Кіріспе
Неміс тілінің диалектілері – неміс тілінің әртүрлі дәстүрлі жергілікті түрлері. Аймаққа қарай әртүрлі болғанымен, Германияның оңтүстік жартысындағы Бенрат сызығынан төмен жатқан аймақтарда жоғарғы неміс тілінің дауыстық өзгерісінің географиялық таралуы және неміс тілін төменгі франкон (голланд) және фриз тілдерінің көршілес түрлерімен байланыстыратын диалектілік континуум басым. Неміс тілінің түрлері әдетте жоғарғы неміс, орта неміс және төменгі неміс болып жіктеледі; жоғарғы және орта неміс – жоғарғы неміс тілінің топтарын құрайды. Стандартты неміс тілі – орта және жоғарғы неміс тілдерінің қосындысы негізінде ерте заманауи кезеңде дамыған жоғарғы неміс тілінің қалыптасқан түрі.
German dialects are the various traditional local varieties of the German language. Though varied by region, those of the southern half of Germany beneath the Benrath line are dominated by the geographical spread of the High German consonant shift, and the dialect continuum that connects German to the neighboring varieties of Low Franconian (Dutch) and Frisian. The varieties of German are conventionally grouped into Upper German, Central German and Low German; Upper and Central German form the High German subgroup. Standard German is a standardized form of High German, developed in the early modern period based on a combination of Central German and Upper German varieties.
Этимологиясы мен номенклатурасы
Дәстүрлі түрде, неміс диалектілерінің барлық негізгі топтары ерте неміс тіл білімінде «түбірлік герцогтықтар» немесе «тайпалық герцогтықтар» (нем. Stammesherzogtümer) деп аталады, олардың арасында Гримм ағайындары ерекше ықпал еткен. Бұл тайпалық герцогтықтар ерте орта ғасырдың соңында Киелі Рим империясының құрамында пайда болды және олар Франктармен бағындырылған және Ұлы көші-қон кезеңінің соңында олардың құрамына енген ежелгі тайпалық жерлердің жалғасы деп есептелді. Мысалы, германдық Бавария тайпасы (6 ғасырда Франктармен бағындырылған) кейінірек Бавария түбірлік герцогтығына (817–1180) атын берді, ол 19 ғасырдың басында сипатталған дәстүрлі бавар диалекті тобына да атын берді. Екінші германдық дауыстық ығысуы туралы түсінік дамыған сайын, тіл білімінде (қажет болған жағдайда) диалектілер осы ығысуға қатысу дәрежесіне қарай топтарға бөлінді: «Төменгі» (нем. nieder) – қатысудың жоқтығы немесе аздығын, «Орталық» (нем. mittel) – орташадан жоғары қатысуды, ал «Жоғарғы» (нем. ober) – жоғарыдан толық қатысуды білдірді. 19 ғасырдың жіктеу номенклатурасы негізінен тарихи аумақтарға, тілдік топтарға емес, негізделгендіктен, дәстүрлі жүйе диалектілер арасындағы тілдік негіздемеден гөрі үлкен ұқсастықтарды көрсете алады. Бұл құбылыстың ең белгілі мысалы Франкондық топта кездеседі, ол Төменгі Франкондық, Орталық Франкондық және Жоғарғы Франкондық болып бөлінеді, бірақ Төменгі Франкондық (яғни голланд) диалектілері үлкен континуумда Орталық және Жоғарғы Франкондық диалектілерімен тығыз байланысты емес. Шындығында, барлық неміс диалектілерінің ішінде Төменгі Рейн диалектісі (Германияның өзінде сөйленетін жалғыз Төменгі Франкондық диалектісі) стандартты неміс тілімен салыстырғанда ең көп айырмашылықтарға ие, ал Орталық және Жоғарғы Франкондық диалектілері жалпы құрылымы мен дыбысталуы бойынша неміс стандартты тіліне өте ұқсас. Осының салдарынан, 20 ғасырдың екінші жартысында академиялық дәстүрлер өзгерді, көптеген тіл білімінде диалектілерді олар сөйленетін географиялық аймаққа (мысалы, Меуз-Рейн немесе Вестфалия) және екінші германдық дауыстық ығысуына қатысу дәрежесіне сүйене отырып сипаттады, немесе, Фридрих Маурер және Теодор Фрингс сияқты ықпалды тіл білімінде, диалектілерді жіктеудің жаңа жүйесін жасады. Дегенмен, күнделікті тілде неміс диалектілерін сөйлейтін адамдар өздерінің диалектілерін атау үшін дәстүрлі/ескі номенклатураны қолдануы жиі кездеседі, мысалы, олар саксон, бавариялық, алемандық (шваб), тюринг немесе франкондық тілінде сөйлейтінін айтады.
