Кіріспе

XIX ғасырдың соңында пайда болған фортепианоның қазіргі түрі, бұрынғы классикалық фортепиано әдебиеттері үшін жасалған фортепианолардан мүлдем өзгеше аспап. Қазіргі фортепианода ауыр металл қаңқасы, жоғары сапалы болаттан жасалған қалың ішектері, және күшті әрекет ету механизмі мен айқын сезімталдық бар. Бұл өзгерістер үлкен залдарда жақсы естілетін қуатты дыбыс пен ұзақ сақталатын ноталарды шығаратын фортепианоны құрады. Бұрынғы аспаптармен, әсіресе 18 ғасырдың аспаптарымен (жеңіл ағаш қаңқасы, жеңіл серіппелі механизмдері және қысқа дыбыс ұзақтығы) арасындағы айырмашылық өте байқалады. Бұл өзгерістер қазіргі фортепианода бұрынғы әдебиетті орындау туралы түсіндіруге қатысты мәселелер мен пікір таластарын тудырды, әсіресе соңғы онжылдықтарда концерттерде қолдану үшін тарихи аспаптарды қайта жаңғырту кеңінен тарады.

Ұсталу уақыты

Қазіргі заманғы фортепианоның үнінің сақталу уақыты классикалық дәуірдегі фортепианодан әлдеқайда ұзақ. Сондықтан, қосымша партияларда ойналған ноталар бұрынғыдан ұзақ уақыт бойы дыбысталып тұрады, демек композитор қолданған аспаптағыдан гөрі кейінгі мелодиялық ноталарды жабуы мүмкін. Бұл классикалық дәуір туындыларының ерекше текстуралық айқындығын жеткізуге кедергі келтіреді деп саналады. Бір анонимді автор былай деп жазады: "Ескі аспаптардың бәрінің дыбысы заманауи аспаптарға қарағанда жеңіл және анық. Сызықтар жақсырақ естіледі; жылдам өтулер мен әшекейлер көлем мен күшке емес, айқындыққа бағытталған аспаптарда оңай орындалады."

Классикалық дәуірдегі педаль белгілері

Классикалық дәуірде демпинг педалы кейінгі музыкада қолданылатындай қолданылмады; яғни, фортепианоның негізгі дыбысын орташа немесе тұрақты күшейту және модуляциялау ретінде емес. Оның орнына, педальді белгілі бір жеке музыкалық бөлімдерге қолданылатын ерекше экспрессивті эффект ретінде пайдаланды. Классикалық композиторлар кейде музыканттың демпинг педалін тұрақты түрде басып тұруын талап ететін ұзақ бөлімдер жазды. Мұндай мысалдың бірі – Гайднның 1794–1795 жылдардағы H. XVI/50 фортепианолық сонатасында кездеседі. Ал екі танымал мысал Бетховеннің шығармаларында бар: «Вальдштейн» сонатасының соңғы бөлімі, Op. 53; және «Айшырақ» сонатасының бірінші бөлімінің толық бөлігі, Op. 27 № 2. Қазіргі фортепианоның ұзақ дыбыс беру қабілетіне байланысты, егер педальді толығымен басып, бөлімнің соңына дейін ұстап тұрса, бұл бөлімдер нашар және диссонансты естіледі. Сондықтан, қазіргі пианиношылар көбінесе аспаптардың айырмашылығын өтеу үшін ойнау стилін өзгертеді, мысалы, педальді сырттай көтеріп (көбінесе жартылай) немесе жартылай немесе ширек педальмен ойнайды. Мұндай өзгерістер туралы толық ақпаратты «Фортепианолық соната № 14 (Бетховен)» еңбегінен таба аласыз.

