Кіріспе
Пруссияның білім беру жүйесі – Пруссияда 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында жүзеге асырылған білім беру реформаларының нәтижесінде құрылған және одан бері кең таралған білім беру жүйесі. Пруссияның білім беру жүйесі 18-шы ғасырдың соңында негізгі ұғым ретінде енгізілді және Наполеон соғыстарының бастапқы кезеңдерінде Пруссияның жеңіліске ұшырауынан кейін осымен қатар күрт жетілдірілді. Пруссияның білім беру реформалары басқа елдерде де ұқсас өзгерістерге түрткіс берді және қазіргі заманғы ұлт құру жобалары мен олардың салдарына қатысты маңызды мәселе болып табылады. Неміс әдебиетінде бұл термин қолданылмайды, ол Гумбольдттың білім беру идеалының негізгі аспектілерін Пруссия реформалары деп атайды; алайда, бұл негізгі ұғым түрлі пікір таластар мен дау-дамаylarға себеп болды. Германияда және одан тыс елдердегі 21-ші ғасырдың бастауыш және орта білім беруі Пруссияның білім беру жүйесінің мұрасын сақтап қалды.
The Prussian education system refers to the system of education established in Prussia as a result of educational reforms in the late 18th and early 19th century, which has had widespread influence since. The Prussian education system was introduced as a basic concept in the late 18th century and was significantly enhanced after Prussia's defeat in the early stages of the Napoleonic Wars. The Prussian educational reforms inspired similar changes in other countries, and remain an important consideration in accounting for modern nation building projects and their consequences. The term itself is not used in German literature, which refers to the primary aspects of the Humboldtian education ideal respectively as the Prussian reforms; however, the basic concept has led to various debates and controversies. Twenty first century primary and secondary education in Germany and beyond still embodies the legacy of the Prussian education system.
Қатысу
Жалпы жүйе тиімділігі мен сауатсыздықты азайтуы үшін көп ұзамай кеңінен танылды және басқа неміс мемлекеттеріндегі, сондай-ақ Жапония мен АҚШ сияқты бірқатар елдердің білім беру саласындағы жетекшілеріне үлгі болды. Александр және Вильгельм фон Гумбольдт ағайындыларының Гумбольдттық білім беру идеалы бастауыш біліммен ғана шектелмейтін, академиялық еркіндікке және ерте жастан бастап дүниежүзілік көзқарастағы және өз еліне адал азаматтарды тәрбиелеуге бағытталған кең ауқымды ұстаным болды. Пруссиялық жүйе неміс халқының өзін-өзі дамытуға ұмтылуын – «Bildung» құрметтеу дәстүрімен нығайтылды.
Драйверлер мен кедергілер
18-ғасырдан бері Пруссияда білім беруді жақсартудың басты драйверлері қоғамның орта және жоғарғы орта топтарында қалыптасты және оны білімді буржуазия (Bildungsbürgertum) бастады. Осы тұжырымға биліктегі ақсүйектердің өкілдері, шаруалар мен жұмысшылардың сауаттылығының артуы көтеріліске алып келеді деп қорқып, сондай-ақ балаларын ертерек ауыл шаруашылығына немесе өнеркәсіптік еңбекке жұмысқа тартуды қалаған ең кедей топтардан күшті қарсылық болды. Жүйені жақтаушылар Наполеон соғыстарының басында Пруссияның жеңілісінен кейін, сыртқы қысым мен ішкі қиындықтардың көмегімен осы қарсылықты жеңді. 1806 жылы Жена-Ауэрштедт шайқасында француз революциялық армиясының жаппай шақырылуына (levée en masse) қарсы пруссиялық әскери дайындық пен шеп құрудың қателігінен кейін реформаторлар мен неміс ұлтшылдары білім беруде үлкен жақсартулар жасауға шақырды. 1809 жылы Вильгельм фон Гумбольдт білім министрі болып тағайындалғаннан кейін, кең ауқымды жалпы білімге негізделген, неогуманистік идеалға сай, академиялық еркіндікке толыққанды қолданыс табатын, статусымен, мамандығымен немесе байлығымен шектеусіз білім беру идеясын ұсынды. Гумбольдттың Кенигсбергтік мектеп жоспары (Königsberger Schulplan) – елдің білім беру жүйесін реформалауды тұтастай қарастырған алғашқы ақ парақтардың бірі болды. Гумбольдттың тұжырымдамасы бүгінгі неміс білім беру жүйесінің негізін құрайды. Пруссия жүйесі барлық адамға міндетті және бастауыш білім беруді қамтамасыз етті, бірақ гимназияға немесе университетке қабылдану үшін алынатын жоғары төлемдер жоғарғы әлеуметтік топтар мен орта және төменгі әлеуметтік топтар арасында үлкен кедергі тудырды.
