Кіріспе

Стокгольмдегі Үлкен алаң Стокгольмдегі Гамла-Стан, Швеция

Сторторгет («Үлкен алаң») – Швецияның Стокгольм қаласының орталық ескі қаласы Гамла-Стандағы қоғамдық алаң. Бұл Стокгольмнің ең көне алаңы, ортағасырлық қалалық құрылымның біртіндеп қалыптасқан тарихи орталығы. Бүгінде алаңды жыл сайын ондаған мың турист барып көреді, сондай-ақ кейде демонстрациялар мен қойылымдар өтеді. Алаң дәстүрлі түрде жыл сайынғы Рождество жәрмеңкесімен танымал, онда қолөнер бұйымдары мен дәстүрлі тағамдар ұсынылады.

Белгілі ғимараттар мен құрылыстар

Штадсхолмен жазығының ортасында орналасқан алаң, орта ғасырларда көптеген еуропалық қалалардың орталығын әсемдейтін сәнді көрнекі орын болған емес; ол бірте-бірте қалыптасты, алаң төңірегіндегі ғимараттар мен үйлер әлі де батысқа қарай еңкейіп, кейде ретсіз салынып келді. Бірақ, қор биржасы ғимараты алаңның солтүстік жағын алып тұрып, собор мен Корольдік сарайды жасыратыны ерекшелік.

Қор биржасы ғимараты мен құдық

Бүгінде Сторторгетте Швед академиясы, Нобель мұражайы және Нобель кітапханасы орналасқан қор биржасының ғимараты (Боршусет) орналасқан. Эрик Палмштедт жобалаған және 1773–1776 жылдары салынған бұл ғимарат, бірнеше ғасыр бойы осы жерді алып келген қала әкімшілігін алмастырды, кейін ол Бонд сарайына, ал 1915 жылы қазіргі сот үйіне көшірілді. Француздық рококо стилінде салынған ғимараттың жоспары трапеция тәрізді, оның дөңгелек бұрышы жақын орналасқан көшелерді кеңейте түсті. Ғимараттың дизайны жеке сарай сияқты болғанымен, орталық фронтоны және ғимараттың үстіндегі фонарь стиліндегі күмбез оның мемлекеттік мәртебесін көрсетеді. Швед академиясы орналасқан бірінші қабат жабық болса, ал төменгі қабаты ашық – бұл контраст 1980 жылдардағы қайта жаңарту жұмыстары кезінде одан да айқын болды. Алаңдағы қазіргі кездегі құдық та Палмстедттың жобасы бойынша, жаңа қор биржасының құрылысымен бірге салынды. Бірақ 1856 жылы жердің көтерілуіне байланысты құрғап қалды. Ол Брункебергсторг алаңына көшірілді, алайда 1950 жылдары бастапқы орнына қайта орнатылып, бүгінде қалалық су жүйесіне қосылған.

35 саны

Саудагер Ханс Бремер 1640 жылдары салған және бастапқыда тік қақпалармен безендірілген, Көпмангатан көшесіндегі 3-ші үй әлі күнге дейін түпнұсқа крест-күрпелер мен кіреберіс залындағы неміс жазуын сақтап тұр. Алайда, бүгінде ғимарат 1659 жылы Карл Густав тұсында Амстердамнан Швецияға көшіп келген, алтын шебер Антони Гриллдің құрметіне «Грилл үйі» деп аталады. Ол 1681 жылы осы ғимаратты сатып алып, ол бір ғасырдан астам уақыт бойы отбасының меншігінде болды. 1718 жылы үш жапырақты қабырғалар, көк түсті бояу және рококо стиліндегі портал қосылды. Династияның ең танымал өкілі – саудагер Клас Грилл (1705–1767), ол Шығыс Үндістан компаниясының жетекшісі, бірнеше банктердің, тау-кен және кемешілік компанияларының иесі, сондай-ақ көрнекті өнер коллекционері болды. Қазіргі уақытта ғимарат Стокгольм қалалық миссиясының бас кеңсесі болып табылады. Бұл тәуелсіз христиандық қайырымдылық ұйымы баспанасыз және мұқтаж азаматтарға тамақ, тұруға орын және білім берумен көмектеседі, сонымен қатар ескі қалада кеңес беру бюроларын және басқа да қызметтерді ұйымдастырады. 5-ші үйдің қолданылған заттар дүкенінде 1640 жылдарға дейін сақталған, жануарлар, гүлдер мен жемістер бейнеленген боялған қабырғалар бар. Гамла станның көптеген ғимараттарында қалпына келтірілген төбелер кездеседі, бірақ бұл төбелердің тек бір бөлігі ғана жалпы жұртшылыққа қолжетімді. Бірінші қабатта «Бун шіркеуі» орналасқан, онда қалалық миссия әр жексенбіде нан, сэндвичтер мен кофемен бірге құлшылық қызметтерін өткізеді. 1950 жылдары осы шіркеуде қызмет еткен пастор Карл Эрик Кейне радиодағы сұхбатында, мұнда жұмыс істеудің алғысқа толы міндет екенін айтты, себебі ақшасы мен баспанасы жоқ адамдар осы шіркеуге жиналатын, ал басқа қауымдардың өкілдері мұндай қамқорлықты көрсетпеді.

