Кіріспе

1912 жылғы Пол Дукастың балеті
Дукастың 1912 жылғы балет музыкасы

La Péri (ағылшын тілінде: The Peri) – француз композиторы Пол Дукастың 1912 жылы жазылған, бір актілі балеті. Бастапқы хореографиясы Иван Клустинге тапсырылған және алғаш рет Парижде көрсетілген. Балет, өлместік іздеген Искендер (парсы тілінде Ұлы Александрдың аты) мен мифологиялық Перидің кездесуі туралы. Алғашқы қойылымы 1912 жылдың 22 сәуірінде өтті.

Қысқаша мазмұны

Жастық шағының соңында, сиқыршылар оның жұлдызының көмескіленгенін байқағаннан кейін, Искендер өлместік гүлін іздеу үшін Иранды аралайды. Үш жыл іздеп, саяхаттап жүрген соң, ол Жердің шетіне жетеді – ең тыныш, сабырлы жер. Искендер Ормузд ғибадатханасын табады, ал оның баспалдағында Пери отыр. Басында жұлдызы жанғанымен, бір қолында лютня ұстап, екінші қолында – зүберектермен әсемделген, өлместік гүлі бар лотос гүлін ұстап тұр. Кейін Пери ұйықтағанда, Искендер Гүлді ұрлап алады, оны ояту үшін ешқандай дауыс шығармауға тырысады. Гүл бірден оның қолында жарқырай бастайды, ал Пери оянғанда, қолын бір-біріне ұрып, зор қыңсылайды, себебі Гүлсіз ол Ормузддың нұрына жақындаса алмайды. Осыны түсінген Искендер Периге билік ететіндей сезініп қуанады. Бірақ, Гүл Искендердің қолында тұрғанда, Ормузд оны оның дүниелік және материалдық тілектеріне айналдырады. Бұл Периге Гүл Искендерге арналмағанын көрсетеді, сондықтан ол би орындай бастайды, бірте-бірте жақындап, Гүлді тартып алады. Пери жарыққа сіңіп, жұмаққа қайтып оралғанда, Искендер өзін тастап кетіп, өлмеге қалдырғанын түсінеді.

Музыка

La Péri-ге арналған түпнұсқа музыка 1911 жылы Пол Дукас «бір сахнадағы би поэмасы» (Poème dansé en un tableau) деп аталатын туындысын жазды, бұл оның соңғы жарияланған жұмысы болды. Бұл балет оның танымал «Солдат шәкірті» симфониялық поэмасымен салыстырғанда осыншалықты кеңінен танымал болмаса да, оның ең жетілген және шеберлікпен орындалған шығармаларының бірі саналады. Музыка стилі романтикалық тональды гармония мен оркестрлеу техникасының импрессионизммен үйлесімде болғандығымен сипатталады және ол анық француз стилінде. Балет алдында оркестрдің мырыш аспаптарын қолданатын, көбінесе жеке орындалатын керемет фанфарлар ойнатылады. Дукас «Ла Пери» балетін бір пикколо (үшінші флейтамен бірге), екі флейта, екі гобой, бір ағылшын мүйізі, екі кларнет, бір бас кларнет, үш фагот; төрт мүйіз, үш труба, үш тромбон, бір туба; тимпан, бас барабан, кішкентай барабан, сымбал, үшбұрыш, дабыл және ксилофон кіретін соққы аспаптар тобы; бір челеста; екі арфа және скрипкалар тобы үшін жазды.

Өнер көрсетулер

Дукасқа Леон Баксттың эскиздерімен «Балет Рус» үшін музыка жазу тапсырылды, онда Наталья Труханова Пери, ал Васлав Нижинский Искендер рөлін сомдауға тиіс болған. Алайда, Сергей Дягилев Труханованың Нижинскийдің серіктесі болуға жеткілікті шебер биші емес деп санағандықтан, қойылым жойылды. Труханова кейін Иван Клустинге музыканы хореографиялауды тапсырды, ал туындының тұңғыш көрсетілісі 1912 жылдың 22 сәуірінде Париждегі Шатель театрында өтті. «Консерт Ламуро» оркестрін композитор дирижерлік етті, ал бағдарламадағы басқа балеттер («Истар», «Саломе трагедиясы» және «Аделяида немесе гүлдер тілі») де өздерінің композиторларының басшылығымен қойылды. Балет 1921 жылы Париж операсының репертуарына енді, Пери рөлін Анна Павлова, ал Искендер рөлін Юбер Стовиттс орындады. 1931 жылы «Балет Рамберт» Фредерик Эштонның хореографиясымен және Уильям Чаппелдің костюм дизайнымен балетті Лондонның Ноттинг Хилл Гейттегі Меркурий театрында қойды. Эштон өзі Искендер рөлін, ал балерина Алисия Маркова Пери рөлін сомдады. Бұл қойылым тек 1932 жылға дейін ғана сақталды, бірақ сол труппа 1938 жылы балетті Фрэнк Стаффтың хореографиясымен қайта қойды, ал Эштон 1956 жылы «Корольдік балет» үшін жаңа нұсқасын жасады. Соңғы нұсқада екі рөлді Марго Фонтейн мен Майкл Сомс орындады, сахналық безендіруді Ивон Хиченс, ал костюмдерді Андре Лавассер жасады. Ұлыбританияда балет «Хаммерсмит лирикалық театрында» және Манчестердегі «Палас театрында» да қойылды. Владимир Малахов 2010 жылы Берлин мемлекеттік балеті үшін балетті сахналады. 2012 жылы Иван Путров бұл музыканы өзінің сахнадағы тұңғыш ірі туындысын хореографиялау үшін пайдаланды, ол «Садлер Уэллс театрында» «Итака» деп аталды. Балеттен үзінділер жиі кездеспесе де, кейде студенттер сайыстарында орындалады.