Неміс ұлттық қозғалысымен қарым-қатынас
1807 жылы Иоганн Готлиб Фихте «Германия халқына арналған үндеулерінде» білім берудің жаңа түрін ұсынды. Бұрынғы кездегі пруссиялық (әскери) жаттығулар бұйрықтарға сөзсіз бағынуға бағытталған болса, Фихте студенттердің жеке тұлғасын қалыптастыруды қалады: «Азаматтар болашақ біріккен неміс ұлттық мемлекетінің шеңберінде жоғары мақсаттарға жету үшін өз ойларын пайдалана білуге және оған дайын болуға тиіс». Фихте және басқа философтар, мысалы, Гримм ағайындылары, ақсүйектердің жалпы неміс ұлттық мемлекетіне қарсылығын жеңу үшін Kulturnation – мемлекетке мұқтаждығы жоқ, бірақ ортақ тілге, музыкалық шығармалар мен әндерге, ортақ ертегілер мен аңыздарға және ортақ этика мен білім беру стандартына негізделген ұлттық идеясын ұсынды. Германияның әртүрлі ұлтшыл қозғалысының көшбасшылары білім беру реформасына белсенді қатысты. Мысалы, Фридрих Людвиг Ян (1778–1852), «Тернватер» атымен танылған, неміс гимнастикасының негізін қалаушы, студенттік ағайындықтың жетекшісі және ұлтшыл болды, бірақ ұлтшылдық күш-жігері сәтсіз аяқталды; 1820 мен 1842 жылдар аралығында Янның гимнастика қозғалысына оның прото-нацистік саясатына байланысты тыйым салынды. Кейіннен Ян және басқалар дене тәрбиесі мен спорты пруссиялық және жалпы неміс оқу бағдарламаларына және халық мәдениетіне енгізуде табысқа жетті. 1870 жылға қарай пруссиялық жүйе Пруссия мен басқа неміс мемлекеттерінде тұратын түрлі этникалық топтарға (поляктар, сорбтар және даттар сияқты) қарсы жоғары неміс тілін ресми тіл ретінде басымдыққа ие бола бастады. Пруссияның шығысында «Утраквизм» мектептерін (екі тілді білім беру) құруға жасалған бұрынғы әрекеттер сол аймандағы жоғары сауатсыздық деңгейімен байланысты болды.
Дінмен өзара іс-қимыл
Лютерандық діндегі реформашыл топ – пиетизм, лютерандық мемлекеттік шіркеудің үстемдігін бұзуға өзара қызығушылықпен негізделген Пруссия патшасымен саяси одақ құрды. Лютерандардың арасында кальвинистер болған Пруссия патшалары лютерандық мемлекеттік шіркеудің ықпалынан және оның провинциялық ақсүйектермен тығыз байланысынан қорқып, ал пиетистер лютерандық ортодоксияның қуғынына ұшырады. Патшалық қолдаумен нығайтылған пиетизм 1760 жылдарға қарай лютерандық шіркеуді тиімді мемлекеттік дін ретінде ығыстырды. Пиетизм теологиясы Киелі кітапты оқу арқылы табатын "ішкі руханиятқа" (Innerlichkeit) қажеттілікті баса көрсетті. Осының салдарынан пиетистер қазіргі заманғы мемлекеттік мектеп жүйесінің қағидаларын қалыптастыруға көмектесті, оның ішінде сауаттылыққа ерекше мән берді. Ал кальвинизм негізіндегі білім беру реформаторлары (ағылшын және швейцариялық) сыртқа бағытталған, пайдалы тәсілдерді қалап, ішкі жанды іздеуге ұмтылған идеализмді сынады. Францияда міндетті білім беруді енгізу 1880 жылдарға дейін кейінге қалдырылды.
