Кіріспе

Еуропадағы буддизмнің (тарихи) рөлі мен ықпалына шолу. Ежелгі заманда буддистер мен еуропалықтардың арасында үнемі байланыс болғанымен, буддизмнің тікелей әсері аз болды. 19 ғасырдың екінші жартысында буддизм батыс зиялыларының назарына ілікті, ал келесі ғасыр ішінде оның жақтастарының саны артты. Қазір Еуропада 1 мен 4 миллион аралығында буддист бар, олардың көп бөлігі Италияда, Германияда, Венгрияда, Францияда және Ұлыбританияда тұрады.

Ерте тарих

Еуропалықтардың буддизммен байланысы б.з.б. III ғасырда Ұлы Александрдың Солтүстік-Батыс Үндістанды жаулап алуынан кейін басталды. Аймақтағы грек отаршылары үнді буддизмін қабылдап, оны өз мәдениеттерінің элементтерімен біріктіріп, грек-буддизмін құрды, ол б.з.б. IV ғасырдан б.з. V ғасырына дейін Бактрия мен Үнді субконтинентінде дамыды. Ұлы Ашока императоры буддалық миссионерлерді эллинистік әлемге жіберді, олар Кавказдағы Александрия сияқты жерлерде орталықтар ашып, аймақта көзге түсетін із қалдырды.

Қазіргі тарих

1870 жылдардан бері Буддизмге деген қызығушылық қазіргі Еуропадағы ғылыми орталарда Артур Шопенгауэр мен Фридрих Ницше сияқты философтармен, сондай-ақ Хелена Блаватская сияқты эзотерикалық көзқарастағы ғалымдармен байланысты болды. Еуропа соңғы кезде дәстүрлі буддалық ұстанымдарға балама ретінде Заманауи Буддизмді қабылдауға көбірек бейімделді. Бүгінде Ресей, Австрия және Италия – өз елдерінде буддизмді «ресми», бірақ міндетті түрде «мемлекеттік дін» емес деп мойындаған үш еуропалық мемлекет. Венгрия да буддизмді мойындайды. Мемлекет тарапынан танылған бес буддалық шіркеу және Еуропадағы ең ірі ступалардың бірі бар. Бұдан өзге, Ресей 1993 жылғы Ресей Федерациясы Конституциясында ислам, иудаизм және православие христиан діндерімен бірге буддизмді де Ресей жерінде туған дін ретінде мойындайды. Сібірдегі буддалық халықтардан бөлек, Калмык халқының 17 ғасырда Еуропаға қоныс аударуы оларды бүгінде Уралдың батысындағы жалғыз дәстүрлі буддалық халыққа айналдырды. Қазір олар Ресейдің Калмыкия Республикасында тұрады.

Батыс Еуропа

Буддистік үй (ағылш. : буддалық үй) – Фрохнаудағы (Фрохнау, Берлин, Германия) буддалық ғибадатхана кешені (Вихара). Бұл Еуропадағы ең көне және ең ірі теравада буддистік орталық болып саналады және Ұлттық мұра нысаны деп жарияланды. Das Buddhistische Haus-тың негізгі ғимаратын архитектор Макс Мейер Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Цейлонға бірнеше рет сапар шеккен және буддист болған неміс дәрігері доктор Пол Дальке үшін жобалаған. Бұл ғимаратқа буддалық мәдениеттің әртүрлі дәстүрлері енгізілген. [2] Дальке басшылығымен ол Германиядағы буддизмнің орталығы болды. Соғыстан кейін Германияның Дхармадута қоғамын құрған Асока Виераратна оның бар екенін білді. 1957 жылдың желтоқсанында ол ғимаратты сатып алып, буддалық вихараға айналдырды. 1957 жылдан бері Будданың миссионерлік монахтары (Дхаммадута) Хаусқа келіп тұрады. Қазір ол Будданың ілімін Батыс Еуропаға таратудың маңызды орталығына айналды. 1982 жылы вьетнамдық монах Тхич Нхат Хан және оның әріптесі Чан Không әпкесі Францияның оңтүстігіндегі Дордоньде Плюм ауылы монастырына (Ланг Май) негіз салды. 60-жылдардың ортасынан бері ол монастырь және жаттығу орталығын, «Интер Биинг» орденін басқарады, Бес және Он Төрт Естелік Жаттығуларды және «Құдайылық Буддизмді» үйретеді. Plum Village Community of Engaged Buddhism (бұрын Біріккен буддалық шіркеуі деп аталған) Франциядағы Плюм ауылы (Làng Mai) үшін заңды түрде мойындалған басқару органы болып табылады. Франциядағы төрт Дагпо: 1976 жылы Дагпо Кагью Лингте қарапайым бастамасынан бастап, Еуропадағы Карма Кагью дәстүрінің мандаласы 16-шы Гьялва Кармапа қалдырған нақты нұсқауларға сәйкес кеңейді. Гьялва Кармапа Гендун Ринпочеге жауапкершілікті жүктеп, Жигме Ринпочеге өзінің еуропалық өкілі ретінде тағайындады. Ол Дхарманың шынайы берілуі және ұзақ мерзімді сақталуы үшін халыққа ашық орталық, кітапхана, университет, монастырь және қайтару орталығы құру қажет екенін айтты. Содан бері Дагпо Кагью Линг, Дагпо Кундреул Линг, Дагпо Даргье Линг, Дагпо Дедреул Линг Будданың ілімін сақтау және тарату рөлін атқарады. Олар бірігіп, әр орталық басқа үш орталықтың қызметін толықтыратын біртұтас жүйені құрайды. Лераб Линг – 1992 жылы Согьял Ринпоче Францияның Лангедок-Руссильон аймағындағы Лодеве маңында құрған тибет буддистік орталығы. 2008 жылы Карла Бруни Саркози қатысқан салтанатты шарада Далай-лама ресми түрде ашты. Ханна Найдаль мен Оле Найдаль құрған және Тринли Тхей Дорже басшылығымен жүзеге асырылған Даймонд Вэй буддизмі Батыс Еуропада ірі жобаларды жүзеге асырды, соның ішінде Германия Альптеріндегі «Еуропа орталығы» – жазғы курстар кезінде 4000 буддистке арналған 50 гектарлық тарихи мүлік; Лама Чогдруп Дорже мен Лама Оле Найдаль 2010 жылы Калачакра ступасын ашқан Грекиядағы Карма Берчен Линг; және Еуропадағы алғашқы Калачакра ступасы салынған Испаниядағы Карма Гвен. 1994 жылы Лопон Цечу Ринпоче Лама Оле Нидалмен бірге осы ступаны ашты.

