қатынасы туралы айтқан.

Қазіргі заманғы жазбалар

1870-ші жылдардың аяғында Мұхаммедтің өмірбаяны жапон тіліне аударылды. Бұл исламның жапон халқына таралуына көмектесті, бірақ тек мәдениеттер тарихының бір бөлігі ретінде. 1890 жылы Осман империясының сұлтаны және халифасы Абдул Хамид II бірнеше жыл бұрын Константинополь астанасына келген жапон ханзадасы Коматсу Акихитоның сапасын құттықтау үшін Жапонияға әскери кеме жіберді. Бұл фрегат «Эртугрул» деп аталды және 1890 жылдың 16 қыркүйегінде Вакаяма префектурасының жағалауында қайтып келе жатқанда дауылда жайылды. Кушимото түрік ескерткіші мен мұражайы суға батқан дипломаттар мен теңізшілердің құрметіне арналған. 1891 жылы Жапон жағалауында кеме апатына ұшыраған Осман экипажына Императорлық Жапон флоты Константинопольге оралуға көмектесті. Оларды ертіп келген журналист Шотаро Нода Осман астанасында болған кезінде ислам дініне бірінші болып өткен жапондық болып есептеледі. Ямаока хаж сапарына барған алғашқы жапондық болды. Ямаока мен Ибрагим «Қара Айдаһар Қоғамы» (Кокуриукай) сияқты ұлтшыл жапондық топтардың қолдауымен саяхаттады. Шындығында, Ямаока орыс-жапон соғысынан бері Маньчжуриядағы барлау қызметінде болды. Оның саяхаттауының ресми себебі – Токиода мешіт салу үшін Осман сұлтаны мен халифасының рұқсатын алу еді. Бұл рұқсат 1910 жылы берілді. Токио мешіті 1938 жылдың 12 мамырында заибацудың жан-жақты қаржылық қолдауымен аяқталды. Оның алғашқы имамдары Абдул Рашид Ибрагим және Абдулхай Курбан Али (Мухаммед Габдулхай Курбангалиев) (1889–1972) болды. Дегенмен, Жапониядағы алғашқы мешіт, Кобе мешіті, 1935 жылы жергілікті саудагерлердің түркі-татар қауымдастығының қолдауымен салынды. Бунпачиро Арига да ерте исламға өткен жапондықтардың бірі болды. Ол Ямаокамен шамамен бір уақытта сауда мақсатымен Үндістанға барып, жергілікті мұсылмандардың ықпалымен ислам дінін қабылдады және кейіннен Ахмет Арига деген есімді алды. Ямада Тоаджиро 1892 жылдан бастап шамамен 20 жыл бойы Константинопольдегі жалғыз жапон саудагері болды. Осы кезеңде ол бейресми консул қызметін атқарды. Ол ислам дінін қабылдап, Абдул Халил деген есімді алды және үйіне қайтар жолында Меккеге қажылық сапар жасады.