Мұғалімдердің саяси және мәдени рөлі
Пруссиялық және неміс мұғалімдерінің ұрпақтары, 18-шы ғасырда көбінесе формальды білімі болмаған, ал бастапқыда көбінесе дайындығы жетілмеген бұрынғы кіші офицерлер болды, академиялық мойындау, оқыту және жақсы жалақы алуға ұмтылыс жасады және 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы әртүрлі наразылық және реформалық қозғалыстарда маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, 1848 жылғы неміс мемлекеттеріндегі революциялар мен 1968 жылғы наразылықтарда (болашақ) мұғалімдердің белсенді қатысуы байқалды. 2010 жылы жарық көрген "Германия, сіздің мұғалімдеріңіз; біздің балаларымыздың болашағы сыныпта қалай шешіледі" атты кітап 18-ші және 19-шы ғасырлардағы ағартушылық идеалдарды көрсетеді. 1830-1848 жылдар аралығындағы шағын буржуазиялық бейне – Бидермейер ұғымы мектеп мұғалімі және ақын Сэмюэл Фридрих Саутердің еңбегінен туындаған, ол "Das arme Dorfschulmeisterlein" ("Кедей кішкентай мектеп мұғалімі") атты танымал неміс әнінің авторы. "Die Feuerzangenbowle" романы (және фильмі) кішкентай қалалық мектепте студент ретінде жасырын жұмыс істейтін жазушының (қазірге дейін) танымал оқиғасын баяндайды, себебі Берлиндегі достары оның үйде оқығандықтан өмірдің ең қызықты кезеңін өткізбегенін айтады.
Басқа елдерге таралуы
Мемлекеттік бағытталған жаппай білім беру жүйелері 19-шы ғасырда Еуропаның қалған бөлігінде орнатылды. Олар қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің қажетті құрамына айналды. Халыққа арналған білім беру әлемнің көп бөлігінде кеңінен қалыптасты және оның дамуы ұлт құрумен тығыз байланысты, бұл процестер көбінесе бірге жүрді. Мұндай жүйелер жаппай білім беру идеясы одан әрі дамып, қалыптасқан кезде құрылды.
Мысалдар
Австрияда 1774 жылы императрица Мария Тереза Австриядағы билігін нығайту мақсатында пруссиялық педагогикалық әдістерді қолданды. Пруссия үлгісіндегі міндетті бастауыш білім беруді енгізу осы және басқа да қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы мен дамуында маңызды рөл атқарды. Пруссиялық қағидаларды Норвегия және Швеция үкіметтері Скандинавиядағы бастауыш (grundskola) және орта (гимназия) мектептердің негізін қалау үшін қабылдады. Пруссиядан өзгеше, швед жүйесі орта білімді шаруалар мен жұмысшыларға да таратуды көздеді. Финляндияда да, сол кезде Ресейдің ұлы княздығы болған және күшті швед элитасы бар жерде, бұл жүйе қабылданды. Білім беру және ұлттық эпос – «Калеваланы» тарату фин ұлтшылдарының фенноман қозғалысы үшін өте маңызды болды. 1892 жылы фин тілі швед тілімен бірдей құқықтық мәртебеге ие болды. Франция мен Ұлыбритания 1880 жылдарға дейін міндетті білім беруді енгізе алмады, Францияда бұл радикалды секулярлық мемлекет пен католик шіркеуі арасындағы қайшылықтарға байланысты болды. Шотландияда 1872 жылы жергілікті шіркеулер бақылаған мектептер мемлекеттік жүйемен алмастырылды. Англия мен Уэльсте үкімет 1833 жылы білім беруге субсидия беруді бастады, содан кейін 1870 жылғы Форстер заңы бойынша жергілікті мектеп кеңестері құрылғанға дейін түрлі шаралар қабылданды. 1891 жылғы заңмен Англия мен Уэльсте жергілікті мектеп кеңестері арқылы тегін (салық төлеушілердің қаржысымен) және міндетті білім беру жалпыға бірдей болды, ал 1880 жылғы заңмен білім алу міндетті болды. Дегенмен, Ұлыбританияда жеке мектептер мен мектептен тыс білім беру заңды болып қалды.
