Кіріспе

Кубалық романист (1904–1980)

Алехо Карпентье и Вальмонт (karpanˈtje, kaʁpɑ̃tje; 26 желтоқсан 1904 – 24 сәуір 1980) – Латын Америка әдебиетінің әйгілі "гүлдену" кезеңінде зор ықпал еткен кубалық романист, эссеші және музыка зерттеушісі. Француз және орыс тегінен шыққан Карпентье Швейцарияның Лозанна қаласында дүниеге келді, бірақ Кубаның Гаванасында өсті. Еуропалық туған жеріне қарамастан, өмірі бойы өзін кубалық санады. Ол Франция, Оңтүстік Америка және Мексиканы қамтитын кең аумақтарды саяхаттап, Латын Америкасының мәдени және өнер қауымдастығының көрнекті өкілдерімен танысты. Карпентье Латын Америкасының саясатына қызығушылық танытып, Фидель Кастроның 20 ғасырдың ортасында Кубада жасаған коммунистік революциясы сияқты революциялық қозғалыстармен байланыс жасады. Ол солшыл саяси көзқарастары үшін түрмеге қамалып, елден қуылды. Музыка саласындағы терең білімімен Карпентье музыка зерттеулерімен айналысып, «Куба музыкасы» (La música en Cuba) атты еңбегін жариялады және шығармаларында музыкалық мотивтер мен әдеби тәсілдерді үйлестірді. Ол афрокубанизмнің элементтерін зерттеп, мәдени ерекшеліктерін көптеген жазбаларына енгізді. Карпентье журналистика, радио драма, пьесалар, ғылыми эсселер, опера және либретто сияқты түрлі жанрларда еңбек еткенімен, ол романдарымен әйгілі. Ол Латын Америкасы тарихы мен мәдениетінің керемет ерекшеліктерін зерттеу үшін «нағыз ғажайып» (lo real maravilloso) әдісін қолданып, сиқырлы реализмнің алғашқы шеберлерінің бірі болды. Афрокубалық ықпалдың ең танымал мысалы және «нағыз ғажайып» әдісін қолдану – Карпентьенің 1949 жылғы «Бұл әлемнің патшалығы» (El reino de este mundo) романы, ол 18 ғасырдың соңындағы Гаити революциясы туралы айтады. Карпентьенің жазу стилі латын американдық суретшілер еуропалық үлгіден қабылдап, латын американдық көркемдік көзқарасқа бейімдеген қайта жанданған барокко стилін немесе Жаңа әлем бароккосын қамтиды. Француз сюрреалистік қозғалысының тәжірибесінен өткесіп, Карпентье сюрреализм теориясын Латын Америка әдебиетіне бейімдеді. Кубалық ұлттық ерекшеліктен гөрі көбірек зерттеуге құштар Карпентье Еуропа мен Латын Америкасы бойынша жасаған саяхаттарының нәтижесінде Латын Америкалық ұлттық сананы кеңейтті. Карпентье Латын Америкасының саяси тарихы, музыка, әлеуметтік теңсіздік және өнер элементтерін өзінің шығармаларына тоқып, Лизандро Отеро, Леонардо Падура және Фернандо Веласкес Медина сияқты жас латын американдық және кубалық жазушылардың туындыларына шешуші әсер етті. Карпентье 1980 жылы Парижде қайтыс болды және Кубаның саяси және өнер қайраткерлерімен бірге Гаванадағы Колон зиратына жерленді.

Ерте өмір және білім

Карпентье 1904 жылғы 26 желтоқсанда Швейцарияның Лозанна қаласында, француз сәулетшісі Хорхе Джулиан Карпентье мен орыс тілі сабақтарын оқытушы Лина Вальмонттың отбасында дүниеге келді. Ұзақ уақыт бойы ол Гаванада туған деп есептелді, оның отбасы туғаннан кейін бірден сол жерге көшіп кеткен; алайда, Карпентье қайтыс болғаннан кейін оның туу туралы куәлігі Швейцарияда табылған. 1912 жылы Алехо отбасымен Кубадан Парижге көшті. Ол жасөспірім кезінде Балзак, Флобер және Золаның шығармаларын оқыды. Карпентье ерте жасынан екі тілді білсе де, испан тілінде сөйлегенде әрқашан айқын француз акцентімен сөйледі.