7-ші нөмір

XV ғасырдың ортасына дейін алаңның оңтүстік жағы ағаш дүкендермен қапталған еді, олардың кең жертөлелерінде шаруалар азық-түліктерін сақтап, тамақ дайындаған. Бұл ғимараттың көптеген тарихи тұрғындарының арасында Саксонияның Мейссен қаласынан келген авантюрист Филип Керн де болды. Ол король Иоанн III-тің шаштаразы және құрылыс шебері болып қызмет етті, сонымен қатар король Эрик XIV-ті уладырды деген күдік туды. Густав Адольф патшалық құрған кезде, ғимаратта Гётеборг қаласын негіздеушілердің бірі және алғашқы қала әкімі болған голландиялық саудагер Абрахам Кабилжау тұрды. 1682 жылы француздық періште жасаушы Жан Бедуар бұл ғимаратты сатып алды және, оның ұлы мен осы атпен аталатын Бедуирсгранд аллеясы сияқты, шарап, тұз және темір саудасы арқылы байлық жинады. 1937 жылы ғимарат толығымен қайта жаңартылды, алаңның оңтүстігінде орналасқан үш ғимараттың қасбеттері біріктіріліп, қазіргі қасбет құрылды. 1944 жылдан бері бұл блоктан үш ғимаратты "Мастер Олофсгардені" ("Мастер Олофтың шаруашылығы") алып тұр. Ол 1931 жылы дін қызметкері Габриэль Грефбергтің бастамасымен жастар орталығы ретінде құрылды, сол кезде Гамла стан көбінесе кедей ауданы болды, ал қызмет түрлерінің саны қарқынды түрде өсіп, қарттар, аналар, скауттар, жұмысшылар және басқа да көптеген топтарды қамтыды. Жомарт сыйлықтан кейін, ұйым 1944 жылы өз қызметін қазіргі орнына шоғырландыра алды. Бүгінде оның қызметтеріне ескі қала тарихын зерттеу және "Гамла стан қоғамы" (Gamla stan sällskapet) кіреді. Скомакаргатан бұрышындағы оқ шарлары, халық аңызы бойынша, 1520 жылғы Стокгольмдегі қанды оқиғаға дейін барады, ол Дания патшасы Кристиан Тирантқа қарсы атылған. Бірақ, шындығында, оны ертеректегі иесі қабырғаға кіргізіп, кейін әрбір жөндеуден кейін орнына қойған болуы мүмкін. Бірінші қабаттағы Stortorgskällaren рестораны ортағасырлық жертөледе салынған, оның бір бөлігі 15 ғасырға дейін барады. Кейбір деректерге сәйкес, бұл Стокгольмдегі ең көне таверна Spanska druvan ("Испан жүзімі") орналасқан жері болды, оны (дәстүр бойынша) король Иоанн III қарапайым халықпен араласу үшін жиі пайдаланған. Көк түсті ғимарат, Kåkbrinken көшесіндегі 22-ші үй, 1758 жылдан бері салынған, бірақ оның негізі ортағасырлық қабырғаларға тіреледі. Онда 17 ғасырда швед мыс өндірісін дамытқан кеңесші Йохан Берндс және кейін король Карл XI-нің жақын досы, Саксондық Поликарп Крумбюгель тұрды. Ол швед дворяндарының маңызды бөлігі мүліктерін жоғалтқан "Редукция" деп аталатын оқиғаны тудырды (соның нәтижесінде ол Крониелм атымен жұрлыққа көтерілді). 18 және 20-шы үйлер 17 ғасырда біріктірілді және содан кейін Карл X Густавтың хатшысы Йохан Эберхард Шантцтің құрметіне аталды, ол сол ғимаратқа баспалдақты қақпа мен әсем порталды қосты. Ішкі бөлмелерінің кейбір бөліктері әлі де патша хатшысының өміріндегі сән-салтанатты көрсетеді. 20-шы үйдің 82 ақ тасы, Риббинска хаус ("Риббинг үйі") немесе Шантска хаус ("Шантц үйі"), кейде 1520 жылы Дания патшасы бас кескендердің санына тең деп айтылады. Алайда, үй 1479 жылдан кешіктірмей салынған, бұл тарихи жазбаларда көрсетілген. Атаудың бірінші бөлігі 1627 жылы мүлікті Шантцқа берген кеңесші Бо Риббингке қатысты, ол келесі жылы тастарды қосты. 14-16 нөмірдегі блок Аполлонның ұлы және медицинаның жартылай құдайы Эскулапийдің есімімен аталған, бұл осы мекенжайда 300 жылдан астам уақыт бойы орналасқан "Қарағай дәріханасының" (Apoteket Korpen) болуын көрсетеді. Västerlånggatan көшесінде, жақын жерде орналасқан болса да, дәріхана алғаш рет 1638 жылы Stortorget алаңында орналасты, онда сарайлық дәріханашы Филипп Шмидт осы мекенжайда дәрі-дәрмек қана емес, сонымен қатар түрлі тәттілер мен қыздырылған шарап та ұсынды. Solgränd аллеясында 1764 жылғы дәріханашы мен оның әйелінің әріптері әлі де қабырғада көрініп тұр. Дәріхана 1924 жылы қазіргі орнына көшірілді. Сондықтан, алаңның жұмсақ еңістігі әлі де бастапқы қоныстанбаған аралдың пішінін сақтап отыр деген қорытындыға келу орынды.