Америка Құрама Штаттары
XIX ғасырдың басында американдық педагогтар неміс білім беру үрдістеріне де қызығушылық танытты. 1818 жылы Джон Гриском пруссиялық білім туралы жағымды баяндама жасады. Француз философы Виктор Кузиннің "Пруссиядағы мемлекеттік білім берудің жай-күйі туралы есеп" атты еңбегі ағылшын тіліне аударылды. Кальвин Э. Стоу, Генри Барнард, Хорас Манн, Джордж Банкрофт және Джозеф Когсвелл неміс білім беруіне зор қызығушылық танытты. Мысалы, 1835 жылғы Мичиган конституциясында пруссиялық тәсіл қолданылды, ол бастауыш мектептер, орта мектептер және Мичиган университетін құру арқылы пруссиялық жүйені толық қабылдады, олардың барлығы мемлекет басқаруында болды және салық қаражатымен қаржыландырылды. Дегенмен, пруссиялық реформалардың бастапқы білім берудегі түсініктері, Bildung және білім беру, қоғам мен ұлт құрудың тығыз байланысы американдық скептикалық либертариандық ойлаудың кейбір аспектілерімен қақтығысады. 1843 жылы Манн білім беру процесінің қалай жұмыс істейтінін зерттеу үшін Германияға сапар шекті. АҚШ-қа оралғаннан кейін ол Массачусетс штатындағы жалпы білім беру қозғалысын қолдауда алған тәжірибесін пайдаланды. Манн өзінің әріптестерін, әсіресе Виг партиясындағыларын, өз штаттарында салықпен қаржыландырылатын бастауыш мемлекеттік білім беруді заңдастыруға көндірді. Нью-Йорк штаты осы әдісті 12 мектепте сынақ ретінде енгізді. Солтүстік штаттардың көпшілігі Массачусетсте ол құрған жүйенің бір немесе басқа нұсқасын қабылдады, әсіресе кәсіби мұғалімдерді даярлауға арналған "нормалды мектептер" бағдарламасын.
Саясат бойынша қарыз алу және айырбастау
Мемлекеттік бағытталған және басқарылатын жаппай білім беру жүйесінің негізгі ұғымы әлі күнге дейін ағылшын тілді әлемде толық қабылданып, мойындалмаған. Мұнда мемлекеттің рөлі, немесе білім берудегі мемлекеттік бақылау рөлі әлі де (сәйкесінше, қайтадан) айқын күмәнмен қабылданады. Манн 1844 жылы АҚШ-тың пруссиялық жүйенің жақсы тұстарын үлгі алуы керек екенін, бірақ Пруссияның билікке бағынуын қабылдамауы керектігін айтқан. Маңызды айырмашылықтардың бірі – неміс дәстүрінде мемлекет маңызды принцип ретінде күштірек көрінеді, мысалы, Гегельдің мемлекет философиясы арқылы енгізілгендей, бұл англо-американдық шарт негізінде құрылған мемлекет түсінігіне қарсы келеді.
Дриль және крепостничество
Ертедегі прус реформаторлары 1807 жылы крепостнойлықтан және сызықтық құрылымнан бас тартуға маңызды қадамдар жасады және сол жылы пруссиялық әскерде миссиялық типтегі тактиканы енгізді. Бұл тактика жалпы әскери стратегияларды іске асырудағы еркіндікті арттырды және пруссиялық реформаторлардың экономикалық еркіндікті ұсынуының нәтижесінде пайда тапқан неміс және пруссиялық өнеркәсіптік мәдениетіне зор әсер етті. Кейінірек неміс қарулы күштерінде сақталған миссиялық типтің концепциясы барлық деңгейде жоғары түсінік деңгейін, сауаттылықты (және қарқынды оқыту мен білім беруді) қажет етті, сондай-ақ төменгі шендердің белсенді қатысуын және тәуелсіз шешім қабылдауын ынталандырды. Пруссияның білім беру жүйесімен тығыз байланысы нәтижесінде "Кёнигсгрец (1866) және Седан (1870) шайқастары пруссиялық бастауыш мектеп мұғалімімен шешілді" деген мәтел пайда болды.