Жалпы мәселелер

Пианино көбінесе 19 ғасырда айтарлықтай дамыған, скрипкалар сияқты аспаптармен камералық ансамбльдерде орындалады. Чарльз Розен "Классикалық стиль" (353-бет) еңбегінде Классикалық дәуірдегі туындайтын мәселелерді нақты сипаттайды: "18 ғасырдан бергі аспаптардағы өзгерістер фортепианомен бірге орындалатын камералық музыкадағы дыбыс тепе-теңдігін қиындыққа толы мәселеге айналдырды. Скрипка мойындары (әрине, тіпті Страдивари мен Гварнери скрипкаларының мойындары да) ұзартылды, бұл ішектерді керілді. Қазіргі кезде қолданылатын скрипка садақтарының шаштары да әлдеқайда шиғырылып тартылған. Дыбыс әлдеқайда жарқын, толық және өткір болды. Ал пианиноның дыбысы күштірек, байрақ, тіпті, дыбыстық тұрғыдан жұмсақрақ болды, ең бастысы, бұрынғыдай сымды да, металл дабылсыз емес. Бұл өзгеріс 18 ғасыр музыкасындағы скрипка мен фортепианоның бірдей мелодияны третьяда ойнайтын бөлімдерін, скрипка пианиноның астында орындалғанда, сөзсіз етеді. Қазір пианино да, скрипка да күштірек болса да, пианиноның дыбысы бұрынғыдай өткір емес, скрипканың дыбысы өткір. Бүгінгі скрипкашылар пианиноның жұмсақ орындалуына мүмкіндік беру үшін өзінен құрбандық етуге дайын болуы керек. Хайдн заманындағы скрипканың жұқа дыбысы сол кездегі пианиноның металл дыбысымен оңай үйлесіп, олардың бір-біріне кедеріссіз сүйемелдесуіне жағдай жасады."

Una corda педалы

Una corda педалін "жұмсақ педаль" деп те атайды. Гранд фортепианода (заманауи және тарихи), ол механизмді бүйірге қарай жылдырады, соның салдарынан молоточки нотаның әрбір ішегісін соқпайды. (Төменгі диапазонды қоспағанда, әдетте үш ішек болады.) Қазіргі фортепианода жұмсақ педаль үштен екі ішекке дейін соққылар санын ғана азайта алады, ал классикалық дәуірдегі фортепианолар икемдірек болғандықтан, олар молоточки үш, екі немесе бір ғана ішекке соққы бере ме деп таңдауға мүмкіндік берді. Сондықтан, қазіргі фортепианоларға қатысты қолданылған "una corda" терминінің өзі анахронизм болып табылады. Бетховен фортепианоға арналған ең белгілі екі шығармасында "уна корда" тоқтатылымының мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланды. "Соната" (Op. 101, 1816) үшінші бөлімінің басында "Mit einer Saite" деген сөздермен белгіленген, неміс тілінде "бір ішекте". Бұл бөлімнің соңында келесі бөлімге үздіксіз өтетін үзінді бар. Бетховен "Nach und nach mehrere Saite" деп жазады, "біртіндеп көбірек ішектер". Екінші қозғалыстағы Төртінші фортепиано концертінде толыққанды нұсқаулар берілген: каденцаның басындағы ұзақ крещендо трелі кезінде "due e poi tre corde", итальян тілінде "екі, содан кейін үш ішек" (осы уақытқа дейін бөлім "уна корда" ойналған). Каденцаның соңындағы ұзақ декрещендо трелінде эффект кері қайтарылады: "due poi una corda". Төртінші фортепиано концерті туралы Оуэн Яндер былай деп жазды: "[Бетховен концертті жазған фортепиано түріндегі] una corda өте әдемі және әсерлі. Механизмді una corda күйінен толық tre corde күйіне жылдыру дыбыстың аздап жоғарылауына ғана себеп болады; қызықтысы – аспаптың тембрінің ашылуы."

Тарихи негізделген нәтиже

Барлық орындаушылар ескі музыканы заманауи аспаптарға бейімдеуге тырыспайды: тарихи негіздемелі орындаушылар қозғалысының қатысушылары ескі аспаптардың жаңа көшірмелерін (немесе кейде түпнұсқаларын қалпына келтірген) жасап, оларды орындау кезінде пайдаланды. Классикалық дәуір музыкасында кеңінен қолданылған осы музыкалық зерттеу түрі, музыка туралы маңызды жаңа түсініктер мен интерпретациялар берді. Бұл сонымен қатар, композитордың нақты педальдеу туралы нұсқауларында нені білдіргісі келгенін анық түсінуге мүмкіндік берді; сондықтан, Бетховеннің шығармалары тарихи пианинода орындалғанда композитордың өзінің педаль белгілеріне құрмет етеді және көбінесе осылай істейді.

