Кіріспе

Көп деңгейлі (немесе көп деңгейлі) басқару – биліктің мемлекеттік басқару деңгейлері арасында тігінен, ал квазимемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар мен қатысушылар арасында көлденең таралуын сипаттауға қолданылатын термин. Мұндай жағдай елдерде жергілікті, аймақтық, облыстық, ұлттық немесе федералдық сияқты әртүрлі мемлекеттік басқару деңгейлерінің болуынан және саяси шешімдер мен олардың нәтижелеріне мүдделі көптеген ұйымдардың қатысуынан туындайды. Халықаралық басқару көп деңгейлі басқару принциптеріне сүйенеді. Көп деңгейлі басқару мен көп деңгейлі үкіметтің арасында айырмашылық бар: көп деңгейлі үкімет – мемлекеттік басқарудың әртүрлі деңгейлері бір-бірімен жауапкершілікті бөлісетін немесе ауыстыратын жағдай. Ал көп деңгейлі басқару әртүрлі мемлекеттік деңгейлердің қарым-қатынасын және түрлі қатысушылармен өзара әрекеттесуін талдайды.

Көп деңгейлі басқарудың пайда болуы мен маңызы

Көп деңгейлі басқару – саясаттану және мемлекеттік басқару теориясындағы, еуропалық интеграцияны зерттеулерден туындаған тәсіл. Саяси ғалымдар Лисбет Хоуге мен Гэри Маркс 1990-шы жылдардың басында көп деңгейлі басқару тұжырымдамасын жасады және бірқатар мақалалар арқылы зерттеу бағдарламасына үнемі үлес қосты (Бібліографияны қараңыз). Олардың теориясы 1992 жылы Еуропалық Одақ (Маастрихт шарты) енгізген жаңа құрылымдарды зерттеу нәтижесінде пайда болды. Көп деңгейлі басқару дамып келе жатқан жаһандық саяси экономикада бір-бірімен өзара әрекеттесетін көптеген билік құрылымдарының бар екенін көрсетеді. Ол "ішкі және халықаралық деңгейдегі билік арасындағы тығыз байланысты аңғарады". "Көп деңгейлі басқару" – салыстырмалы саясаттанушылар еуропалық интеграциямен қайта танысып, биліктің орталық мемлекеттерден Еуропаға ғана емес, сонымен қатар аймақтық билік органдарына да ауысып жатқанын анықтағаннан кейін, шамамен он бес жыл бұрын саяси ғылым лексиконына енген жаңа тұжырымдама. Бұл құбылысты түсінуге жасалған алғашқы әрекеттер сипаттамалық болды және кең ауқымды әдебиетке айналған ұғымдарды тудырды. Көп деңгейлі, полицентрилі және көп қабатты басқару – шешім қабылдаудың жергілікті деңгейден жаһандық деңгейге дейін таралуын күшейтеді. Соңғы жылдары бұл тұжырымдамалар саяси ғылымның түрлі салаларында, соның ішінде еуропалық зерттеулерде, орталықсыздандыруда, федерализмде және халықаралық ұйымдарда, мемлекеттік саясатта (мысалы, қоршаған ортаны қорғау саясаты, денсаулық сақтау саясаты), мемлекеттік-жеке басқаруда, жергілікті басқаруда және трансұлттық басқаруда қолданылып келеді. Үкімет құрылымы туралы әдебиетке жасалған соңғы шолудың авторлары "саяси ғылымдағы соңғы "жетістіктерге" көп үлес "көп деңгейлі басқару" зерттеулерінің еңбегі екенін" атап көрсетіп, федерализмді зерттеушілердің "өздерінің саласының қазіргі тақырыбы жақсы анықталған, терең тамырланған және кеңінен қабылданған идеяларға негізделгенін" мойындағанмен, олардың осы жаңа МЛГ теориялық дамулардың нәтижесінде федерализм теориясының жаңа гүлденуіне ашық екенін" айтады. Дегенмен, күн астында жаңа ештеңе жоқ. Бұл зерттеу сол кезде толыққанды бағаланбағанмен, саяси ғылымдағы бай дәстүрді қайта жаңғыртады, оны Карл Дойч (1966) әлеуметтік қарым-қатынастардың үкіметтік құрылымға тигізетін әсері, Роберт Даль (1973) көп деңгейлі демократияның артықшылықтары мен кемшіліктері және Stein Rokkan (1983) танымалдылық және аумақтық саясат туралы еңбектері көрсетеді.

