Кіріспе
Венесуэла әдебиеті – венесуэлалықтар немесе Венесуэлада жазылған әдебиет. Бұл әдебиет ежелгі, испан отарлаушыларға дейінгі үнді мифтерінен бастап, испан тілінде немесе басқа тілдердегі ауызша және жазбаша туындыларды қамтиды. Венесуэланың жазба әдебиетінің бастауы алғашқы испан отарлаушыларының жазған құжаттарымен байланысты, ал оның туған күні кейде 1498 жылғы 31 тамызға белгіленеді, сол күні Христофор Колумб өзінің күнделігінде Венесуэла аумағын "Tierra de gracia" ("Кешірім елі") деп атады.
Колониялық кезең
Венесуэла аумағында жазылған әдебиет Американы жаулап алу кезінде Индияның хроникаларымен және кейін колониялық авторлардың алғашқы қолжазба мәтіндерімен дамуын бастады. Әдебиеттік қызмет отаршылдық кезең бойына тұрақты болды, бірақ аймақта баспахананың кешіктірілген енгізілуіне байланысты, бүгінгі күнге дейін көптеген шығармалар жеткен жоқ. 1563 және 1564 жылдар аралығында Педро де ла Кадена «Капитан Диего Эрнандес де Серпаның ерлік істері мен құлшыныстары» (Los actos y hazañas valerosas del capitán Diego Hernández de Serpa) атты өлеңін жазды, бұл Венесуэла тақырыбындағы әдебиеттің алғашқы жазба жұмысы және, мүмкін, Америкада еуропа тілінде жазылған ең алғашқы өлең. Де ла Кадена және Хуан де Кастелланос («Индияның көрнекті ерлерінің жоқтаулары» - Elegías de varones ilustres de Indias) сияқты, поэмаларының оқиғаларын Кубагуа аралында өткізген басқа испан авторлары, сол кезде «Кубагуа ақындары» деп белгілі болды. Венесуэлаға ешқашан бармаған Индияның кейбір хроникашылары да жергілікті тарихтың эпизодтарын баяндағандықтан, оның әдебиетінің бір бөлігі болып саналады, мысалы, Нюэва-Кадис қаласының құрылуы мен қирауы, Кубагуа мен Маргаританың жемшұжық саудасы немесе отарлау процесі. Олардың арасында Бартоломе де лас Касас («Индияның жойылуы туралы қысқаша есеп», 1552), Гонсало Фернандес де Овьедо («Индияның жалпы және табиғи тарихы», 1535, және «Индияның табиғи тарихының тұжырымы», 1526), Франсиско Лопес де Гомара («Индияның жалпы тарихы», 1552) және Гонсало Хименес де Квесада («Жаңа Гранада Корольдігінің жаулануының тұжырымы», 1539) болды. Кейінірек аумақта тұрған хроникашылардың арасында 1626 жылы Венесуэла мен Колумбияның қазіргі аумақтарын жаулап алу туралы «Батыс Индиядағы Tierra Firme жаулануларының тарихи хабарлары» (Noticias historiales de las conquistas de Tierra Firme en las Indias Occidentales) жариялаған Педро Симон және Хасинто де Карвахал, оның «Апуре өзенін Орнокоға құюын ашу туралы хабарламасы» (Relación del descubrimiento del río Apure hasta su ingreso en el Orinoco) немесе «Теңіз саяхаттары» (Jornadas náuticas, 1648) Венесуэланың жергілікті халықтарының алғашқы каталогын (105 ұлттың тізімі, олардың кейбіреуі белгісіз қалған) және аймақта жасалған плагиаттың алғашқы жағдайына куәлік етеді. Венесуэланың отарлық мәдениеті XVIII ғасырда едәуір дамыды. Каракас соборының діни қызметкері Николас Эррера и Асканионың «Махаббат көзінің жастары» (Lágrimas amorosas) атты мадақтауы 1707 жылы Мексикада жарық көрді. 1723 жылы Хосе де Овьедо и Банос «Венесуэла провинциясын жаулап алу және қоныстандыру тарихы» (Historia de la conquista y población de la Provincia de Venezuela) еңбегін аяқтады. 