Кіріспе

Рио-де-Жанейродағы карнавал, Бразилия

Рио-де-Жанейродағы карнавал (португал тілінде: Carnaval do Rio de Janeiro) – әр жыл сайын Ұлтық тойдан бұрын өткізілетін фестиваль. Ол әлемдегі ең ірі карнавал саналады, көшелерде күніне екі миллионға жуық адам болады. Рио-де-Жанейродағы алғашқы карнавал 1723 жылы ұйымдастырылған. Типикалық Рио карнавалының шеруіне көптеген самба мектептерінің (шамамен 200-ден астам, бес лигаға/дивизияға бөлінген) мерекелік киім кигендері, платформалары мен әшекейлері кіреді. Самба мектебі – бірлесіп карнавалға қатысуды қалайтын, белгілі бір аймақтық, географиялық және ортақ тарихы бар жергілікті тұрғындардың бірлестігі. Әр мектептің шеруге қатысу үшін арнайы реті бар. Әр мектеп "comissão de frente" (яғни "Алдыңғы комиссия") тобымен басталады, ол мектептен шығатын алғашқы адамдар тобы. 10-15 адамнан тұратын "comissão de frente" мектепті таныстырады және олардың өнер көрсетілімінің көңіл-күйін және стилін анықтайды. Бұл адамдар әдетте қысқа оқиғаны баяндайтын, әсем костюмдермен хореографиялық би билейді. "Comissão de frente" кейін "abre alas" ("Қанатын ашу") деп аталатын самба мектебінің алғашқы платформасы шығады. Одан кейін Mestre sala және Porta Bandeira ("Төраға және Ту ұстаушы") келеді, бірден төрт жұпқа дейін, олардың бірі негізгі, ал үш жұбы резервте болады. Олар бишілерді жетектейді, олардың ішінде ескі гвардияның қатысушылары мен "ala das baianas" болады, ал соңынан барабаншылар тобы, кейде духовой аспаптар мен гитаралар шығады. Духовой аспаптар тобы 20 ғасырдың басында осы кезеңде ұсыныла бастаған, әртүрлі музыкалық топтардың құрамына енді.

Тарих

Рио-де-Жанейро карнавалының бастауы 16-17 ғасырларға дейін барып жетеді. Карнавалды 16-17 ғасырларда португал отарлаушылары Бразилияға әкелді. Алғашқыда ол "Entrudo" деп аталатын халықтық фестиваль түрінде көрініс берді, онда көшелерде ойын-сауық пен әзіл-қалжыңдар жиі кездесетін. Уақыт өте келе, мереке маскалар мен костюмдер сияқты өзге де формаларға ие болды. Лима Барретоның "О Молеке" шығармасы карнавалда қолданылатын костюмдердің пайда болуын көрсетеді, олардың тамыры Еуропа мәдениетіне салады. Бұл костюмдер сол кездегі саяси және мәдени тақырыптарды бейнелейді, кейіннен карнавалға енгізіледі. Монарх элитасы құрған карнавалдық қоғамдардың пайда болуы кедейлер арасында мерекенің танымалдылығын арттыруға көмектесті. 1840 жылы Рио-де-Жанейрода алғашқы маскарад өтті, онда полька мен вальс басты рөлде болды. 20 ғасырдың басында афро-бразилиялықтар мен пардолар Рио карнавалымен байланысты самба және батукада ырғақтарын енгізді, түрлі мәдени элементтерді бейімдеп, жаңа музыкалық жанр жасады. Осы кезеңде карнавал Бразилиядағы ең ірі халықтық мереке ретінде орнықты. 1920-1930 жылдары Рио-де-Жанейрода самба мектептері блоктардың беделін арттыру және полицияның қуғын-қудалауынан сақтану үшін танымал бола бастады. Сол кезде қара нәсілділер қаланың еуропалық үлгідегі астанаға айналуға тырысуына байланысты көшеде карнавалдық шараларға қатысқандары үшін полиция тарапынан жиі қысымға ұшырады. 1915-1918 (Бірінші дүниежүзілік соғыс) және 1940-1945 (Екінші дүниежүзілік соғыс) жылдары карнавал өткізілмеді. 2021 жылы Бразилиядағы COVID-19 пандемиясы салдарынан жасырын тойлауларға қатысты қатаң ескертулер жасалып, тағы да тоқтатылды, ал 2022 жылы осыған ұқсас себептермен кейінге шегерілді. Ол 2023 жылы қайтадан өтті.