Еуропалық Одақтан тыс көп деңгейлі басқару

Көп деңгейлі басқарудың бастапқы нүктесі Еуропа болды, бірақ соңғы кітаптар мен мақалалар Латын Америкасы, Азия және Солтүстік Америкадағы орталық мемлекеттерден биліктің таралуын қарастырды. Соңғы екі онжылдықта Латын Америкасындағы орталықсыздандыру Еуропадағыдан кем болған жоқ, ал бірнеше Азия елдері де соңғы онжылдықта орталықсыздандыруды жүзеге асырды. Ұлттық мемлекеттен жоғары биліктің таралуы ең айқын ЕО-да байқалады, бірақ ол ерекше жағдай емес. Жақында жасалған сараптама бойынша, 32 аймақтық халықаралық үкіметтік ұйым (ХҮҮ) өте кең ауқымды саясат салаларында өкілеттік біріктіріп, бүкіл әлемдегі мемлекеттердің көп бөлігін қамтиды. Соңғы екі онжылдықта үкіметтік және үкіметтік емес халықаралық ұйымдардың саны, сондай-ақ олардың көлемі, қамту аймағы және ықпалдылығы айтарлықтай артты. Көші-қон, климаттың өзгеруі және терроризм сияқты шекаралық өзара тәуелділік әлемнің көптеген аймақтарында аймақтық ұйымдастыруға серпін берді.

Көп деңгейлі басқарудың вертикальды және горизонтальды өлшемдері

"Тік" өлшем жоғары және төменгі деңгейдегі үкіметтер арасындағы байланыстарды, оның ішінде институционалдық, қаржылық және ақпараттық жайттарын қамтиды. Осы ретте, жергілікті әлеуетті күшейту және аймақтық деңгейдегі үкіметтердің тиімділігін арттыруға ынталандыру, қоғамдық саясаттың сапасы мен үйлесімділігін жақсарту үшін өте маңызды мәселелер болып табылады. "Көлденең" өлшем аймақтар немесе муниципалитеттер арасындағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық аясын білдіреді. Бұл келісімдер жергілікті мемлекеттік қызметтерді жеткізудің тиімділігін арттыру және даму стратегияларын іске асырудың маңызды құралы ретінде кеңінен қолданылуда.

