Кіріспе
Луиза Хокинс Кэнби (25 желтоқсан 1818 – 27 маусым 1889), сондай-ақ "Санта-Фе періштесі" деп белгілі, Америка Азамат соғысы кезінде медбике болған және Одақ әскерінің бригадир генералы Эдвард Ричард Сприг Кэнбидің әйелі болған. Кэнби Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласында Конфедерация әскерлеріне медбикелік көрсеткен. Генерал Эдвард Кэнби өз әскерлеріне Санта-Феден шегінуге бұйрық бермес бұрын, Конфедерация әскерлерінің жолын қиындыру үшін азық-түлік, жабдықтар және жамылғылар сияқты барлық қажетті жабдықтарды жоюға немесе жасыруға нұсқау берді. Одан кейін ол Конфедерация полковнигі Уильям Рид Скарриге шегінетін Одақ күштері қалдырған жасырын жабдықтарды табуға көмектесті.
Louisa Hawkins Canby (December 25, 1818 – June 27, 1889), also known as the "Angel of Santa Fe", was a nurse during the American Civil War, and wife of Union soldier Brigadier General Edward Richard Sprigg Canby. Canby was a nurse for Confederate soldiers in Santa Fe, New Mexico. Before General Edward Canby ordered his troops to retreat from Santa Fe, he instructed them to destroy or hide all essential supplies such as food, equipment, and blankets to hinder the Confederate soldiers. She subsequently assisted Confederate Col. William Read Scurry in locating the hidden supplies left behind by the retreating Union forces.
Ерте өмір және білім
Луиза Хокинс 1818 жылғы 25 желтоқсанда Кентукки штатының Пари қаласында дүниеге келген. Эдвард Кенби отбасы сияқты, Хокинс отбасы да Кентуккиден Индианаға көшіп келді. Кентукки штатының Джорджтаун қаласындағы Джорджтаун әйелдер колледжін бітірген соң, Луиза 1839 жылғы 1 тамызда Индиана штатының Кроуфордсвилл қаласында Эдвардқа үйленді. 1843 жылы олардың Мэри есімді қызы дүниеге келді, бірақ ол балалық шағында қайтыс болды. Луизаның кіші інісі Джон Паркер Хокинс Вест-Пойнтті бітірген, Азамат соғысында қызмет етіп, 1894 жылы бригадир генерал шенімен зейнетке шықты. Луизаның үш әпкесінің кемінде екеуі де әскери шенеуніктерге үйленген.
Жас кезі
Уильям Тэкумсе Шерман өзінің естеліктерінде Луиза, Эдвард және олардың қызы Мэридің 1849 жылдың басында Калифорния штатының Монтерей қаласына келгенін еске алады. Монтерейде болған кезде, сол кезде Калифорнияның әскери штабы болған Эдвард Шерманның орнын Калифорния Ұлттық гвардиясының генерал-адъютанты болып иемденді. Ол жерде Луиза протестант Генри Стэнтон Бертон полковникпен танысты. Ол Баха-Калифорнияның бұрынғы мексикалық губернаторының немересі, Мария Ампаро Руизге үйленуді ұсынған кезде дау-дамай тудырды, ал Мария Ампаро Руиз – рим-католик. Калифорнияның Рим-католик епископы бұл одақты айыптап, губернатор «Калифорнияның барлық билігі егер тараптардың бірі католик болса, ешқандай некеге рұқсат бермеуі керек» деп мәлімдеді. Луиза осы жұбайларға өз үйін ұсынды, сонда олар 1849 жылдың 7 шілдесінде үйленді. Эдвард 2 шілдеде солтүстік Калифорнияға сапарға шығып, 9 тамызға дейін Монтерейге оралмады, ол бұл іске қатыспағанын және оның әйелі, азаматтық адам, өздігінен әрекет еткенін түсіндіруге мәжбүр болды. Кенби отбасы осы аумақта болған екі жыл ішінде Калифорния 31-ші штат ретінде қабылданды. Луиза мен Эдвард бұл іске ресми емес түрде үлес қосты: Луиза штат құрылтайы үшін құжаттарды көшіріп, ал Эдвард аумақтық жазбаларды реттеп, ішінара тізімдеді. 1859 жылы Эдвард Юта аймағындағы Форт-Бриджердің командирі болғанда, Кенби отбасы Рождествоны капитан Генри Хопкинс Сиблимен бірге өткізді, ол Эдвард Кенбиден бір жыл бұрын Вест-Пойнтты бітірген. Луизаның бұрын Сиблимен танысқаны белгісіз, бірақ Луиза Сиблидің қарындасы болған деген әңгіме тарады. Эдвард Кенби мен Сиблидің жолдары бұрын да қиылысқан еді; Эдвард 1858 жылы Сиблиді ақтаған әскери соттың құрамында болды, содан кейін ол Сиблидің өнертабысы – Азамат соғысы кезінде кеңінен қолданылған Сибли шатырын жариялады. Сондай-ақ, 1840 жылы Эдвард Сиблидің үйлену тойында куәгер болған деген де әңгіме бар.
