Кіріспе
Гөктүрік хағаны Муқан қаған (көне түрікше: 𐰢𐰆𐰴𐰣𐰴𐰍𐰣 Muqan qaγan, қытайша:木桿可汗/木杆可汗, пиньин: mùgǎn kěhàn, Уэйд Джайлс: mu kan k'o han немесе 木汗可汗, mùhàn kěhàn, mu han k'o han, жеке аты: 阿史那燕都, āshǐnà yàndōu, a shih na yen to, соғди: mwx’n x’γ’n, руран: Muɣan Qaɣan) – Бумин қағанның екінші ұлы және Гөктүрік қағандығын кеңейтіп, Хефталиттерге қарсы шекараны қорғаған үшінші қаған.
Muqan Qaghan (Old Turkic: 𐰢𐰆𐰴𐰣𐰴𐰍𐰣 Muqan qaγan, Chinese:木桿可汗/木杆可汗, Pinyin: mùgǎn kěhàn, Wade Giles: mu kan k'o han or 木汗可汗, mùhàn kěhàn, mu han k'o han, personal name: 阿史那燕都, āshǐnà yàndōu, a shih na yen to, Sogdian: mwx’n x’γ’n, Rouran: Muɣan Qaɣan) was the second son of Bumin Qaghan and the third khagan of the Göktürks who expanded their khaganate and secured the borders against the Hephthalites.
Билік
Оның билікке келуіне Руран қалдықтарын тазалау ісі ілесіп келді. 554 жылдың жаңа жылына таяу, Юдзиулу Кангди Гөктүріктерден жеңілгеннен кейін, сол кезде өте нашарлаған Руран қалдықтары Солтүстік Циға Гөктүріктердің шабуылдарынан қорғаныш іздеу үшін бағынды. Император Вэньчуань жеке өзі Муқан қағанға шабуыл жасап, оның әскерін жеңіп, содан кейін Юдзиулу Анлуоченді Руранның жаңа қағаны етіп тағайындады. Руран халқын Солтүстік Ци аумағында, Майи (馬邑, қазіргі Шуочжоу, Шанси) қаласында қоныстандырды. Соңында Руранның соңғы қағаны Юдзиулу Денгшузи Гөктүріктердің қысымымен Император Гунның бұйрығымен өлімге кесілді. 563 жылдың күзінде Солтүстік Чжоу Солтүстік Циға қарсы Гөктүріктермен одақ шарты жасасты, оның бір бөлігі Император Ву Муқан қағанның қызына үйленеді деген уәде болды. 563 жылдың қысында Солтүстік Чжоу мен Гөктүріктердің біріккен әскерлері Солтүстік Циға екі бағыттан шабуыл жасады: солтүстік бағыт Солтүстік Цидың екінші астанасы Цзиньянға (晉陽, қазіргі Тайюань, Шанси) шабуылдады, ал оңтүстік бағыт Пиньянға (平陽, қазіргі Линфэн, Шанси) шабуылдады. 565 жылдың көктемінде Император Ву өзінің інісі Ювэнь Чуньды (宇文純), Ювэнь Гуйді (宇文貴), Ду Иді (竇毅) және Ян Цзяньді (楊薦) Муқанның қызын күтуге және үйлену рәсіміне қатысуға Туджуеге жіберді. Бірақ олар қағанның штаб-пәтеріне келгенде, ол келісімнен бас тартып, Ювэнь Чуньді және оның серіктерін ұстап алды. 568 жылдың көктемінде Гөктүріктердің штаб-пәтерінде болған күшті дауыл көп зиян келтірді, ал Муқан қаған оны Солтүстік Чжоумен жасаған неке шартын бұзғаны үшін құдайдың наразылығының белгісі деп түсінді. Сондықтан ол Ювэнь Чуньді және Император Вуға уәде еткен қызын Солтүстік Чжоуға қайтарды. Император Ву оны құрметпен қарсы алып, оны императрица етіп жариялады.