Көп деңгейлі басқарудың салдары мен практикалық маңызы

Көп деңгейлі басқарудың салдары мен мәнісіне қатысты зерттеулер күшейді. Бұл тұжырымдама бастапқыда таза зерттеу құралы ретінде әзірленген, бірақ қазір саясаткерлерді қозғауға ықпал етеді. 1990 жылдардың соңынан бастап Еуропалық комиссия өзінің миссиясын, әсіресе, үйлестіру саясатында көп деңгейлі басқаруды жетілдіру ретінде сипаттай бастады. 2001 жылы Комиссия басқару жөніндегі ақ параққа үлес қосу үшін көп деңгейлі басқару комитетін құрды. Еуропалық комиссияның төрағасы Жозе Мануэл Баррозу «Еуропалық аймақтық саясатымыздың негізі болып табылатын көп деңгейлі басқару жүйесі Одақтың бәсекеге қабілеттілігін арттырады» және қазіргі экономикалық дағдарыста «көп деңгейлі басқару басымдыққа ие болуы керек» деп мәлімдеді. 2008 жылғы қазан айындағы қарарда Еуропалық парламент мүше мемлекеттерді «Бірінші іс-қимыл бағдарламасында баяндалған практикалық шараларды мүмкіндігінше жылдам әзірлеуге» шақырды, мақсаты – көп деңгейлі басқаруды нығайту. 2009 жылы Еуропалық Одақтағы 344 аймақтық және жергілікті билік өкілі «Көп деңгейлі басқару жөніндегі Еуропалық харта» қаулысын бекітті, ол жергілікті және аймақтық органдарды еуропалық демократиялық шешім қабылдау процесіне тартуға бағытталған. Бірнеше саяси партия, соның ішінде Еуропалық халық партиясы бұл тақырыпты қолға алды. Еуропалық парламенттегі христиан демократиялық партияларды білдіретін Еуропалық халық партиясы жақында «көп деңгейлі басқару Еуропалық Одақтың басшылық қағидаларының бірі болуы керек, жергілікті және аймақтық органдар кеңінен қатысатын кез келген еуропалық стратегияның немесе саясаттың ажырамас бөлігі болуы керек және оның іс жүзінде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін мұқият бақылануы тиіс» деп мәлімдеді. Халықаралық ұйымдар да бұл мәселеге қатысты өз ұстанымдарын білдірді. 2009 жылы БҰҰ Даму бағдарламасы «Көп деңгейлі басқару арқылы адам қауіпсіздігін қамтамасыз ету» атты есеп жариялады, онда «халықаралық қатынастарға екі деңгейлі көзқарас» жатқандығы айтылды. Бұл жүйеде жергілікті, ұлттық емес мемлекеттік қызметтерді ұсынатын органдар, сондай-ақ ұлттық емес, бірақ әлемдік деңгейде емес, аймақтық басқарушылар да қатысады. Дүниежүзілік банк көп деңгейлі басқаруды зерттейтін бірқатар зерттеулер тапсырды; Біріккен Ұлттар Ұйымының салыстырмалы аймақтық интеграция бойынша ғылыми-зерттеу және оқу институты «көп деңгейлі реттеу процестері және субұлттық және ұлттық деңгейден жоғары аймақтық басқару арасындағы қарым-қатынастарды» зерттейді, ал ЭЫДҰ көп деңгейлі басқару жөніндегі дирекцияны құрды. Дегенмен, көп деңгейлі басқарудың салдары талқылауда. Оның қарсыластарының пікірінше, көп деңгейлі басқару сыбайлас жемқорлықты күшейтеді (Трейсман, 2000), тұйықталуға әкеледі (Шарпф, 2007), моральдық тәуекел тудырады (Родден, 2006), қайта бөлуді шектейді (Обингер, Кастлз, Лейбфрид, 2005), есеп беруді қиындатады (Петерс және Пьер, 2004) және ақшаны ысыраптайды (Бери, 2009). Көп деңгейлі басқарудың себептері мен салдарына қатысты зерттеулер жалғасуда және көп деңгейлі басқарудың халықаралық аспектілері туралы көбірек ақпарат үлкен деректер жиынтығында қолжетімді.