Стандарттық неміс тілінің түрлері бойынша
Неміс тілінде неміс диалектілері стандартты неміс тілінің нұсқаларынан ажыратылады. Неміс диалектілері – дәстүрлі жергілікті тілдер. Олардың тамыры әртүрлі германдық тайпаларға жетеді. Олардың көптегені тек стандартты неміс тілін білетін адамға түсініксіз болуы мүмкін, себебі олар көбінесе лексика, фонетика және синтаксис тұрғысынан стандартты неміс тілінен өзгеше. Егер тілді өзара түсіністік деңгейі бойынша тар анықтамамен қарастырса, көптеген неміс диалектілері жеке тілдер деп есептеледі (мысалы, Ethnologue пікірінше). Стандартты неміс тілінің нұсқалары – стандартты неміс тілінің әртүрлі жергілікті вариациялары. Олар лексика және фонетика жағынан ғана аздап ерекшеленеді. Белгілі бір аймақтарда олар дәстүрлі неміс диалектілерін, әсіресе Солтүстік Германияның төменгі неміс тілін ығыстырды.
Германиядағы диалекттер
Неміс диалектілерінің айырмашылығы әртүрлі. Диалектілерге ие аймақтарда, тіпті бірнеше шақырым қашықтықта жатқан қалаларға тән айтылу, синтаксис және сөздер бір диалектілік аймақта болса да, одан да көп айырмашылықтар тудыруы мүмкін. Мысалы, тек Қара Орман аймағында ғана "шіркей" сөзіне қандай сөз қолданылатынын анықтау үшін газетке хабарлама жарияланды. Жауап берушілерден 60 түрлі сөз жиналды. Таза түрінде айтылған Төменгі неміс, Көтеріңкі неміс, Жоғары Франкон және тіпті кейбір Орталық неміс диалектілерін тек Стандартты неміс тілін білетіндерге түсіну қиын. Дегенмен, барлық неміс диалектілері Көтеріңкі неміс және Төменгі неміс диалектілерінің үздіксіз тізбегіне жатады. Бұрын (шамамен Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін) барлық континенттік Батыс герман тілдерінде диалектілердің үздіксіз тізбегі болды, себебі кез келген жақын диалектілер бір-бірін толық түсіне алды. Неміс диалектілері әдетте Көтеріңкі неміс және Төменгі неміс тілдеріне бөлінеді. Бұл терминдер әлеуметтік статустан гөрі, олардың таралған жердің географиялық ерекшеліктерінен шығарылған.
Орталық Еуропа диалектілері
Этностық тазалау салдарынан, әсіресе 1945-48 жылдары қазіргі Польша мен Чехияда, неміс тілінде сөйлейтін аумақ едәуір қысқарды. Шығыс Померания диалектісі, Силезия неміс тілінің көптеген нұсқалары, Пруссия диалектілері және Богемия неміс диалектілері сияқты ірі диалектілер, босқындардың батысқа жаңа мекендеріне енуімен бірге жоғалып кетті. Сондай-ақ, Венгрия мен бұрынғы Югославиядан келген Дунай швабтарының да бірнеше неміс диалектілері болған.