Кейінгі композиторлардың пианиноларындағы айырмашылықтар

Классикалық дәуірдегі фортепианолардың айырмашылықтарына қатысты көптеген зерттеулер болғанымен, романтикалық дәуірде және одан кейін де ұлы композиторлар үшін жасалған фортепианолар қазіргі орындаушылар қолданатын фортепианолардан ерекше болды.

Брамс

Мысалы, Иоганнес Брамсқа тие болған соңғы фортепиано. Бұл аспап 1868 жылы 18 ғасырдағы ұлы пионер Иоганн Андреас Штайннің ұрпақтары басқаратын Штрейхер фирмасы жасаған. Ол 1873 жылы Штрейхер компаниясы Брамсқа сыйлаған және ол 1897 жылы қайтыс болғанға дейін сақтап, композиция үшін пайдаланған. Фортепиано екінші дүниежүзілік соғыста жойылған сияқты. Пиано зерттеушісі Эдвин Гуд (1986; төмендегі сілтемелерді қараңыз) Брамстың аспабы туралы көбірек білу мақсатымен 1870 жылы жасалған өте ұқсас Штрейхер фортепианосын зерттеді. Бұл 1870 жылғы Штрейхерде былғары (көбікті емес) механикалық бөліктері, өте жеңіл металл қаңқасы (бар болғаны екі кернеу таспасы бар), тек жеті октавалық диапазон (қазіргі диапазоннан төрт нота кем), тік (қарсы емес) ішектері және жеңіл вендік механизмі бар, бұл бір ғасыр бұрын Штайн жасаған нұсқаның жетілдірілген түрі. Гуд былай деп жазады (201-бет): «Тембрі, әсіресе төменгі регистрде, ашық, Стейнвейге қарағанда жоғары гармоникалық құрамы бай, және біршама ерекше, бірақ өткір емес дыбыс береді». Ол осы айырмашылықтардың Брамстың музыкасын орындаудағы маңыздылығын атап өтеді: «Брамстың музыкасын Штрейхер сияқты аспапта тыңдағанда, оның шығармаларымен байланысты қалың текстуралардың, кейде бастағы тұманды аккордтардың және кейде жұмсақ тембрлердің жеңіл, тік ішекті фортепианода таза әрі анық естілетінін түсінесіз. Демек, бұл текстуралар Брамстың фортепианолық композициясының кемшілігі емес. Әрине, кез келген сезімтал пианист қазіргі фортепианода Брамстың музыкасын күңгірт естітуін болдырмауға тырыса алады. Бірақ қазіргі заманғы пианист осы эффекттен аулақ болуға, қара түстерді ашықтауға күш салуы керек, ал Брамс өзінің Штрейхерінде ойнағанда мұндай күш салудың қажеті болмады». Кейінгі 19 ғасырдағы фортепианоларды жаңғырту классикалық фортепианодағыдай кеңінен жүргізілмесе де, белгілі бір күш-жігер жұмсалды; мысалы, пианист Йорг Демус Брамстың шығармаларын оның заманының фортепианоларында орындап жазған.

Равел

Good (1986) сондай-ақ 1894 жылы Париждегі Erard компаниясы жасаған фортепианоны сипаттайды. Бұл аспап тік (қайшылы емес) жіптермен, тек жеті октавамен, темірмен нығайтылған, бірақ толық каркасы жоқ. Гудтың (216-бет) сөзінше, "[кейбір] Erard фортепианолары дыбысы мен тоны жағынан Steinway мен Bechstein фортепианоларымен шайкес келсе де, "әдеттегі" Erard дыбысы бәсекелестеріне қарағанда жеңіл болды". Ол былай деді: "Клод Дебюсси Bechstein-ді ұнатса да, Морис Равель Erard-тың шыныдай дыбысын жақсы көрді". Демек, тіпті 20 ғасырдың басындағы көрнекті композиторлар үшін де орындаушылар композитордың жеке музыкалық талғамына сәйкес "шынайы" деп саналатын фортепианомен тәжірибе жасауға мүмкіндік бар. Осы мақсатта пианист Гвендолин Мок Равельдің музыкасын 1875 жылғы Erard фортепианосында коммерциялық жазбаға түсірді; сілтемелерді төменде қараңыз.