Қалалардағы климаттың өзгеруін басқарудың көп деңгейлі жүйесі

Жаһандық климаттың өзгеруіне жергілікті, аймақтық, ұлттық және халықаралық деңгейлердегі жеке тұлғалар мен ұйымдардың шешімдері мен іс-әрекеттерінен туындайтын парниктік газдар эмиссиясының үздіксіз өсуі себеп болады. Қалалар жаһандық көмірқышқыл газы эмиссиясының 75%-ға дейін жауапты болуы мүмкін, бұл қалаларда тұратын және жұмыс істейтін халықтың үлесінің артуын көрсетеді. Климаттық өзгерістермен күресу – кең көлемді, уақытты талап ететін және қымбат міндет. Бұл міндетті орталық үкіметтер мен органдардың саясатын жүзеге асыру және реттеу арқылы ғана емес, сонымен қатар ұлттық мемлекеттердің субұлттық және жергілікті деңгейдегі іс-қимылға қатысуын қамтамасыз ету арқылы да шешуге болады. Осылайша, қалалардағы климаттық өзгерістердің көп деңгейлі басқарылуының маңыздылығы айқынды болады. Көп деңгейлі басқару формалары, әсіресе қалаларда, «жаһандық ойлау, жергілікті әрекет ету» қағидасына негізделіп, жергілікті деңгейде кеңінен дамыды. Парниктік газдар (ПГ) эмиссиясы белгілі бір орындарда туындайтын нақты қызмет түрлерінен пайда болады, бұл эмиссияны азайту үшін жергілікті масштабтың ең тиімді саяси деңгей екенін көрсетеді. Қалалар – жергілікті басқару шаралары арқылы ПГ эмиссиясын азайтуға көмектесетін нақты орындардың жарқын мысалы. Қалалардағы жергілікті билік органдарына берілген басқару құқықтары ұлттық және халықаралық деңгейдегі саясат мақсаттарын асып түсуі мүмкін, ал кейбір жергілікті билік органдары қалалық климаттық өзгерістермен күресу үшін өз бастамаларын жүзеге асырады. Бұл, көп деңгейлі басқарудың жергілікті масштабының қалалық аймақтағы жаһандық климаттық өзгерістермен күресте маңызды екенін көрсетеді. Қалалардағы климаттық өзгерістер динамикасында басқарудың төрт ерекше түрі бар. Олардың әрқайсысы жергілікті деңгейде басталады және қалалық климаттық өзгерістерді жеңілдету және бейімделу үшін көп деңгейде жүзеге асырылуы мүмкін. Өзін-өзі басқару – жергілікті биліктің белгіленген қаладағы энергия тиімділігін арттыру сияқты өз қызметін басқару қабілеті, ұлттық үкіметтер белгілеген энергия тиімділігін арттыру мақсаттарына жету үшін қосымша талаптарсыз. Көп деңгейлі жүйелердегі өзін-өзі басқарудың бір түрі – көлденең ынтымақтастық, онда қалалар қалалық климаттық өзгерістермен күресу үшін көп деңгейлі басқаруды көрсететін аймақтармен ынтымақтаса алады, бұл қалалық климаттық өзгерістер саясатының сәттілігі үшін маңызды. "Қолайлы жағдай жасау арқылы басқару" – жергілікті билік тарапынан жекеменшік ұйымдармен серіктестікті үйлестіру және жеңілдету. Ұлттық үкіметтер де қалалардағы саясатты және іс-қимылды жүзеге асыру үшін осы басқару тәсілін қолданады. "Қамтамасыз ету арқылы басқару", басқару арқылы басқарумен қатар тік ынтымақтастықтың бір түрі, басқарудың көп деңгейлілігіне қолданылады. Қалалардағы климаттық өзгерістермен күресу қызметтер мен ресурстарды қалыптастыру және ұсыну арқылы жүзеге асырылады, ал жергілікті билік органдарына аймақтық және ұлттық органдардан қосымша қолдау көрсетіледі. Сонымен қатар, тік ынтымақтастықтың тағы бір түрі – реттеу арқылы басқару. Мұндай реттеу жергілікті және ұлттық мемлекеттер арасындағы қатынастарды көрсетеді, көп деңгейлі басқару масштабының көп бөлігін қамтиды және авторитетті басқарудың дәстүрлі формаларын көрсетеді.