Төменгі неміс
Төменгі неміс тілінің нұсқалары (Германияда әдетте "Platt" немесе "Plattdeutsch" деп аталады) кейбірлер үшін неміс тілінің диалектілері саналады, ал басқалары үшін – жеке тіл (онда көбінесе "Төменгі саксон" деп аталады). Тіл білімі тұрғысынан төменгі неміс (яғни ингвеондық ("Солтүстік теңіз германдық") және төменгі франк диалектілері (яғни кейбір иштавеондық) топтастырылады, себебі екеуі де жоғарғы неміс дауыстық өзгерісіне қатыспады. Төменгі неміс тілі одан әрі голландтық төменгі саксон, Батыс төменгі неміс және Шығыс төменгі неміс тілдеріне бөлінеді. Орта төменгі неміс тілі Ханза одағының лингва франкасы болды. Ол Солтүстік Германияда басым тіл болды және төменгі неміс тілінде Библияның бірнеше аудармалары жарық көрді. Бұл басымдық 16 ғасырда өзгерді. 1534 жылы Мартин Лютер Библияны басып шығарды, ал бұл аударма Ерте Жаңа Жоғарғы неміс тілінің дамуына маңызды қадам саналды. Ол кең аудиторияға түсінікті болуға бағытталған және негізінен жоғарғы неміс тілінің нұсқаларына негізделген. Ерте Жаңа Жоғарғы неміс тілі төменгі саксон тілінен көбірек беделге ие болды және ғылым мен әдебиет тіліне айналды. Басқа факторлардың ішінде Ханза одағы сол кезде маңыздылығын жоғалтты (Азия мен Америкаға жаңа сауда жолдары ашылған кезде) және ең қуатты неміс мемлекеттері сол кезде Орталық және Оңтүстік Германияда орналасқан. 18 және 19 ғасырлар жалпы білім берумен ерекшеленді, мектептердегі тіл – стандартты неміс тілі болды. Бүгінде төменгі саксон диалектілері әлі де кең таралған, әсіресе Германияның солтүстік бөлігіндегі егде жастағы адамдар арасында. Кейбір жергілікті БАҚ төменгі саксон тілінің жойылып кетуіне жол бермеуге тырысады, сондықтан төменгі саксон тілінде жарияланатын бірнеше газет бар. Солтүстік Германия радиокомпаниясы (Norddeutscher Rundfunk) "Talk op Platt" сияқты теледидар және төменгі саксон тілінде радио бағдарламаларын ұсынады. Екінші жағынан, Солтүстік Германия ең таза стандартты неміс тілінде сөйлейтін аймақ деп есептеледі және күнделікті өмірде диалекттің ықпалы аз байқалады. Дегенмен, солтүстік неміс тілінде сөйлейтіндердің арасында да дауыстылардың ұзаруы және акценттердің айырмашылығы сияқты айқын айырмашылықтар бар. Сонымен қатар, кейбір солтүстік неміс тіркестері тіпті стандартты жоғарғы неміс тілінде де қолданылады, бірақ Оңтүстік Германияда сирек естіледі, мысалы, "ақылды" деген мағынаны білдіретін "plietsch".
Жоғары неміс
Жоғарғы неміс тілі орта неміс, жоғарғы франк және жоғарғы неміс тілдеріне бөлінеді. Орта неміс диалектілеріне рипуар, Мозель франкондары, Рейн франкондары (ішінде Гессен), Лотарингия франкониясы, Тюрингия, Силезия, Жоғарғы Пруссия, Лузация диалектілері және Жоғарғы Саксония жатады. Олар Нидерландының оңтүстік-шығысында, Бельгияның шығысында, Люксембургте, Францияның солтүстік-шығыс бөліктерінде және Германияда Майн өзені мен Төмендіктердің оңтүстік шекарасы арасында таралған. Жоғарғы франк диалектілері – жоғарғы неміс тіліндегі екі ірі топтың арасындағы көпірлік диалектілер. Жоғарғы франк диалектілеріне Шығыс франк және Оңтүстік франк диалектілері кіреді. Жоғарғы неміс диалектілеріне кең мағынадағы алемандық (ішінде Алсас, Швабия) және бавар (Оңтүстік бавар, Орталық бавар және Солтүстік бавар) жатады және олар Францияның солтүстік-шығыс бөліктерінде, Оңтүстік Германияда, Лихтенштейнде, Австрияда, Швейцарияның және Италияның неміс тілді аймақтарында қолданылады. Стандартты жоғарғы неміс тілі орта және жоғарғы неміс тілдеріне негізделген. Люксембургте сөйленетін Мозель франк диалектілері ресми түрде стандартталған және институционалдық деңгейде бекітілген, сондықтан олар әдетте Люксембург тілі деп аталатын жеке тіл ретінде қарастырылады. Халкнов, Вимисор, Сатмар және Трансильвания саксондары – Польша мен Румынияның жоғарғы неміс диалектілері. Ашкеназдық яһудилер (көбінесе Ресей империясында, содан кейін бұрынғы КСРО және Польшада) қолданатын жоғарғы неміс тілінің нұсқаларында бірнеше ерекшеліктер бар және олар көбінесе жеке тіл ретінде қарастырылады. Идиш деп аталатын бұл тіл – стандартты жазу жүйесі ретінде латын әрпін (ғана) пайдаланбайтын жалғыз герман тілі. Дунай аймағында дамығандықтан, ол аймақтың орта және жоғарғы неміс диалектілерімен кейбір ортақ белгілерге ие.