Куба және Францияда жер аударылу

1921 жылы Гаванада оқып жүргенде Карпентье мәдениет журналисі болды, көбінесе өнердегі, әсіресе музыкадағы авангардтық жаңалықтар туралы жазды. Ол Гавананың күнделікті шығатын "La Discusión" газетіне мақалалар жазды. Оның солшыл көзқарасты саналған журналистік қызметі Кубаның алғашқы Коммунистік партиясын құруға ықпал етті. Парижге келген соң ол бірден поэзия мен редакциялық мақалаларын париждік және кубалық журналдарға жаза бастады. "Cahiers du Sud" (1933) сияқты француз тіліндегі шағын әңгімесін париждік журналға жазу арқылы оның танылуын арттыру мақсатында еуропалық оқырмандарға жол табуға тырысты. "Сюрреалистік революция" журналында жұмыс істеген авторлардың көпшілігі "Американы тану" тақырыбымен "Imán" журналына материалдар жазды. Карпентье "Histoire de Lunes" (1933) атты шағын әңгімесін жазды; ол өзінің заманы үшін жаңашыл болды, себебі онда фантастика мен фольклор элементтері болды, бұл элементтер "магиялық реализм" деп сипатталды.

Венесуэладағы өмір

1945 жылы Карпентье саяси қуғын-сүргін ретінде Каракасқа көшті. 1945 жылдан 1959 жылға дейін ол Венесуэлада өмір сүрді, бұл оның "Жоғалған қадамдар" романының көп бөлігі орын алған, аты аталмаған Оңтүстік Америка еліне шабыт берді. Ол жазған қысқа әңгімелер кейін "Уақыт соғысы" (1958) жинағында топтастырылды. 1966 жылы Карпентье Парижге қоныс аударды, онда ол Франциядағы Куба елшісі қызметін атқарды. 1975 жылы Prix mondial Cino Del Duca сыйлығымен марапатталды. 1977 жылы Сервантес сыйлығын алды, ал 1979 жылы "La harpe et l'ombre" шығармасы үшін француз лауреаттары Prix Médicis étranger сыйлығына ие болды. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үнемі үміткер болып келген Карпентье алғаш рет 1965 жылы осы сыйлыққа ұсынылған. Соңғы романы "El arpa y la sombra" романын аяқтағанда Карпентье қатерлі ісікпен күресіп, 1980 жылдың 24 сәуірінде Парижде дүние салды. Оның мәйіті Кубаға қайтарылып, Гаванадағы Колон зиратына жерленді. Гаванадағы француз халықаралық мектебі "Алехо Карпентье" École Française de la Havane оның құрметіне аталды.

Шынымен керемет

Карпентье өзінің "Lo Real Maravilloso" теориясымен кеңінен танымал. Бұл – Латын Америкасының тарихы мен географиясының ерекшеліктері сыртқы адамдарға құбылыс немесе тіпті сиқырлы болып көрінуі мүмкін деген тұжырым. Осылайша, Латын Америкасы – сиқыр мен шындық арасындағы шекараның нашар анықталатын аймақ. Гаити революциясы туралы жазылған "Бұл әлемнің патшалығы" романының кіріспесінде ол "Lo Real Maravilloso" көзқарасын былай сипаттады: "Латын Америкасының тарихы – тек сиқырлы реализмнің шежіресі ғана емес пе?". Роман Гаитидің бірінші патшасы Анри Кристофтың керемет (бірақ нақты) тарихын дамытады, Латын Америкасының нақты тарихының қаншалықты ерекше екенін көрсетеді, тіпті ол ойдан шығарылғандай көрінеді. Кейбір сыншылар "Lo Real Maravilloso" терминін сиқырлы реализммен бірдей деп түсіндіреді. Дегенмен, Карпентьенің теориясы және оның еңбектеріндегі дамуы, мысалы, Габриэль Гарсия Маркестің сиқырлы реализмімен салыстырғанда, көлемі жағынан шектеулі. Гарсия Маркестің туындыларында оқырман шындыққа жат оқиғалар кездеседі (гүлдердің жаңбыры, қанатты қарттар және т.б.), ал Карпентье көбінесе Латын Америкасы тарихы мен географиясының ерекше жақтары туралы жазады, олар сенуге қиын, бірақ шындықта болған оқиғалар.