"Ақылды қалалар" бағдарламасы

Климатты қорғау үшін қалалар (КҚҚ) бағдарламасы – климаттың өзгеруіне қатысты көп деңгейлі басқарудың бір мысалы. Рөлдер мен жауапкершіліктер басқарудың әртүрлі деңгейлерінде, мемлекеттік органдардан мемлекеттік емес органдарға дейін бөліседі (Betsill & Bulkeley, 2006). Бағдарламаға әлемнің 40 ірі қаласы мүше (Large Cities Climate Leadership Group), ал жергілікті билік органдары көбінесе ұлттық үкіметтермен тығыз байланыста жұмыс істейді. Дегенмен, КҚҚ ұлттық мемлекеттердің қызметін назардан тыс қалдыруы мүмкін, бұл жергілікті билік органдарына қалалық климаттың өзгеруіне қатысты саясатты іске асыру және реттеу тұрғысынан ұстанымдарын өзгертуге мүмкіндік береді, бұл ұлттық үкіметтер үшін әртүрлі пікір тудыруы мүмкін. Осылайша, қалалардағы климаттың өзгеруі жергілікті, аймақтық, ұлттық және халықаралық деңгейлерде қарастырылып, басқарылуы мүмкін, бірақ бұл әрқашан иерархиялық тәртіпке бағынбайды.

Көп деңгейлі басқару теориясын сынға алу

Көп деңгейлі басқарумен байланысты көптеген мәселелер деңгейлер туралы түсінікке тоғыс келеді. Деңгейлер мен талдау деңгейлері туралы идеяның өзі иерархиялық сипатқа ие. Дегенмен, әртүрлі деңгейлер немесе әлеуметтік кеңістіктер жиі өзара әрекеттеседі немесе күрделі және қатаң иерархиялық емес жолдармен бір-бірін кесіп өтеді. «Деңгейлерді» қаншалықты анықтауға болады? Халықаралық ұйымдардың билік пен басқарудың жеке деңгейін құрайтыны туралы пікір даулы. Халықаралық реттеу желілері биліктің жеке көзі болмауы мүмкін, олар мемлекеттік билікті қайта құруды және басқа жолдармен мемлекеттік деңгейде басқаруды іске асыруды білдіреді. Аумақтық деңгейлер мемлекеттік билік нысандарына қатысты түсінікті болғанымен, жеке және нарықтық билік нысандарымен үйлесімсіз көрінеді. Көп деңгейлі басқару теориясына тағы бір сын – бұл толыққанды теория емес, көбінесе тәсіл екендігі. Көп деңгейлі басқарудың интеграцияның басқа теорияларынан ерекшелігі – ол үкіметаралық және жоғарыұлттық басқару арасындағы үздіксіздік немесе сұр аймақты жойып, оның орнына сипаттамалық құрылымды қалдырады. Бұл теория мемлекеттердің егемендігін тікелей қарастырмайды, тек көп деңгейлі құрылымның субұлттық және жоғарыұлттық актерлермен құрылып жатқанын көрсетеді. Интеграция теориясының маңызды мәселесі – ұлттық және жоғарыұлттық құрылымдар арасындағы адалдық пен егемендіктің ауысуы және ЕО-дағы осы қарым-қатынастың болашағы бұл теорияда нақты қарастырылмаған. Шешім қабылдаудың әртүрлі деңгейлеріне саяси шаралар мен жалпы макроэкономикалық көрсеткіштерді анықтау бөлінеді. Ұлттық үкіметтер маңызды шешім қабылдау рөлін сақтайды, бірақ бақылау жоғарыұлттық деңгейде орын ауыстырады. Бұл шешім қабылдау процесінде жеке ұлттық егемендік кеңейеді және жоғарыұлттық институттар автономиялық рөл атқарады. Көші-қон интеграциясы бойынша көп деңгейлі басқару және жергілікті басқару саласындағы зерттеулер көбейіп келеді, бірақ әртүрлі үкіметтік деңгейлер арасындағы көші-қон интеграциясына жауап беруді келісуде мемлекеттік емес актерлердің рөлі мен орны туралы жүйелі талқылау әлі де қажет. Көп деңгейлі басқару зерттеулеріндегі олқылық – көп деңгейлі басқаруда мемлекеттік емес актерлердің рөлін жүйелі зерттеудің жоқтығы.

