Кіріспе

Генри Дэвид Тороның "Капитан Джон Браунға шақыру" атты эссесі. Бұл эссе Тороның 1859 жылғы 30 қазанда Массачусетс штатының Конкорд қаласындағы тыңдаушылар алдында алғаш айтқан сөзіне негізделген, Джон Браунның Харперс-Ферриге шабуыл жасағаннан кейін екі апта өткен соң, және Браунның 1859 жылғы 2 желтоқсанда атқарылуына дейін бірнеше рет қайталанды. Кейіннен 1860 жылы "Харперс-Ферри эхолары" жинағының бір бөлігі ретінде жарияланды.

Контекст

Джон Браун, радикалды құлдықтан бас тартушы, және тағы 21 адам Гарперс-Ферридегі Федералды қару-жарақ қоймасын, шамамен 100 000 мылтық пен мүшкел сақталатын орынды басып алды, құлдарды қаруландырып, Оңтүстікке қарсы зорлықты көтеріліс ұйымдастыруды мақсат етті. 36 сағаттан кейін, Роберт Ли басқарған Федералдық күштер көтерілісті басып тастады, ал Браун түрмеге қамалды. Нақ осы шабуылдың салдарынан он үш адам қаза тапты: он екі көтерілісші және бір АҚШ теңіз жаяу әскері. Ральф Уолдо Эмерсон, Тороның қайтысынан кейін жазылған естелік эссесінде, осы эссенің алғашқы оқылуын былай сипаттайды: Капитан Джон Браунға алғашқы жылы лебіз білдірілмегенше, ол [Торо] Конкордтағы көптеген үйлерге хабар жіберіп, жексенбі күні кешке Джон Браунның жағдайы мен мінезі туралы қоғамдық мәжілісте сөз сөйлейтінін хабарлады және барлық адамдарды шақырды. Республикалық комитет пен құлдықтан бас тартушылар комитеті оған бұл уақыт ерте және кеңес беруге лайық емес екенін айтты. Ол: «Мен сіздерден кеңес сұрау үшін емес, мен сөйлейтінімді хабарлау үшін жібердім» деп жауап берді. Мәжіліс залды барлық партия өкілдері ерте сағаттарда толтырды, ал оның батырға арналған шын жүректен айтқан мадақтауы барлығы да құрметпен тыңдады, ал кейбіреулері өздері де таң қалғандай көңілдес жағдайға түсті. Браунның өзі кісі өлтіру, мемлекетке опасыздық және құлдарды көтеріліске ұйытқызу қылмыстарына кінәлі деп танылып, 1859 жылдың 2 желтоқсанында дарға асылды. Сол кезде бұл шабуыл сәтсіздікке ұшыраған деп есептелгенімен, Браунның кейіннен өлім жазасына тартылуы Американдық Азамат соғысының басталуына түрткі болды.

Қысқаша мазмұны

Тороның эссесі Джон Браунды және оның құлдықты жою жолындағы күресін қолдады. Сол кездегі қалыпты пікірге қарсы тұрып, Торо Браунды ақымақ және есінен жаңылысқан деп сипаттаған газеттер мен елдестерінің сөздерін күшпен жоққа шығарды. Ол Браунды, бір мақсатқа толық берілген, теңдесі жоқ адам ретінде бейнеледі. Браунның әділдікке деген талмайтын адалдығы мен АҚШ Конституциясын сақтауы, оны мемлекеттік деңгейдегі зұлымдыққа қарсы күресуге мәжбүр етті, бұл зұлымдыққа ол тек рухани тұрғыдан ғана қатысты. Торо таңғажайып тұжырымдайды, Браун – ерекше адам, жоғары моральдық қағидалар мен адамгершілікке бойұсынған. "Тек Джон Браунның және ешкімнің қолдауымен" тәуелсіз, тікелей сөйлейтін Браун, құлдықты қолдаған көптеген адамдарға түсініксіз қорқыныш сезімін ұялатты, ол оны себепсіздікке байланыстырды. Браунмен салыстыруға келмейтін Торо, оның өлім жазасына тартылуын – Браунды шынайы өлімінен бұрын өлген деп есептейтінін – Понтий Пилаттың қолынан Мәсіхтің айыпталғанын еске салады, сондай-ақ американ үкіметін осымен салыстырады. Торо Джон Браунға наразылық білдірген көптеген американдықтарға ашу шашады. Тороның сөзінше, осы адамдар Браунды түсіне алмайды, себебі олардың қатаң ұстанымдары мен "өлген" өмірлері бар; олар шынымен өмір сүрмейді, тек санаулы адамдар ғана өмір сүрген. Торо заманауи христиандарды да сынап, олар дұға оқып, әділетсіздіктің бар екенін білсе де, оны өзгерту үшін ештеңе жасамайды. Сондай-ақ, Торо Браун өмірін бекерге шашып, ақымақ болып өлді деп ойлайтындардың өзі де ақымақ екенін айтады. Браун өмірін материалдық игіліктер үшін емес, әділдік үшін берді, ол толыққанды есті болды, тіпті басқаларға қарағанда да ақылды болған шығар. Қозғалысқа қатысқандардың азаттығына қатысты келтірілген аргументтерге қарсы тұрып, Торо: "Жақсылар мен батырлар қашан көпшілікке айналған?" деп сұрайды. Торо сондай-ақ, Браунның іс-қимылын қате деп бағалаған "Аболиционист" газеті "The Liberator" газетінің ирониясына назар аударды.