Монархияның аяқталуынан кейінгі прус жүйесі мұрасы
1918 жылы Пруссия Корольдігі республикаға айналды. Социалист Конрад Ханиш, білім берудің бірінші министрі (Kultusminister), орта мектептердегі "нашар бағынушылық, сенімсіздік және жалғанның шайтандары" деп атаған нәрселерді сынады. Дегенмен, Хаништің және басқа да радикалды солшыл ұстанымдары қысқа ғана уақытқа созылды. Олар Германия бойынша бірыңғай, мемлекеттік, толық орта білім беретін мектеп (Einheitsschule) енгізуге қол жеткізе алмады. 1919 жылғы Веймар Шулкомпромисі (Веймар білім беру келісімі) үш бөлімді пруссиялық жүйені, білім берудегі шіркеудің ықпалын және дінді міндетті пән ретінде сақтап қалды, сондай-ақ неміс штаттарының ерекшеліктері мен жекелеген ықпалын сақтауға мүмкіндік берді, бұл радикалды солшыл білім беру реформаторларының жоспарларын кең ауқымда кедергіге тап болды. Бірақ ол немістердің бейілсіз қарсылығына ұшырады.
Пруссия мұрасына қатысты қазіргі талқылаулар
Пруссияның негізінен үш бөлімді білім беру жүйесі және төртінші сыныптан бастап балаларды іріктеу, сондай-ақ білім берудің толыққанды болмауы қазірге дейін дау тудырып келеді. Бұл 19 ғасырғы таптық ойлаудың көрінісі деп саналады. Пруссия жүйесінің ерекшелігінің негізгі қағидаларының бірі – Германиядағы білім беру, 19 ғасырғы ұлттық қозғалыстың мақсатына қайшы, федералды үкімет тарапынан басқарылмайды. Жеке штаттар білім беру мәселелерінде Kulturhoheit (мәдени үстемдік) құқығын сақтайды. Пруссия жүйесінің және қазіргі неміс білім беруінің орталық тірегі болып табылатын Гумбольдт тәсілі әлі де ықпалды және түрлі талқылауларда қолданылып келеді. Қазіргі Германия университеттерінде оқу ақысы жоқ немесе шамалы. Зерттеу және білім беру салаларындағы жетекші университеттердің жетіспеушілігі Германияның университеттерді дамыту бағдарламасы арқылы жақында шешілді, бұл бағдарлама негізінен федералдық деңгейде қаржыландырылады және басқарылады. Германия әлі де кең ауқымды Allgemeinbildung (жалпы білім және халыққа қажетті білім) мен халықаралық деңгейде мойындалған екі сатылы кәсіптік білім беру жүйесіне баса назар береді, бірақ білім беру жауапкершілігін жеке штаттарға қалдырады. Елде Пруссия мұрасы – үш бөлімді білім беру жүйесі және PISA зерттеулерінің интерпретациясы туралы пікір таластары жалғасуда. Кейбір неміс PISA сыншылары оның "пайда-зардап" принципіне негіделген құзыреттілік тәсіліне қарсы шығып, оқыту еркіндігіне қауіп келтіреді деп санайды, ал PISA бағалауын қолдаушылар Гумбольдт тәсілінің практикалық тиімділігіне және одан туындаған Пруссия білім беру жүйесіне сілтеме жасайды.
Негізгі дереккөздер
Кубберли, Элвуд Паттерсон, ред. Оқу материалдары: Білім беру тарихы, білім беру тәжірибесінің, теориясының және ұйымдастыруының дамуын көрсететін дереккөздер мен оқулықтар жинағы (1920) онлайн, 455–89, 634 және одан кейінгілер, 669 және одан кейінгілер.