1732 жылы венесуэлалық діни қызметкер Хосе Михарес де Сольорзано «Магистрлік уағыздар» (Sermones magistrales) атты үш томдық еңбегін Мадридте басып шығарды. Жозеф Гумилла 1745 және 1791 жылдары Венесуэланың жергілікті халықтарының тарихнамасына екі маңызды үлес қосқан «Ориноконы көркемдеп, қорғау» (El Orinoco ilustrado y defendido) және «Ориноко өзендерінің жағасында орналасқан халықтардың табиғи, азаматтық және географиялық тарихы» (Historia natural, civil y geográfica de las naciones situadas en las riveras del río Orinoco) кітаптарын жариялады. Францискан монахы және тәуелсіздікті жақтаған аса өнімді жазушы Хуан Антонио Наварреттетің (1749-1814) еңбектерінен тек үшеуі ғана сақталған: Санта-Эфигенияға арналған Новена, Курс Философикус Иустамирам және Әріптер аркасы және әмбебап театр (Arca de letras y Teatro universal). Соңғысы, шамамен 1783 және 1813-1814 жылдар аралығында жазылған, өте күрделі құрылымы бар монументалды еңбек, ол сол кездегі көптеген білімді үлкен біліммен және лексикографиялық шеберлікпен жинақтады. XVIII ғасырдың аяғында колониялық кезеңдегі ең танымал венесуэлалық прозалық шығармалар Франсиско де Миранданың күнделіктері (1771-1792) жарық көрді. Миранда сонымен қатар Француз төңкерісіне қатысқанын, сондай-ақ Испан Америкасының тәуелсіздігіне қолдау іздеу үшін Англия, Франция және Америка Құрама Штаттарының үкіметтерімен келіссөздер жүргізгенін баяндаған бірнеше мәтіндердің авторы болды. Соңында, колониялық кезеңнің соңында Венесуэланың алғашқы белгілі әйел жазушысы, кармелиттік монах Сор Мария Жозефа де лос Анхелес (1765-1818?) өзінің шығармаларын жариялады. Оның поэзиясының көп бөлігі, Авилалық қасиетті Терезадан шабыт алған терең мистикалық сезіммен сипатталады, Тәуелсіздік соғысы кезінде жоғалып кетті. Алайда, оның екі мәтіні – «Аңсақтау» (Anhelo) және «Жер сілкінісі» (Terremoto) – бүгінгі күнге дейін жетті.
19 ғасыр
1808 жылы тәуелсіздік алдында Каракасқа баспахананың келуі бірнеше газеттің – ең белгілілері Correo de la Trinidad Española, Gazeta de Caracas және Correo del Orinoco – пайда болуына, сондай-ақ Андрес Белло мен Рафаэль Мария Баральт сияқты алғашқы маңызды авторлардың қалыптасуына ықпал етті. Осы кезеңде жазылған еңбектер Тәуелсіздік соғысы (мысалы, Эдуардо Бланконың 1881 жылғы «Венесуэла Героикасы») және консерваторлар мен либералдар арасындағы саяси шиеленістер сияқты мәселелерді қамтиды. Он тоғызыншы ғасырдың ортасында Фермин Торо, Хулио Калькано, Эдуардо Бланко, Зулима, Хуан Висенте Камачо және Томас Михелена сынды авторлар роман, әңгімелер мен пьесалар жазды. Ғасыр соңында модернизм, космополитизм және криоллизм сияқты халықаралық әдеби ағымдар жергілікті деңгейде пайда бола бастады.
20 ғасыр
XX ғасырда, мұнайдың экономикалық өрлеуінің арқасында Венесуэла жаңғыру мен қалалануға ұшырады, осы кезеңдегі ең көрнекті жазушылары: Тереза де ла Парра, Ромуло Галлегос, Артуро Услар Пиетри, Сальвадор Гармендия. Галлегостың "Дона Барбара" (1929) романы 1974 жылы "мүмкін, Латын Америкасының ең көп танымал романы" деп аталды. 1948 жылы жыл сайын табыс етілетін Ұлттық әдебиет сыйлығы тағайындалды, ал алғашқы бес онжылдықта Услар Пиетри ғана екі рет жеңіске жетті. Рафаэль Каденас және Эухенио Монтехо XX ғасырдың және XXI ғасырдың басындағы ең белгілі ақындардың қатарында.
21 ғасыр
XXI ғасырдың басында Венесуэланың көркем әдебиеті Федерико Вегас, Франсиско Суниага, Ана Тереза Торрес және Славко Жупчичтің маңызды жаңа туындыларымен гүлденді. Сыншы және журналист Борис Муньостың пікірінше, венесуэлалық көркем әдебиет "өзінің венесуэлалық ерекшеліктерінен айрылмастан, ноар романдар мен тарихи романдар арқылы кеңіректеу аудиторияға ашылды". 2010 жылдардағы венесуэлалық босқындар дағдарысы кезінде көші-қон венесуэла әдебиетіндегі басты тақырыпқа айналды. Көптеген венесуэлалық жазушылар елден тыс жерлерде тұрып, шығармаларын жариялайды, әсіресе Испанияда, АҚШ-та және Латын Америкасының басқа да аймақтарында.