Музыка

Бала кезінде Карпентье көптеген музыка түрлерімен танысқан. Карпентье өзі де, анасы сияқты, фортепианода ойнаған; әкесі Пабло Касальспен оқып, виолончельде ойнаған, ал әжесі орган тартыпты. Карпентье Парижге алғаш келгенде Жансон де Сайли лицейінде музыка теориясын оқыған. Карпентье өзінің шығармалары арқылы қазіргі кубалық музыка өнерінің маңызды бөлігіне айналды, сонымен қатар кубалық музыканың пайда болуын және саяси ерекшеліктерін зерттеді. Оның еуропалық өнер стильдерін латын американдық музыка стильдеріне бейімдеуге деген құштарлығын афрокубалық музыкалық тақырыптарға деген құрметінен де көруге болады. Мансабының басында Карпентье кубалық музыканың тамырларын зерттеуге құштар басқа жас музыканттармен бірлесіп жұмыс істеді. Олардың бірі – кубалық тегі бар француз музыканты Амадео Рольдан. Олар сол дәуірдегі танымал оркестрлік музыканың кубалық премьерасын – «Жаңа музыка концерттерін» (Conciertos de música nueva) ұйымдастыруға көмектесті, онда Стравинский, Мийо, Равель, Малипиеро, Пуленк және Сати сияқты композиторлардың шығармалары орындалды. Өз музыкасына келгенде, Карпентье мен Рольдан африкалық ырғақтар мен әуендерді өз шығармаларына енгізуге көбірек қызығушылық танытты және еуропалық музыкалық стильдерді көшіруден бас тартты. «Лира төмен, бонго жоғары!» (¡Abajo la lira, arriba el bongó!) – олардың музыкалық стилінің танымал ұраны болды. Карпентье мен Рольдан көптеген жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді, соның ішінде 1925 жылғы оркестрлік шығарма «Кубалық тақырыптарға овертюра» (Obertura sobre temas cubanos), ол афрокубалық музыкаға шабыттанғандықтан, дәстүрлі еуропалық стильдегі симфонияға қарсы шығуы үшін скандалды деп есептелді. Карпентьенің музыкаға деген қызығушылығы оның көркем прозасына үлкен әсер етті. Наварроның айтуынша, Карпентьенің шығармаларын оқығандар оқырман емес, көбінесе тыңдаушылар болады. Лyrical тілдегі диалекттерді қолдану, аллитерация және ассонанс сияқты әдеби ырғақтар, сондай-ақ повесть әлеміндегі музыка тақырыбы (барабандардың үні, қадамдар және т.б.) – бұл Карпентьенің туындыларына музыканың әсер еткенінің бірнеше мысалы. Карпентье үшін кубалық ұлттық ерекшелікті талдау кубалық музыканы талдаумен байланысты болды. Сондықтан, Карпентье өз шығармалары арқылы кубалық ұлттық ерекшелікті жақсырақ түсіну үшін музыканы өз жазуларына белсенді түрде енгізді.

