Кіріспе
Гарри Харлоудың резус маймылдарды зерттеу үшін қолданған құрылғысы. "Үмітсіздік шұңқыры" деген атау американдық салыстырмалы психолог Гарри Харлоудың 1970 жылдары Висконсин университетінде (Мэдисон) резус макак маймылдарымен жүргізген тәжірибелерінде қолданған, техникалық тұрғыдан тік камералық аппарат деп аталатын құрылғысын білдіреді. Зерттеудің мақсаты депрессияның жануарлар моделін жасау болды. Зерттеуші Стивен Суоми бұл құрылғыны "дөңгелек түбіне қарай еңкейген қабырғалары бар, тот баспайтын болаттан жасалған ойық сияқты" деп сипаттады. 1 дюйм биіктікте орналасқан 3/8 дюймдік сым тор еден, қалдықтардың ағынмен төмен түсіп, тот баспайтын болатқа бұрғыланған тесіктер арқылы шығуына мүмкіндік берді. Камерада тағамдық қорап пен су бөтелкесіне арналған ұстағыш орналасқан, ал үстінде пирамида пішіндес қақпақ [қоса берілген фотосуретте алынып тасталған] болды, ол камерадағы маймылдардың жоғарғы бөлігінен асылып қалуына жол бермеу үшін жасалған. Харлоу бұрын жаңа туған маймылдарды бір жылға дейін оқшаулау камераларына орналастырған. "Үмітсіздік шұңқырында" ол аналарымен байланыс орнатқан үш айдан үш жасқа дейінгі маймылдарды 10 аптаға дейін жалғыз қалдырды. Бірнеше күннен кейін олар қозғалуын тоқтатты және бұрышта жиырылып қалды.
The pit of despair was a name used by American comparative psychologist Harry Harlow for a device he designed, technically called a vertical chamber apparatus, that he used in experiments on rhesus macaque monkeys at the University of Wisconsin–Madison in the 1970s. The aim of the research was to produce an animal model of depression. Researcher Stephen Suomi described the device as "little more than a stainless steel trough with sides that sloped to a rounded bottom":
A 3/8 in. wire mesh floor 1 in. above the bottom of the chamber allowed waste material to drop through the drain and out of holes drilled in the stainless steel. The chamber was equipped with a food box and a water bottle holder, and was covered with a pyramid top [removed in the accompanying photograph], designed to discourage incarcerated subjects from hanging from the upper part of the chamber. Harlow had already placed newly born monkeys in isolation chambers for up to one year. With the "pit of despair", he placed monkeys between three months and three years old who had already bonded with their mothers in the chamber alone for up to ten weeks. Within a few days, they had stopped moving about and remained huddled in a corner.
Өмірбаян
Харлоу ғылыми мансабының көп бөлігін аналық байланысты зерттеуге арнады, ол оны «сүйіспеншіліктің мәні» деп сипаттады. Бұл тәжірибелер жаңа туған «толық оқшауланған» маймылдарды суррогат аналармен өсіруді қамтиды, олар қолжуғышпен жабылған конустардан бастап, жас маймылдарға суық ауамен немесе тікенектермен шабуылдайтын машинаға дейін ауыстырылды. 1971 жылы Харлоудың әйелі қатерлі ісіктен қайтыс болды және ол депрессияға ұшырады. Ол емделді және жұмысына оралды, бірақ Лорен Слейтер жазғандай, әріптестері оның мінез-құлқында өзгеріс байқады. Ол аналық байланысқа қатысты зерттеулерін тоқтатып, оқшаулану мен депрессияға қызығушылық танытты. Харлоудың алғашқы тәжірибелері маймылды кішкентай бір жақты айнасы бар болат қабырғалармен қоршалған камераға оқшаулауды қамтиды, сонда тәжірибешілер ішке қарай алатын, бірақ маймыл сыртқа қарай алмайтын. Маймылдың сыртқы әлеммен байланысы тек тәжірибешілер төсек-орынын ауыстырғанда немесе таза су мен тамақ бергенде ғана болатын. Бұл камераларға маймылдың балалары туылғаннан кейін көп ұзамай салынатын. 