Жапондық ұлтшылдар мен ислам

Мейдзи дәуірінің соңында Азиялық идеология ұстанатын жапондық әскери элиталар мен мұсылмандар арасында, Батыс гегемониясының езгісінен зардап шеккендермен ортақ мақсат табу үшін тығыз байланыс орнатылды. 1906 жылы, мұсылман елдеріне бағытталған үгіт-насихат науқанында жапондықтар ислам дінін ұлттық дін ретінде қабылдауды және императордың мұсылман болуға жақын тұрғанын хабарлайтын журналдар таратылды, сондай-ақ Жапонияда діндер конгресі өтетіні айтылды. Ажиа Гикай сияқты ұлтшыл ұйымдар исламды, синтоизмді, христиандық пен буддизмді Жапониядағы дін ретінде ресми мойындау мәселесі бойынша Жапон үкіметіне петициялар жіберді, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мұсылман қарсылық қозғалыстарын, мысалы, Голланд Индиясындағы Жапония қаржылаған Хезболла тобын қаржыландырып, оқытумен қамтамасыз етті. 1930 жылы құрылған Үлкен Жапония мұсылман лигасы (大日本回教協会) – Жапониядағы алғашқы ресми ислам ұйымы болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде империалистік шеңберлердің қолдауын алды және «Исламтану кітабының» жарық көруіне ықпал етті. Осы кезеңде Жапонияда ислам туралы 100-ден астам кітап пен журнал жарық көрді. Бұл ұйымдардың басты мақсаты – Жапонияның әскері мен зиялыларын ислам әлемі туралы терең біліммен және түсінікпен қамтамасыз ету болғанмен, оларды Жапонияның «Үлкен Азия» мақсаттарын ілгерілетуге бағытталған әрекеттер деп қарастыру, осы зерттеулердің маңыздылығын толыққанды көрсетпейді. Жапон және мұсылман ғалымдары Батыс колониализмін жеңудің ортақ мақсатымен ХХ ғасырдың басынан бері байланыстарды нығайта бастады. Соңғы мұсылман держава – Осман империясының құлауымен, Екінші дүниежүзілік соғыстағы жауынгерлік қимылдардың басталуымен және Жапонияны да осындай тағдыр күтіп тұрғанын ескере отырып, осы ғылыми және саяси алмасулар мен құрылған одақтар өршілді. Сондықтан олар ғалымдармен, мұсылман көшбасшыларымен және революционерлермен байланыс орнатуда белсенділік танытты, олардың көпшілігі Жапонияға шақырылды. Жапон-исламдық алмасу және зерттеулер мәселесіндегі жапондық үкімет пен ғылыми ортаның ең жоғары және ең беделді өкілі Шумей Окава, «пропаганда органы» болды деген айыппен жеңімпаз одақтас күштер тарапынан А класты соғыс қылмыскері ретінде сотталған кезде түрмеде Құранды аударуды аяқтады. Психиатриялық сараптама нәтижелеріне байланысты айыптаулар алынып тасталды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарына жапондықтардың шабуылы жапондықтарды мұсылмандармен қарым-қатынасқа келтірді. Олардың арқасында ислам дінін қабылдағандар Жапонияға оралып, 1953 жылы алғашқы жапон мұсылман ұйымын – «Жапон мұсылман қауымдастығын» құрды. Жапон үкіметі 1968 жылдың маусымында бұл ұйымды ресми түрде діни ұйым деп мойындады. Содан кейін 1945 жылы ол соғыстан кейін Жапонияға оралды. 1958 жылы ол хаж жасады, соғыстан кейінгі кезеңде хаж жасаған алғашқы жапондық болды. Ол сонымен қатар мұсылмандық тұрғысынан Құранның жапон тіліне алғашқы аудармасын жасады. «Ал-Жазира» телеарнасы да «Хаж жолы – Жапония» деген ислам және Жапония туралы деректі фильм түсірді. 1980 жылдардағы елдегі экономикалық өркендеу кезеңінде Жапонияға, соның ішінде мұсылман елдерінен көптеген иммигранттар келді. Осы иммигранттар мен олардың ұрпақтары бүгінгі күні елдегі мұсылмандардың көп бөлігін құрайды. Қазіргі таңда Жапонияның кейбір университеттерінде мұсылман студенттер қауымдастықтары жұмыс істейді.