Этномузыкология және афрокубанизм

Музыкаға деген осы ішкі құрметі мен Кубалық өзіндік ерекшелікке деген құмарлығы Карпентье Куба музыкасының шығу тегін академиялық тұрғыдан зерттеуге кірісті. 1946 жылы Карпентье «Кубадағы музыка» атты этномузыкалық зерттеуін жариялады, онда еуропалық музыканың, Африкадан әкелінген музыканың және аралдың жергілікті музыкасының қалай бірігіп Куба музыкасын құрағанын зерттейді. Карпентье афрокубалық тақырыптарға ерекше қызығушылық танытты. Куба музыкасына африкалық музыканың күшті әсеріне қатты қызыққан Карпентье, импровизацияға және ырғаққа негізделген музыканы «ло афрокубано» деп атап, оны еуропалық стильдегі «ло гуахиро» деп аталатын ресми музыка орталарына енгізді. Карпентье бірде: «Ло гуахиро өте поэтикалық, бірақ ол музыка емес» деп жазған. Ал метистер мен қара нәсілділердің музыкасында ұлттық өнер тудыру үшін керемет бай материал бар. Ақ кубалықтар мен қара және криолло кубалықтар арасындағы нәсілдік шиеленістердің салдарынан мұндай пікірлер ғасырдың ортасындағы кубалық элитасы тарапынан жақсы қабылданбады. Карпентье өзінің музыкатану зерттеулерінің көп бөлігін Кубадағы афрокубалық ықпалдарға арнады. Мысалы, ол еуропалық «Contredanse» музыкасы мен биінен пайда болған, Кубада кең таралған «Contradanza» биіне ерекше назар бөлді. Музыкалық импровизация мен топтық биге кең мүмкіндік берілгендіктен, олар импровизация мен бидің маңызды рөл атқаратын африкалық музыкалық дәстүрге оңай бейімделді. Осылайша, Кубаға тән жаңа гибридтік музыкалық форма пайда болды. Карпентье африкалық музыканың импровизациялық сипаты аймақтық ерекшеліктерді және, демек, аймақтық өзіндікті қалыптастыратын түрлі интерпретацияларға мүмкіндік береді деп сақтап, осының нәтижесінде Кубаның музыкалық өзіндігінің осыншама алуан түрлі болғанын түсіндірді.

El reino de este mundo (Бұл әлемнің патшалығы)

Карпентьердің "El reino de este mundo" (1949) еңбегі 18 ғасырдағы Гаити революциясын көрсетеді, онда африкалық құлдар француз отарлаушыларымен өздерінің азаттығы және негізгі адам құқықтары үшін күресті. Роман оқиғаның тарихи деректемелерін африкалық сенімдер мен дәстүрлермен, ең әйгілісі – гаитилік вудумен, сондай-ақ дене мен рухтың байланысымен үйлестіреді. Оқиға бас кейіпкер Ти Ноэльдің, қара құлдың көзімен баяндалады. Гаити революциясы туралы жазған еуропалық/кубалық автор ретінде Карпентьер кез келген нәсілдік стереотиптерге қатысты сынға ұшырамас үшін Ти Ноэльдің перспективасынан жазуды жөн көрді. Карпентьер роман бойында символдық архитектураны қолданады; Сан-Суси сарайы және Ла-Ферриер бекінісі сияқты құрылыстар арқылы отаршылдық үкіметтің диктатурасын бейнелейді.

Куба музыкасы

La música en Cuba (Куба музыкасы) - Куба музыкасының этномузыкологиялық зерттеуі. Ол XVI ғасырдан бастап Еуропалық зерттеушілердің келуімен ХХ ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Түрлі мәдениеттердің - қара, ақ, мулаттар, креолдар мен жергілікті тұрғындардың араласуы Кубаның екі негізгі музыкалық стильінің - христиандық еуропалық музыка мен африкалықтардың және аралдың аборигендік халықтарының элементарлық соққы және ырғақ музыкасының араласуын көрсетеді. Кітап колониялық Латын Америкасындағы музыканың жалпы тарихын қамтиды, бірақ негізінен музыка мен бидің кубиндік стильдеріне, ықпалды кубин музыканттарына және кубиндік музыкалық бірегейлікке назар аударады. Карпентьер зерттеулерінің көп бөлігін африкалық ұрпақтардың Куба музыкасына әсерін зерттеуге арнады. Оның "Los Negros" ("Қаралар") атты бүкіләлемді тарауы бар, онда Африка музыкасының Латын Америкасының барлық музыкасына әсер еткен көптеген маңызды жолдары қарастырылады. Карпентьедің айтуынша, Куба музыкасына африкалық ықпал 18-19 ғасырлардағы Кубаның отарлаушы бейімділігімен әдейі жасырылған. Кітап жарық көрген кезде көптеген аққұбалар мәдениеттердің араласуын тіпті мойындауға да, одан да аз зерттеуге де дайын емес еді. Карпентье мұны жасауға құштар болды және Кубаның өткені мен мәдениеттердің кең ауқымымен интегралды қарым-қатынастары туралы батыл мәлімдеме жасап, Кубаға өзінің мәдени болмысының терең академиялық көзқарасын музыка арқылы қайтаруға қол жеткізді.