30 күннен кейін «толық оқшауланғандар» «қатты бұзылған» екені анықталды. Бір жыл бойы оқшауланғаннан кейін олар қозғалысқа келмей, зерттемей, ойнамай, жыныстық қатынасқа түсе алмады. Күнделікті ойынға басқа маймылдармен бірге қойылғанда, оларды қорқытып, зорлап ұрып-сапалап жазалады. Олардың екеуі тамақтан бас тартып, аштықтан өлді. Харлоу оқшауланудың ата-аналық дағдыларға қалай әсер ететінін де сынап көргісі келді, бірақ оқшауланғандар жұптаса алмады. Харлоу «зорлау тірегі» деп атаған құрылғыны ойлап тапты, оған әйел маймылдар қалыпты маймыл жұптасу позыциясында байланды. Ол олардың жыныстық қатынасқа түсе алмайтынын, сондай-ақ өз балаларына да күтім жасай алмайтынын, оларды зорлап ұрып-сапалап немесе немқұрайлы қарап, тастап кететінін анықтады. «Біз тіпті ең жаман арманда да осындай зұлым ана маймылды ойлап таба алмадық», - деп жазды ол. Олардың әлеуметтік тәжірибесі болмағандықтан, олар тиісті әлеуметтік өзара әрекетке қабілетсіз болды. Бір ана сәбиінің бетін жерге тигізіп, аяқтары мен саусақтарын шайнап қойды. Тағы біреуі сәбиінің басын қаққан. Көпшілігі өз балаларына көңіл бөлмеді. Камераға орналастырылған маймылдардың көпшілігі кем дегенде үш айлық болған және бұрын басқалармен байланыста болған. Эксперименттің мақсаты – осы байланыстарды бұзып, депрессияның белгілерін тудыру болды. Бөлме – төмен қарай тік бұрышпен төмендейтін сырғанақ қабырғалары бар кішкентай, кері бұрылған металл пирамидасы. Маймыл пирамиданың төменгі нүктесіне орналастырылды. Ашығыш тормен жабылды. Маймылдар бірінші күні немесе екінші күні сырғанақ қабырғаларды көтерілуге тырысты. Бірнеше күннен кейін олар бас тартысты. Харлоу жазғандай, «көбінесе емделушілер аппараттың төменгі бөлігінде иіліп тұрады. Осы кезде олардың жағдайы үмітсіз деп ойлауға болады». Харлоудың тағы бір докторанты Стивен Суоми 1970 жылы докторлық диссертациясын қорғау үшін камераға бірнеше маймылдарды орналастырды. Ол осы аурудан қорғануға қабілетті ешқандай маймыл таба алмағанын жазды. Тіпті ең бақытты маймылдар да зардап шекті.
Реакция
Бұл тәжірибелер сол кезде де, кейін де ғылыми қауымдастық пен академиялық ортаның басқа жерлерінде де айыпталып келді. 1974 жылы американдық әдеби сыншы Уэйн К. Бут: «Гарри Харлоу мен оның әріптестері адам емес приматтарды ондаған жылдар бойы азаптап, біз бұрыннан білген нәрсені дәлелдеп отырды – әлеуметтік жандардың әлеуметтік байланыстарын жою арқылы құрылымын қиратуға болады» деп жазды. Ол Харлоу өз жұмысының моральдық тұрғыдан сынға ұшырағанын ескермегенін айтады. Сол кездегі факультеттің кіші қызметкері, кейін Висконсин штатындағы психология кафедрасын басқарған Чарльз Сноудон, Харлоудың әйелінің қатерлі ісігінен қатты күйзелгенін айтты. Сноудон тік камералардың дизайнына таң қалды. Ол Суомиден оларды не үшін пайдаланғанын сұрады, ал Харлоу: «Депрессияда болғанда осылай сезінесің» деп жауап берді. Харлоумен бірге оқыған Леонард Розенблум Лорен Слейтерге Харлоу өзінің құралдарына қызықты сөздерді қолдануды ұнатқанын айтты, себебі «ол әрқашан адамдардың реакциясын көруге тырысқан». Харлоудың тағы бір студенті Уильям Мейсон, ол басқа жерде де тәжірибелер жүргізген, Харлоу «бұл жұмысты көптеген адамдарға қарапайым сезімталдыққа қарсы келетіні, өмірге немесе адамдарға құрметпен қараушылар үшін бұл жағымсыз болары анық болғанша жалғастырды. Ол отырып алып: «Мен тағы он жылдай өмір сүремін. Одан кейін үлкен дау-дамабыл қалдырғым келеді» деді. Егер оның мақсаты осы болса, ол мінсіз орындады».