Қауіпсіздік

Қауіпсіздікті демократиялық идеалдарды орнату құралы ретінде қолдану. Идеалдарды іске асыруға көп деңгейлі басқару тұрғысынан көшу, бір мемлекеттің жеке күнтәртібін немесе осы идеалдардың мәнін өз қалауынша түсінуін қабылдауға бөгет жасайды. Сонымен қатар, жоғары ұлттық биліктің пайдаланылуы демократиялық принциптерді халықаралық деңгейде біркелкі бейнелеуге және қолдануға мүмкіндік береді. Көп деңгейлі қауіпсіздік басқаруын пайдалану осы принциптерді қолдануды басқару үшін ресурстарды біріктіруге, мемлекеттерге дербес әрекет етуге мүмкіндік береді. Жоғары деңгей тек өзара пайдалы қауіпсіздікті ілгерілету құралы ретінде ғана қызмет етеді. Трансұлттық қауіп-қатерлердің өсуімен бірге, халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін бір ғана мемлекетке тәуелділікті жоққа шығаратын әдіс қажет. Көп деңгейлі басқару, халықаралық аренада трансұлттық мәселелермен айналысатын ұлттық актілердің кемшіліктерін жоюдың тиімді құралдарын ұсынады.

Экономикалық өзара тәуелділік

Еуропалық Одақтың бастапқы идеясы Еуропалық Көмір және Болат қауымдастығы болды. Бұл одақ Франция, Бельгия, Италия, Нидерланды, Люксембург және Батыс Германия елдері арасында құрылды. Еуропалық бейбітшілікке ұмтылып, елдер экономикалық өзара тәуелділік арқылы байланыс орнатуға тырысты. Екінші дүниежүзілік соғысқа жауап ретінде құрылған Еуропалық Көмір және Болат қауымдастығы, бұрын тәуелсіз елдер арасында экономикалық байланыс жасады. Ол елдердің іздеген Еуропалық бейбітшілігін қамтамасыз етті және бүгінгі таңдағы Еуропалық Одаққа айналды. Бұл жаңа идея емес, өйткені тарихи түрде сауда елдер арасындағы бейбітшіліктің ынталандырғышы ретінде қарастырылып келген. Көп деңгейлі басқаруды құру, елдер арасындағы қарапайым саудадан гөрі экономикалық өзара тәуелділікті арттыруға қажетті байланыстарды құруға көмектеседі. Елдердің капиталды ортақ пайдалану арқылы байланысуы, саяси қақтығыстың соғысқа дейін жете бермейтін тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Халықаралық аренада саяси қақтығыс, әлеуетті пайданың мүмкіндік шығындарынан артық деп есептелгенде соғысқа алып келеді. Көп деңгейлі басқару арқылы құрылған өзара тәуелділік, мүмкіндік шығындарын арттыру арқылы соғыс ықтималдығын айтарлықтай төмендетеді. Соғыстың мүмкіндік шығындарының артуын экономикалық байланыстар тұрғысынан да қарастыруға болады. Мәселен, қатысушы елдер арасындағы экономикалық байланыстар жүйенің бұзылу құнын, саяси шиеленістің соғысқа дейін өршуі арқылы қиындатады.

Тиімділік

Көп деңгейлі үкімет саясатты іске асыру және орындау үшін келісілген стандартты құру арқылы басқару тиімділігін арттыратынын көрсетті. Мәселен, жоғары ұлттық институт құру арқылы, мемлекеттердің экологиялық, өнеркәсіптік және қауіпсіздік саясатын жүргізу жолына стандарттар белгіленеді. Көп деңгейлі үкіметтің маңызды факторы – ұлттық қатысушылардың жоғары деңгейдегі институтты құрғанда келісетін шарттар, себебі олар шешім қабылдау процестерінің бір бөлігін жоғары деңгейге береді және оның нәтижелеріне бағынуға келіседі. Мемлекеттер осы шарттарға ортақ халықаралық саясат мәселесіне байланысты келіседі, ол ұжымдық әрекет проблемаларын шешуді қажет етеді, және оны жеке өздері шешудің мәні жоқ. Мемлекеттер арасындағы көп деңгейлі үкімет құру туралы келісімдер тиімділікті арттырады, бұл олардың барлығына оң нәтижелерді бөлісуге мүмкіндік береді.