Орта ғасырлар

1995 және 1997 жылдары алаңда жүргізілген қазба жұмыстары ортағасырлық алаңның қазіргі тас төсемеден (брусчаткадан) бар болғаны 0,5 метр төмен екенін көрсетті. Ең терең қабатының үстінен Магнус Ладулас және Биргер Магнуссон билік құрған кезеңдегі монеталар, сондай-ақ сол дәуірге тән керамика сынықтары табылған. Орта ғасырға жататын үш қосымша тас төсеме қабаты және одан да төменгі қабаттың астындағы көмір араласқан қабат радиокөміртек әдісімен 1066–1320 жылдарға дейін мерзімделді. Бұдан бұрынғы ғимараттардың іздері 1024–1291 жылдармен сақталған деп саналады. Алаң бастапқыда аралды кесіп өтетін жолдардың қосылатын түйіскен жері ретінде пайда болды. Дамып келе жатқан көшелер жүйесі біртіндеп қазіргі тары көшелерге – Köpmangatan, Svartmangatan, Skomakargatan, Kåkbrinken, Trångsund және Källargränd көшелеріне айналды. 1400 жылға қарай қалада шамамен 6000 адам тұрды, және алаң төңірегінде тас үйлер салына бастады. Алаңдағы саудагерлер мен құдық оны табиғи кездесу орынына айналдырды.

Қазіргі заман

Аянттың ортасында Kåken ("[Ramshackle] House", қараңыз Kåkbrinken) деп аталатын діңгек орналасқан, ол алғаш рет 15 ғасырдың бірінші жартысында "Käpplinge кісі өлтірулері" (Käpplingemorden) оқиғасымен байланысты айтылған. Әңгіме бойынша, неміс буржуаларының бір тобы Блазихолменде (кейін Кэпплинге деп аталған) қарапайым үйге көптеген белгілі азаматтарды қамап, оларды өртеп жіберген. Немістердің Патша сарайынан діңгекке дейін эскортталғаны айтылады. Алғашқыда діңгек кірпіштен салынған түрменің үстіне қойылған, онда жек көрінетін атқарушы сотталғандарды ұстап, қылмысының ауырлығына қарай, тізбектеп байлап, сауаттандырып, тіпті құлақтарын кесіп тастаған.