Азаматтық соғыс
1862 жылдың қаңтар айында Генри Хопкинс Сибли, жақында бригадир генерал болып тағайындалған, Конфедерация бригадасын Нью-Мексико аумағына бастап кіргізіп, Рио-Гранде өзені бойымен Колорадоға қарай жорыққа шықты. Полковник Кенби бүкіл аумақтың қорғауын басқарды, оған қазіргі Аризона және Нью-Мексико штаттары, сондай-ақ Неваданың оңтүстік бөлігі мен қазіргі Колорадоның бір бөлігі кірді. Ол Крейг фортын бақылауға алды, сол кезде ол Конфедерация әскерлерінің жорық бойындағы әлі басып алынбаған ең оңтүстік бекінісі болатын. Оның әйелі Луиза, күйеуі Вальверде шайқасында Сиблимен шайқасқанда, Санта-Феде, аумақтың астанасында, шайқастың нәтижесін күтті. 2 наурызда Конфедерация Альбукеркиді басып алды, ал сегіз күннен кейін Санта-Феге ие болды. Федералды армия мен аумақтық үкімет астананы эвакуациялады, өздерімен алып кете алмаған барлық жабдықты өртеп немесе жасырып, Санта-Феден солтүстік-шығысқа қарай Форт-Юнионға жеткізді. Луиза, басқа одақтық офицерлердің әйелдері мен отбасыларымен бірге Санта-Феде қалуды жөн көрді. Бірақ аумақтық биліктің эвакуациялануы, тонаушылардың көбеюі және басқа да қылмыстық әрекеттер оларды алаңдатты. 1862 жылдың 10 наурызында Санта-Феге кірген Конфедерация әскерлерін полковник Эдвард Канбидің әйелі бастаған одақтық офицерлердің әйелдері құрметпен қарсы алды. Конфедерация әскерлері әскери жағдай енгізіп, жасырылған жабдықты табуға көбінесе сәтсіз әрекеттер жасады. 1862 жылдың 29 наурызында Конфедерация әскерлері Глориетта өткелінде жеңіске жеткеннен кейін Санта-Феге қайта оралды. Форт-Юнионға шабуыл жасауға бағыт алғанда, Конфедерация әскерлері негізінен тәжірибесіз Колорадо еріктілерінен құралған күшпен кездесті. Конфедерация әскерлері техникалық жеңіске жеткенімен, шамамен 500 колорадолық сарбаз Конфедерацияның тылына өтіп, Конфедерацияның азық-түліктері мен жабдықтарымен толтырылған 70-тен астам вагонды жойды. Форт-Юнионды қоршауға жеткілікті азық-түлігі болмағандықтан, Конфедерация әскерлері кері шегінді. Шегінетін сарбаздардың ауру және жаралыларын жылы ұстауға жамылғылары болмады. Луиза олардың жаралыларын көруге барып, жасырылған далалық жамылғыларды тауып, үйін далалық госпитальге айналдыруды шешті. Ол ауру және өлім аузында жатқан ерлерге күтім жасау үшін медбикелер тобын басқарып, алысқа орналасқан лагерьлерге барып, науастарын Санта-Феге әкелді немесе қалаға жеткізу мүмкін болмаған сарбаздарды сол жерде емдеді. Осы ісі үшін ол Санта-Фе періштесі деп танылды. Генерал Сибли, осы уақытқа дейін Альбукеркиде болған, 1 немесе 2 сәуірде ғана Санта-Феге келіп, Луизамен жеке кездесті, бірақ олардың арасында не болғаны белгісіз.