Демография

1941 жылы Токио мешітінің негізгі демеушілерінің бірі Жапониядағы мұсылмандардың саны 600-ге жететінін, ал олардың тек үш-төрті ғана туған жапондықтар екенін айтты. Ислам діні Жапонияда азшылық діні болып қала береді. "Заманауи дін" журналы 1990 жылдардың өзінде хабарлағандай, дінге кіру жас, үйленген жапон қыздары арасында жиі кездеседі. Жапониядағы мұсылман халқының нақты саны әлі де болжау нысаны болып табылады. Халықты және әлеуметтік қауіпсіздікті зерттеу ұлттық институтының ғалымы Хироси Кодзима және Васеда университетінің профессоры Кейко Сакурай 2007 жылы мұсылман халқының шамамен 70 000 адамды құрайтынын болжады, олардың 90% шетелдік азаматтар, ал 10% туған жапондықтар. 2019 жылы иммиграция саясатының жеңілдеуіне байланысты бұл көрсеткіш 230 000-ға жеткені бағаланды, оның ішінде жапондық мұсылмандардың саны 50 000-ға жуық, ал мешіттердің саны 2001 жылы 24 болғанмен, қазір 110-ға жетті. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Жапониядағы мұсылмандардың жартысына жуығы индонезиялықтар, филиппиндіктер және малайзиялықтар. 2019 жылғы тағы бір бағалау бойынша, жалпы саны 200 000 адамды құрайды, оның ішінде шетелдіктер мен туған жапондықтардың арақатынасы 90:10.

Кестені

ПрефектураларЖалпы халық саныМұсылман халқыЖалпы халық санының мұсылман пайызыАичи7,542,41521,9200.3Акита959,502331< 0.1Аомори1,237,984560< 0.1Чиба6,284,48015,5750.2Эхиме1,344,8411,247< 0.1Фукуи766,863747< 0.1Фукуока5,135,2145,022< 0.1Фукусима1,833,1521,449< 0.1Гифу1,978,7423,7400.2Гунма1,939,1108,8090.5Хиросима2,799,7024,8580.2Хоккайдо5,224,6143,262< 0.1Хёго5,465,0025,244< 0.1Ибараки2,867,00913,7430.5Исикава1,132,8521,6610.1Ивате1,210,534679< 0.1Кагава950,2442,0340.2Кагосима1,588,2561,280< 0.1Канагава9,237,33716,2830.2Кочи691,527632< 0.1Кумамото1,738,3011,704< 0.1Кёто2,578,0873,3590.1Миэ1,770,2544,1600.2Мияги2,301,9963,1790.1Миязаки1,069,5761,4710.1Нагано2,048,0113,1270.2Нагасаки1,312,3177860.1Нара1,324,4739860.1Ниигата2,201,2722,0040.1Оита1,123,8522,1540.2Окаяма1,888,4323,1520.2Окинава1,467,4802,2750.2Осака8,837,68510,6600.1Сага811,4421,2210.2Саитама7,344,76522,7030.3Сига1,413,6102,3320.2Симанэ671,1265130.1Сидзуока3,633,2027,7210.2Тотиги1,933,1466,2270.3Токусима719,5599180.1Токио14,047,59430,8190.2Тоттори553,4074510.1Тояма1,034,8142,6450.3Вакаяма922,5844850.1Ямагата1,068,0276250.1Ямагути1,342,0591,3370.1Яманаси809,9748510.1Жапония126,156,425226,9410.2

Мешіттер

Жапониядағы алғашқы мешіт – 1935 жылы салынған Кобе мұсылман мешіті. Japanfocus.org сайтының мәліметінше, 2009 жылы Жапонияда 30-40 бір қабатты мешіт болған, олардың ең ірісі – Токио мешіті. Сонымен қатар, мешіттердің жетіспеуіне байланысты, намаз оқуға арналған 100-ден астам пәтерлер де пайдаланылған. Бұл мешіттердің 90%-ы қаржылық қиындықтарға байланысты діни амалдарды 2-қабатта өткізеді, ал 1-қабатты халал тағамдары сататын дүкен ретінде пайдаланады (тағамдар негізінен Индонезия мен Малайзиядан импортталады), себебі мүшелер саны шығындарды жабуға жеткіліксіз. Көптеген мешіттердің сыйымдылығы 30-50 адамды құрайды. 2016 жылы жапон тілінде қызмет көрсететін, яғни жапондық мұсылмандарға арналған алғашқы мешіт ашылды.