Шетелдік диалекттер
Неміс тілінде сөйлейтін адамдар негізінен құрған колониялар мен қауымдастықтарда қолданылған неміс диалектілері, көбінесе осы колонияларды құрғандардың туған жерлерінің диалектілеріне ұқсайды. Мысалы, Пенсильвания неміс тілі мен Волга неміс тілі Баден-Вюртемберг диалектілеріне ұқсас, Гуттер неміс тілі Каринтия диалектілеріне ұқсас, ал Венесуэлалық Alemán Coloniero – Төменгі Алемандық диалектісінің бір түрі.
Амана неміс
Амана немісі – Батыс Орталық неміс тілінің диалектісі. Ол Айова штатындағы Амана колонияларында қолданылады, бұл колонияларды неміс шыққан рухты жақтаушылар құрған. Амана Гессен диалектісінен, тағы бір Батыс Орталық неміс диалектісінен шыққан. Стандартты неміс тілінде Амана немісі Kolonie Deutsch деп аталады.
Бразилиялық неміс
Бразилияда неміс тілділердің ең көп шоғырланған аймақтары Рио-Гранде-ду-Сул штатында, онда Рио-Грандессер Хунсрюкшиш және Бразилиялық Померания тілдері қалыптасқан, әсіресе Санта-Катарина, Парана, Рондония және Эспириту-Санто штаттарында, сондай-ақ Рио-де-Жанейро штатындағы Петрополис қаласында кездеседі.
Чилилік неміс
Лагунен Deutsch – Чилиде қолданылатын жоғарғы неміс тілінің бір түрі. Лагунен Deutsch тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Ланкихью көлінің маңында тұрады. Лагунен Deutsch испан тілінен элементтер сіңірген. Бұл испан тіліндегі жалған туыс сөздерді қабылдауды және испан тілінің мағыналарын Лагунен Deutsch тіліне ауыстыруды қамтиды. Лагунен Deutsch тілінде сөйлейтін көпшіліктің, немесе барлық адамдардың географиялық тегі Чили еліне байланысты, олардың ата-бабалары 19 және 20 ғасырларда Еуропаның неміс тілді аймақтарынан көшіп келген. 19 ғасырдағы неміс иммиграциясының Оңтүстік Чилиге тигізген әсері соншалық болды, Вальдивия бір кезде "испан тіліндегі жарнамалармен қатар неміс тіліндегі тақтайшалар мен плакаттары бар" испан-неміс екі тілді қалаға айналды. Неміс тілінің жоғары мәртебесі оған Оңтүстік Чилиде суперстрат сипаттарын берді.
Венесуэлалық неміс
Колония-Товар диалектісі немесе Alemán Coloniero – Венесуэланың Колония-Товар қаласында қолданылатын, неміс тілінің Төменгі Алеманн тілдер тобына жататын диалект. Бұл диалект, басқа алеманн тілдері сияқты, стандартты неміс тілімен өзара түсіністікке келмейді. Оны 1843 жылы Венесуэлаға көшіп келген Оңтүстік Баденнің Қара Орманы аймағынан шыққан немістердің ұрпақтары қолданады. Диалект испан тілінен алынған сөздерді де сіңірген.
Америка неміс тілі
Қазіргі уақытта 1,1 миллион американдық азамат неміс тілінде сөйлейді, олардың көпшілігі Дакота штатында тұрады. Неміс тілі бір кезде көптеген американдық аймақтарда халықаралық тіл ретінде кең таралған, Орта Батыстағы халық тығыздығы жоғары болды, бірақ Сент-Луис, Милуоки, Нью-Орлеан, Нью-Йорк және тағы да көптеген қалаларда неміс тілінде сөйлейтін халықтың саны өте көп болды. 1900 жылға дейін 554 стандартты неміс тіліндегі газет таратылымда болды. Америкалық этникалық нативистік мақтаныш, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, ақ англосаксон протестанттық гегемониялық ықпалын қайта орнату үшін «қосұлтты» американдықтарды америкалықтандыруға белсенді күш салды, себебі иммиграцияның күшеюі елдің динамикасын түбірінен өзгертті. Германиямен байланысы бар барлық нәрсе мен адамдар қоғамдық мазақтауға, сенімсіздікке немесе тіпті өлімге ұшырады, мысалы, Сент-Луисте азаматтық алуға тырысқан Роберт Прагер немістің линчеленуі сияқты.