Уорра дель тимо (Уақыт соғысы)

Уақыт соғысы – Карпентьедің фантастикалық және сюрреалистік жанрларда жұмыс істеу қабілетін көрсететін, әртүрлі стильдегі сюрреалистік әңгімелер жинағы. Ең маңыздысы – біріншісі, «Сантьяго жолы», ол Испанияның ашылу дәуірінде өмір сүрген қарапайым адамның басынан өткен оқиғаларды баяндайды: бүгін ол солдат, ертең – қажы, кейін теңізші, отарлаушы, тұтқын және т.б.; ол әрбір арманына жетеді және әрбір көңілі қалады. Екінші әңгіме «Түпке қайту сапары» деп аталады. Бұл әңгіме баяндаушының бас кейіпкер Дон Марсиалдың (Капелланиас графы) өмірін айту үшін қолданатын уақыттың кері жүруінің ерекшелігімен көзге түседі.

Эль Акосо (Арбау)

Карпентьедің "Эль Акосо" романы испан тілінде алғаш рет 1956 жылы жарық көрді. Альфред МакАдам оны американдық ағылшын тіліне аударғанда "The Chase" деп аталып, 1989 жылы Farrar, Straus and Giroux баспасында жарық көрді. Роман Карпентьедің Фидель Кастроның Кубасымен байланысы болғандықтан, АҚШ-та үштен астам онжылдық бойы басылмай келді. Бұл роман қазіргі латын американдық әдебиеттегі ең ықпалды туындылардың бірі саналады. Габриэль Гарсия Маркес, Марио Варгас Льоса, Хосе Доносо сияқты авторлар оны Солтүстік Америкада "Латын Америкасының сиқырлы реализмі" деп аталатын әрекетке зор ықпал еткен деп есептейді. Дегенмен, бұл сәйкестендіру шамалы жаңылыс болуы мүмкін (Карпентьедің "Lo real maravilloso" теориясы туралы жоғарыдағы бөлімді қараңыз). Себебі Карпентье өз шығармаларында сиқырлы көрінетіндей керемет нақты оқиғаларды көрсетеді, ал "сиқырлы реалистер" сюрреалистік тәсілдерді қолданып, тарихқа немесе нақты оқиғаларға ең сылбыр байланысы бар, толығымен ойдан туған оқиғаларды жасайды. "Эль Акосоға" келетін болсақ, роман тығыз, атмосфералық, философиялық, стильдік тұрғыдан жарқын және сызықты емес. Сюжетке көбінесе маңызды емес, жанама құбылыс ретінде қарастырылады. Ағылшын тіліне аудармасы 121 беттен тұратын бұл роман фрагменттелген повестволемасымен және өзіне-өзі қайталануымен лабиринттік сипатқа ие. Романның мазмұны бойынша, белгісіз, мүмкін зұлым, тіпті үкіметтік күштер бір адамды қуалайды. Оқиға жаңбырлы түні симфониялық концертте басталады, ал музыка оқиғаның мәнін түсінуге қажетті жайттардың бірі болып табылады. Джеймс Панкрацио былай деп жазады: "Мойындаудың ирониясы оның ешқашан болмауында. Діни қызметкер соңғы рәсімдерді орындауға келгенде, Колумб өмірін мұқият ойлап, мойындауға ештеңесі жоқ деп шешеді. Осы тұрғыдан алғанда, мойындау өкініш емес, кінәлілік сезімімен байланысты."