Шығыс және Орталық Еуропа

Шығыс Еуропадағы ең үлкен храм – 2005 жылдың желтоқсан айында ашылған Калмыкияның астанасы Элистадағы Алтын храм. Калмыкия – Еуропадағы буддистер көпшілікке ие болған жалғыз аймақ. Аймақтағы ең биік ступа – Венгрияның Залазанто қаласындағы 30 метрлік ступа.

Солтүстік Еуропа

2007 жылы 40 жылдығын тойлаған Шотландиядағы Сами Линг монастырында Батыс Еуропадағы ең ірі буддалық ғибадатханасы орналасқан. Сами Лингке тибет буддизмінің Кагью мектебіне жататын қауымдастық Қасиетті аралда да бар. Аралдағы елді мекендердің ішінде Әлемдік бейбітшілік және денсаулық орталығы мен қарындастар үшін шегініс орталығы бар. Сами Линг сонымен қатар Бельгия, Ирландия, Польша, Оңтүстік Африка, Испания және Швейцария сияқты 20-дан астам елде орталықтар құрды. Солтүстік Еуропадағы алғашқы ступа 1983 жылы Эстонияда Велло Ваартну және Эстон буддистік бауырластығы (сондай-ақ Эстонский Ньингма) салған. 1984 жылы тағы 85 ступа салынды, ал 2009 жылы Эстониядағы 5-ші ступа (10 метр биіктікте) Ваартну мен эстондық Ньингма буддистерімен бірге тұрғызылды.

Оңтүстік Еуропа

Испанияда буддизм 1970-ші жылдардың соңында көріне бастады, ол Еуропаның басқа бөліктерінен, әсіресе Франциядан әкелінді. 2007 жылы Испания үкіметі буддизмді “notorio arraigo” (“жақсы қалыптасқан” дін) деп мойындады, осылайша оған ресми мәртебе берілді. Елдегі алғашқы мектептер Дзен (Маэстро Антонио Шотен Орелананың арқасында, ол 1976 жылы Севильяда алғашқы орталық – Доджо Дзенді құрды, сондай-ақ Докушо Виллальба, Денко Меса және басқа монахтар) және Кагью (1977 жылы Лама Цондру Зангмо шақырған Аконг Ринпоче Барселонаға келгеннен кейін) болды. Қазіргі уақытта Испанияда ең көп таралған буддалық мектептер – тибет буддизмі (64,20%) және екінші орында Дзен (23,30%). 2013 жылы Испанияда буддизмді тұрақты түрде 40 000 адам ұстанатыны есептелді. Испанияның Аликанте аймағындағы Педрегер маңында 2006 жылы Сакия буддалық монастыры салынды. Оны Сакия қоры басқарады және Сакия Тризин жетекшілік етеді. Сондай-ақ, Испаниядағы басты буддалық баспа үйі – Ediciones Dharma екенін атап өткен жөн. Италияда буддалық дәстүрлер кеңінен өкілдік етілген: көптегендері Unione Buddista Italiana тіркелген. Тарихи тұрғыдан Азия католик шіркеуі үшін де (мысалы, иезуиттердің Азия миссиялары) және итальян саудагерлері үшін де (мысалы, Марко Поло) үлкен қызығушылық тудырды, бұл буддизмді ұзақ жылдар бойы маңызды академиялық тақырыпқа айналдырды. Осы себептерге байланысты 1732 жылы Неапольде Азияға ерекше назар аударатын “L'Orientale” университеті құрылды, ол әлі күнге дейін әлемдегі ең беделді университеттердің бірі болып саналады. Буддизм діні 1930-шы жылдардан бастап Италияда тамыр тануға мүмкіндік алды, бұл үлкен тибетолог Джузеппе Туччидің еңбегінің нәтижесі болды. 1960 жылы Туччи Италияға тибеттік түлкі Чогьял Намхай Норбу Ринпочены “L'Orientale” университетінде тибет тілін оқыту үшін әкелді. Кейіннен сол тибет ламасы Тосканада өзінің Дхарма орталығын құрды, ол Меригар деп аталды және халықаралық деңгейде танымал болды. Тоскана Лама Цонг Хапа институтына да үй иесі, ол Лама Зопа Ринпоче демеушілігімен маңызды халықаралық буддалық орталық болып табылады және XIV Далай-лама сияқты буддалық көшбасшыларды және буддизммен диалогқа қызығушылық танытқан ғалымдарды (мысалы, Б. Алан Уоллестің CCR) тартады. Соңғы 40 жылда Италияда Тхеравададан (мысалы, Сантачиттарамадан) Дзенге дейін көптеген буддалық дәстүрлер қалыптасты.