Самба мектебінің шеруі

Империя дәуірінен бастау алған «Entrudos» және «ranches», «Cordão carnavalesco» сияқты басқа да халықтық мерекелердің дәстүрлері 1920 жылдары карнавалдық топтарға біріктіріліп, Рио самба мектептерінің түпкілікті нысанына айналды. Estácio de Sá, Portela және Estação Primeira de Mangueira 1929 жылы қалада алғаш рет шеруге қатысты. Бұрынғы үш карнавалдық топ та кәсіби штат пен қалалық қолдау арқасында мектептерге айналды. 1930 жылы қалада жеті мектеп жұмыс істеді. Avenida Presidente Vargas даңғылындағы құрылыс жұмыстарынан кейін шеру сол жерге көшірілді, ал 1942 жылдан 1945 жылға дейін São Januário стадионында өтті. 1952 жылдан бастап көрермендерге арналған уақытша трибуналар жыл сайын орнатылды, ал 1961 жылы халықаралық және ұлттық қызығушылықтың артуына және туристер ағынының өсуіне байланысты билет сату қолға алынды. 1974 жылы метро құрылысының салдарынан шеру Avenida Presidente Antônio Carlos даңғылында өтті, және алғаш рет түсті теледидардан көрсетілді. 1978 жылы шеру Marquês de Sapucaí даңғылына көшірілді және осы күнге дейін сол жерде өтуде. 1983 жылы сол кездегі губернатор Леонель Бризола сәулетші Оскар Нимейерге осы ауданда шерулерге арналған тұрақты стадион жобасын тапсырды, себебі бұрынғы трибуналар уақытша болып, тек іс-шара кезінде құрастырылып, содан кейін таратылып келген. Шеруге қатысатын мектептердің санының артуы, шеруді ұзақ және шаршатушы еткендіктен, 1984 жылы шеру екі күнге және санаттарға бөлінді: төменгі деңгейдегі мектептер үшін жұма кешінде сенбі күні таңертең; ал жексенбі кешінде дүйсенбі күні таңертең – ірі мектептер үшін, оның ішінде танымал мектептер үшін. Сол жылы чемпиондар шеруінен кейін өткен сенбіде «супер чемпион» мектебі жарияланды, онда бұрынғы жарыстардың ең жақсы орындары марапатталды. Бұл тәжірибе қайталанбағандықтан, Mangueira жыл сайынғы шараның «супер чемпионы» атағы мен құрметіне ие болған жалғыз самба мектебі болып қала береді. Portela 22 чемпиондық атағымен ең көп жеңіс тіркеген самба мектебі. LIESA басқаратын Арнайы топ мектептері екі күн бойы (жексенбі және дүйсенбі) шеруге қатысады, ал LIERJ басқаратын A сериясы мектептері жұма және сенбі күндері шеруге шығады, сондай-ақ B сериясы бар, ол Қуан күні шеруге қатысады. Екі ұйым да AESCRJ туының астында болды, бірақ ұйымдастыру құқығын жоғалтқаннан кейін LIESB және Samba é Nosso сияқты жаңа ұйымдар құрылды, олар төменгі деңгейдегі бөлімдерді басқарады. Алтын дивизияның (A сериясы) чемпионы келесі жылғы карнавал шеруіне Арнайы топқа тікелей қатысады, ал Арнайы топтың чемпионы Күл шишасынан кейінгі сенбіде тағы бір рет шеруге шығады. 2018 жылдан бастап LIESB E сериясы мен оның мектептерін ACAS басқаруына берді, ол қазір самба мектептері үшін жаңадан бастаушылар ұйымы ретінде жұмыс істейді. 2020 жылы C сериясы (Күміс дивизиясы) жаңа ұйым LIVRES басқаруына өтті, ал LIESB одан жоғары және төменгі дивизияларды басқарады.

Билеттер

1984 жылы үкімет Рио карнавалының жаңа орнын Самбодромда орнатуға шешім қабылдады. Бүгінде Рио карнавалының ең танымал шараларының кейбіреулері билеттермен жүзеге асырылады. Самбодромға әртүрлі билеттерді сатып алуға болады. Трибуна билеттері – бұл бірінші келгенге бірінші қызмет көрсетілетін, алдын ала тағайындалмаған билеттер. Фризалар – самба алаңының бойында орналасқан ашық ауадағы жайлы орындықтар. Камаротелар – фризалар мен трибуналар арасындағы сәнді жайлар. 9-сектор – туристерге арналған сектор, ол трибуна билеттерімен бірдей, бірақ олар орын тағайындалғандықтан бөлінеді. Карнавал билеттерінің бағасы билет түріне, секторға және маусымға қарай өзгеруі мүмкін. Ең арзан секторлар – 12 және 13-ші секторлар. Билеттерді халықаралық делдалдар арқылы немесе Рио-де-Жанейродағы жергілікті саяхат агенттері арқылы алдын ала сатып алуға болады. Билет сатып алу дегеніміз, әдетте, билетке жақын уақытта айырбасталатын купонды сатып алу. Билет сатуды LIESA ұйымдастырады, олар көбінесе билеттерді кейіннен (көбінесе банк арқылы) бір күн бұрын хабарланған орын арқылы сатады. LIESA туристік сектор үшін трибуна билеттерінің бағасын 5 реалдан 500 реалға дейін белгілейді (2014 жылғы баға) (500 реал ≈ 250 АҚШ доллары). LIESA билеттердің негізгі бағасын жариялайды, ал агенттер мен делдалдар одан қымбатқа сатады (кейде айтарлықтай жоғарырақ), бірақ ыңғайлылық пен басқа да артықшылықтарды ұсынады.