Барокко

Барокко стилі 17 және 18 ғасырлардың басындағы мәдени кезеңге жатады. Ол көбінесе «манеризм және рококо дәуірлері арасындағы Еуропадағы басым өнер стилі ретінде сипатталады, бұл стиль динамикалық қозғалысқа, ашық сезімге және өзіне сенімді риторикаға ерекшеленеді». Карпентье алғаш рет сәулет және мүсін өнеріндегі бұл стильге қызығушылық танытты; алайда, кейіннен ол барокконы un espíritu деп атады, яғни «рух», ал un estilo histórico («тарихи стиль») деп сипаттамады. Уэйкфилд бароккоға деген бұл көзқарас Карпентьенің Еуропа мен Латын Америкасындағы тәжірибесіне байланысты екенін айтады, бұл оған постколониалдық дәуірде үстемдік құруға және латын Америкасының тарихын айту үшін еуропалық стильді пайдалануға мүмкіндік берді. Карпентье өзін барокко жазушысы деп атамас бұрын, бұл стильге қатысты көзқарасын ерте туындыларында дамытты. Ол техниканы бірнеше даму кезеңінде сынап көрді: «алғашқыда эстетикалық қызығушылықтың мәдени стилі ретінде, кейіннен дәуірлік атмосфераны құрудың әдеби құралы ретінде, соңында постколониалдық мақтаныш, қарсылық және өзгеден басымдық құру қаруы ретінде». Бұл стиль Карпентьенің этникалық шабыттанған кейіпкерлерінің нақты тілінен гөрі, кейінгі туындыларында тарихи тұрғыдан көрнекті лексиканы қолдануы арқылы, мысалы, ертедегі «Ecue Yamba O» мен танымал «El reino de este mundo» шығармаларын салыстырғанда айқын көрінеді. Осы арқылы ол еуропалық стандарттарды енгізу арқылы «нативизм» стереотипінен қашып, бірақ басты кейіпкер Ти Ноэльдің сөздерінде күтпеген тілдік ерекшеліктерді қолданбастан, қалыптылық сезімін сақтап қалды. Кауп Карпентьенің «Жаңа әлем бароккосы» деп аталатын нәрсені пайдаланғанын мәлімдейді, себебі Латын Америкасы Ағартушылық немесе «Еуропалық модернизммен» тікелей байланысқа түспеді. Бұл контр-жаулап алу (contraconquista) Жаңа әлем авторларына жаңа жеке тұлғаларды және оларды білдіру тәсілдерін тәжірибеге салуға мүмкіндік берді. Осыған байланысты Карпентье 1975 жылғы эссесінде былай деп атап өтті: «Америкалық барокко криолло мәдениетімен бірге дамыды: өзге болу, жаңа болу, симбиозға түсу, криолло болу санасы; ал криолло рухы – өзі барокко рухы». Жаңа әлем бароккосының бұл криоллосы көбінесе Латын Америкасында бағынышты әдеби құрылым ретінде пайда болған еуропалық әдебиеттің басым стилі ретінде қарастырылады.

Саяхаттың әсері

Уэйкфилд Карпентьердің көптеген саяхаттарының себебі, оның көргендерін романдарының таныс суреттемелеріне қосу қажеттілігі екенін айтады. Карпентьердің "El reino de este mundo" романы 1943 жылы Гаитиге жасаған сапарынан, ал "Los pasos perdidos" 1949 жылы Венесуэлаға жасаған сапарынан шабыт алды. Сол сияқты, оның Гваделупаға және Санта-Фе шығанағына жасаған саяхаттары "El siglo de las luces" романына әсер етті, ал Вера мен Энрике "La consegración de la primavera" кітабында Баку мен Мексиканы тікелей баяндаған, бұл Карпентьердің сол жерлерге жасаған сапарларынан алынған.

Сюрреализм

Карпентье өмірінің басында Францияға сапар жасағанда, француз сюрреалистік қозғалысының көптеген өкілдерімен танысып, олармен бірлесіп жұмыс істеді. Сюрреализм теориясына әсерленген Карпентье оның көп бөлігін замандастарынан, әсіресе досы және әріптесі париждік журналист Роберт Десностан сіңірді. "Үшінші сұлулық" деп аталатын, ең керемет сұлулықты бейнелеуге ұмтылған сюрреализм теориясы әлемді ерекше көзқараспен қарауды қабылдады. Сюрреализм теориясының ішінде примитивизм, яғни ежелгі халықтық дәстүрге құрмет көрсету тұжырымы бар еді. Француз сюрреалистерінің ықпалымен Карпентье өз Куба туған жерін осы жаңа тұрғыдан қарауға үйренді. Франциядан кубалық және латын америкалық мақтаныш сезімімен, сонымен қатар осы екі мәдениеттің мәнін суреттеу артыстық мақсатымен қайтты.