Кейінгі өмір және өлім
Генерал Эдвард Канби Нью-Мексико территориясында Конфедерация жеңілгеннен кейін АҚШ-тың шығыс жағына қайта тағайындалды. Луиза онымен бірге сапарлады, ол Пенсильванияда, Нью-Йоркте және Вашингтон қаласында бюрократиялық қызметте бір жылдан астам уақыт өткізді, кейде әскери министр Эдвин М. Стэнтонның ресми емес әкімшілік көмекшісі болды. 1864 жылы Эдвард Транс-Миссисипи аймағына жіберілді, олар ақырында Нью-Орлеанда үй тапты. Луиза сол жерде қалды, ал күйеуі Одақтың Конфедерация күштеріне қарсы жеңісіне қолдау көрсетті, соның ішінде Сибли бригадасының қалдықтары да болды. 47 жасқа толуына аз қалғанда Эдвард Миссисипи және Уайт өзендерін тексеру кезінде снайперден атылды. Ол жарақатын "ауыр, бірақ жамбасқа өткен оқ жарақаты" деп сипаттады. Туған күніне бір күн бұрын ол үйіне келді, ал Луиза оны бірден төсекке жатқызды және келесі айда жазылуына көмектесті. Соғыстан кейін Эдвард армияда он бригадир-генералдың бірі ретінде қалды және Оңтүстіктегі әртүрлі округтердің әскери қолбасшысы болып қызмет етті. 1873 жылғы газет мақаласында Сьюзан Уоллес Луизаның қайырымдылықпен айналысқанын еске алды, ол Оңтүстікке барған сайын мұқтаждарға көмек қолын созды. "Мен ештеңе сақтай алмаймын, бізді қоршаған азап көп", - деп жазды Луиза Уоллеске Нью-Орлеаннан. Ол кейде күйеуінен мұқтаж адам үшін жағдайын айтып, көмек сұрады. Уоллес сондай-ақ Луизаның күйеуінен гөрі көбірек әлеуметтік болғанын және Канби үйіндегі кез келген жиынды оның ұйымдастырғанын айтты. Содан кейін Канбилер Портлендке (Орегон штаты) көшіп барды, онда генерал Колумбия департаментінің командирі болды. Ол 1873 жылы Модок соғысында қаза тауып, Индианаполисте жерленді. Күйеуінің Портленд, Орегон штатындағы жерлеу рәсімінде Луиза үш протестант діни тобының өкілдерін қызметке шақырды. Оның соңғы жерлеу рәсімі Индианаполисте (Индиана штаты) баптист және методист діни қызметкерлері бірлесіп өткізді.
Онлайн кітаптар
Уильям Т. Шерман. Уильям Т. Шерманның естеліктері, 1-том, 1-бөлім https://web.archive.org/web/20060628065121/http://civilwartalk.com/cwt alt/resources/e texts/mem sherman/03.htm
Глориеттаға жол оқырмандар серігі: Эдвард Ричард Спригг Канби, [Дональд У. Хилидің «Глориеттаға жол: Конфедерация армиясы Нью-Мексико арқылы марш жасайды» кітабында келтірілмеген қосымша ақпарат] https://web.archive.org/web/20041209122419/http://darkwing.uoregon.edu/~donh/page12.html (және /page20.html-ға дейін)
The Road to Glorietta Readers Companion: Edward Richard Sprigg Canby, [additional information not included in The Road to Glorietta: A Confederate Army Marches Through New Mexico by Donald W. Healy] https://web. archive. org/web/20041209122419/http://darkwing. uoregon. edu/~donh/page12. html (and following to /page20. html)
Онлайн журналдар
Сан-Диего тарихы журналы (1984 жылдың жазы, 30-том, 3-номер), Кэтлин Кроуфордтың "Мария Ампаро Руиз Бертон: Генералдың әйелі" мақаласы. http://www.sandiegohistory.org/journal/84summer/burton.htm
Онлайн каталогтар
Фильсон тарихи қоғамының кітапханасы: MS #118. "Кенби, Эдвард Ричард Спригг, 1819 [sic]–1873. Қағаздар, 1837–1873 жж." А\C214. .33 куб.м. Әртүрлі қағаздар, 1844, 1862 жж. С\С. 2 дана. https://web.archive.org/web/20060816065719/http://www.filsonhistorical.org/guide2.html [Осы мақаланы жазу үшін осы жинақтағы қағаздар пайдаланылды.]