Көшелік карнавал

Парад Самбодромда өтетіндіктен және кештер Копакабана сарайы мен жағажайда ұйымдастырылғандықтан, карнавалға қатысушылардың көп бөлігі басқа жерлерде болады. Карнавал кезінде көше фестивальдары өте көп кездеседі және олар жергілікті тұрғындармен толы болады. Көбінесе жоғары мәдениет пен салтанаттылық артта қалады, бірақ музыка мен би әлі де кең таралған. Кез келген адам көше фестивальдарына қатыса алады. Бандалар көше карнавалымен жақсы таныс, себебі оған қосылу үшін көңіл көтеруге құштар болу жеткілікті. Рио-де-Жанейродағы ең танымал бандалардың бірі – Банда де Ипанема. Банда де Ипанема алғаш рет 1965 жылы құрылған және Рио-де-Жанейроның ең еркін көше бандасы ретінде белгілі. Рио-де-Жанейро карнавал кезінде толығымен «суға батып», «көрінбей» қалады, содан кейін толық қарқынмен көрінеді. Бұл тек карнавал кезінде ғана айқын сезілсе де, қаланың (әсіресе орталық ауданда) әртүрлі жерлерінде ойнайтын, ән шырқайтын және билейтін актерлер көптеп кездеседі, олар күнделікті өмірлеріне және қаланың қоғамдық кеңістіктерімен қарым-қатынасына жаңа мағына береді. Би мен музыка Рио карнавалының барлық аспектілеріне енгізілген. Бразилиялық карнавалдың ең танымал биі – самба. Самба карнавал кезінде ғана емес, сонымен қатар ірі қалалардың сыртындағы кедей аудандарда да танымал би болып табылады. Осы ауылдар батыс мәдениетінің ықпалына ұшырамастан, бидің тарихи жағын сақтап қалады. Музыка – карнавалдың барлық аспектілерінің тағы бір маңызды бөлігі. Самба Ситидің айтуынша, «Самба карнавал аспаптары Бразилия мен Рио-де-Жанейро карнавалының маңызды бөлігі болып табылады, олар қарсы қоюға мүмкін емес ырғақтар мен соққыларды таратып, көпшілікті түрлі-түсті би революциясының фантастикалық мерекесіне жетелейді!». Рио-де-Жанейродағы самба – Battucanada, яғни би мен музыка перкуссиялық аспаптарға негізделген. Ол «бір мезгілде ән айтуға, билеуге және шеруге мүмкіндік беретін ырғақты қажеттіліктен туындайды». Сондықтан батукада стилі Рио-де-Жанейроның барлық көше карнавалдарында кездеседі. Карнавал кезінде Рио қаласының барлық жерінде көше шерулері, блоктар мен бандалар өтеді, бұл әлемдегі ең танымал және ең үлкен карнавал мерекесі. Кез келген уақытта 300-ден астам банда болуы мүмкін. Көшедегі ең үлкен той Самбодромның сыртында өтеді, ал ең үлкен ұйымдастырылған көше биі әдетте Рио-де-Жанейроның Орталық ауданындағы Синеландия алаңында өтеді. 2012 жылы 2 миллионнан астам адам Рио-де-Жанейро көшелеріне шығып, «Кордо да Бола Прета» блокосына қатысты. Полицияның мәліметінше, 2012 жылғы Рио-де-Жанейро карнавалында 5 миллионнан астам адам блокадаға қатысты, ал бірде-бір қылмыс тіркелмеді. 1984 жылы Самбодром салынғанда, оның жанама әсері болып, көше шерулерін қала орталығынан арнайы, билетпен кіретін алаңға көшіру болды. Кейбір самба мектептері қоғамдық кеңістікті қайта иелену және карнавал дәстүрін пайдаланып, көшені шерулермен немесе блоктармен толтыру мақсатымен бірікті. Олардың көпшілігі аймақтың жергілікті қауымдастығын білдіреді, бірақ барлығына ашық. Рио-де-Жанейро көше карнавалында мереке ұйымдастыратын бірнеше блоктар 1965 жылы құрылған Рио-де-Жанейро штатының көше карнавал блоктары федерациясына (FBCERJ) мүше болып табылады.