Батыс еліндегі науқандар
Оның інісі Истеми оның атынан алыс батыс аймағын дербес басқарды. 557 жылы Гөктүрік әскері Бұхараның жанында Гефталиттер билігін жойды. Окс өзенінің солтүстік бөлігі Гөктүріктерге қосылды, ал оңтүстік бөлігі Сасанид Персиясына қарасты.
Мұра
Бұл экспансия сонымен қатар Византия империясы мен Сасанид империясына қарай ығыстырылған аварларға да қарсы болды, және соңында Дунайға жетті. Орта Азияның басқа тайпалары, мысалы, шығыс болгарлар да қоныс аударды. Мұқанның билеуі Гөктүрік империясындағы Соғдия мәдени ықпалының ең жоғары деңгейін көрсетеді. Соғдия мәдениеті Түрпаннан келген саудагерлер арқылы, елшілер мен кеңесшілер ретінде таратылды. Соғдия тілі мен жазуы империяны басқару үшін пайдаланылды. Ерте түркілерді қытай мәдени аймағынан тыс ұстауда соғдийлердің маңыздылығын бағалауға болмайды. Соғдия тілі мен жазуы империяны басқару үшін қолданылды, себебі ол оның бақылауындағы қалалардағы жалғыз жазба тіл болды. Мұқан қаған буддистерге жақсы қарым-қатынас жасады және түркілерге буддизмді алғаш әкелген деп есептеледі. Ол Қытай астанасы Чанъань қаласында түрік буддалық ғибадатханасының салынуын ынталандырды. Қытайда буддизмді насихаттағанына қарамастан, оның өзі буддизмге көшкені белгісіз, сондай-ақ оның билеу кезеңінде түркілердің көп бөлігі буддист болған-болмағаны да белгісіз. Ол Гөктүрік қағанатын кеңейтіп, рурандықтардың соңғыларына қарсы шекараны нығайтты. Ол батыста төлес тайпаларын, шығыста қидандықтарды, солтүстікте қырғыздарды бағындырды. Осылайша ол өз мемлекетін бұрынғы Сюнну территориясының барлығына дейін кеңейтті. 572 жылы Мұқанның қайтысынан кейін қаған титулы оның інісі Таспарға көшті.
Сыртқы келбеті
Қытай дереккөздеріне сәйкес, Муқан қағанның сыртқы келбеті ерекше болған: Бірінші түркі қағандығының үшінші қағаны қытай авторларында ерекше сыртқы түрімен сипатталған. Оның көздері "琉璃" (liúli) сияқты дескрипцияланған, әдетте "түсті шынылар" деген мағынаны білдіреді, бірақ кейде "лазурит" (көк түс білдіретін) деп аударылады, ал терісі қызыл болған. Оның беті кең болған. Ол "қатал және қаһарлы" деп сипатталған, ал тарихшылар оны батыл және білімді деп санаған. 2023 жылы Муқан қағанның қызы, Императрица Ашинаның (551–582) толық генетикалық талдауында, шамамен 97,7% Ежелгі Солтүстік-Шығыс Азиялық және 2,7% аз ғана Батыс Еуразиялық компоненттері анықталды, ал қытайлық ("Сары өзен") тегі жоқ еді. Бұл Ашина тайпасының және Гөктүрік қағандығының Солтүстік-Шығыс Азиядан шыққандығын қолдайды. Авторлардың пікірінше, бұл нәтижелер "түркі тілдерінің таралуындағы мәдени таралу моделін демикалық таралу моделінен қайта растайды" және "Батыс Еуразиялық және көптүрлі шығу тегі туралы гипотезаларды" түркілердің Шығыс Азиялық шығу тегіне қатысты жоққа шығарады.
Отбасы
Мұхан Қағанның түрік әйелі баласыз болды. Бұл оның ұлы Талопиен үшін қиындықтар тудырды, себебі ол Мұханның басқа мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас үшін үйленген түркі емес әйелден туған еді. Оның қызы Ашина Солтүстік Чжоу императоры Удың әйелі болды. Оның ұлы Апа Қаған, Таспар қағанның өлімінен кейін таққа таласып, сәтті бола алмады, ал оның екінші ұлы Янсу Тегин кейінгі Батыс түркі қағандарының атасы болды.