Кіріспе

Ирландияның Лайнстер провинциясындағы Кильдар графтығы алғаш рет 1111 жылы діни округ ретінде белгіленді, 1297 жылы графтыққа айналдырылып, 1836 жылы қазіргі шекараларын қабылдады. Лиффи алқабында, Дублиннен оңтүстік және батысқа қарай созылған басты жолдар бойында орналасқандықтан, ол Ирландия тарихы бойында құнды иелік және маңызды оқиғалар өрбіген аймақ болды.

Ежелгі тарих

100 жылы Птолемейдің Ирландия картасындағы ішкі қала, Барроу өзенінің жанындағы Ребан болуы мүмкін, бұл христиандыққа дейінгі Кильдар округінен жеткен жалғыз жазба деректерге сәйкес келеді. Ноккаулин/Дүн Аилинне қасиетті орнының тасталуының шамамен мерзімі 400 жыл, ал Силл Дара монастырының негізін қалаудың дәстүрлі мерзімі 490 жыл. Бірінші епископ Конлаед уа Хеймри (Сент Конлет) 520 жылы қайтыс болды, ал монастырдың негізін қалаушы Сент Бригид (ирланд тілінде: Naomh Bríd) 524 жылы қайтыс болды (кей деректерде 521 және 526 жылдар да көрсетілген). Оның өлімі дәстүрлі түрде 1 ақпанда тойланады, бұл христиандыққа дейінгі Имболк мейрамымен де сәйкес келеді. 633 жылдан кейін Кильдар руының (Uí Dúnlainge) күшеюі Сент Бригид культын дамытуға көмектесті, өйткені ол осы әулетпен байланысты болды, бұл оған Ирландияның үш "ұлттық қасиеттісінің" бірі мәртебесін берді және Кильдар мен Глендалоу монастырьларының беделін арттырды. Сент Бригидтің өмірінен (Vita Brigitae) алынған алғашқы жазба, Кильдардың Кураг аймағын жабатын оның плащі туралы керемет әңгімелерді қамтиды, 650 жылы Фаолан мак Кольмайн, Uí Dúnlainge әулетінің Лейнстердегі бірінші патшасы үшін Когитос жинақтады. 799 жылы Конлеттің (Сент Конлеттің) қасиетті реліквиялары үшін алтын мен күмістен жасалған ыдыс жасалды. Оңтүстікте, анкорит ғалым және Кастледермот монастырының негізін қалаушы Диармайттың (Сент Диармуидтың) қайтысы округте екінші маңызды монастырь орнын құрды. Сонымен қатар, округте 50-ге жуық жергілікті қасиеттілер мен қасиетті құдықтармен байланысты орындар болды. Кильдарда сақталған бес дөңгелек мұнара бар: Кильдар қаласында, Кастледермот, Ескі Килкүллен, Мейнутқа жақын Тагадо және Ардклоуға жақын Отер Ард.

Ленстер патшалары

Уи Дунлайнг Эна Нианың ұлы Дунлайнгтен тарағанын мәлімдеді. Олардың Лейнстер патшалары лауазымы 738 жылы 19 тамызда Балишаннон шайқасында Эд мак Колгганның өлімінен кейін қарсылықсыз болды. Содан кейін әулет үш туысқа бөлінді, олардың арасында патшалық шамамен 750 жылдан 1050 жылға дейін ауысып тұрды. Бұл Ирландияның ерте тарихында ерекше жағдай, өйткені Дублин университетінің профессоры Фрэнсис Джон Бёрннің айтуынша, бұл "үш апельсинді бірдей ауада ұстауға" тең еді. 14 Уи Меирдейг патшасы (кейін О'Тулз) Муллагмаст/Маистинде, 9 Уи Фаэлен патшасы (кейін О'Бирн) Наас/Нас на Риогта және 10 Уи Дунчада патшасы (кейін Гиберно-Норман Фитцдермоттар) Лионс-Хилл/Лиамхейнде орналасқан. Отбасының ықпалы, Кильдардың көрнекті жерлеріне қатысты батырлық және романтикалық әдебиеттегі мифтерді қалыптастыруға көмектесті, мысалы, Диндеанхас, Диншенхас Эрен "Ирландиядағы жиналыстар мен танымал орындардың" бірі ретінде. 833 жылы викингтер Кильдар монастырына он алты рет шабуыл жасады, екінші және ең қиратушы шабуыл үш жылдан кейін болды, ал Уи Дунлайнгтың билігі 999 жылы Лионс-Хиллдің солтүстігіндегі Глианн Мама шайқасынан және 1014 жылы Клонтарф шайқасынан кейін әлсіреді. 1042 жылы Лейннің Кильдардағы соңғы патшасы Муршад Мак Дунлайнге қайтыс болғаннан кейін, Лейнстер патшалығы оңтүстік-шығыста орналасқан Уи Ченнсел Септіне қайта оралды. Гелл дәуіріндегі "Ирландияның триадаларында" Кильдар 4-жолда: "Ирландияның жүрегі" деп сипатталған.

Аббатшылықтың соңы

1132 жылы Кильдар монастырын Лейгин королі Диармит МакМурчада / Диармит МакМурроу қиратты, ол әйел абысты өзінің бірінен күйеуге мәжбүрлеп, өз қызын абыс қызметіне тағайындады. Бұл әйелдерге ашық болған жалғыз маңызды ирланд шіркеу лауазымының соңы болды. 1152 жылы Келл синоды Кильдар абысын епископтарға қараған дәстүрлі басымдықтан айырды. Кильдардың соңғы абысы, Садб инген Глуниарайнн Мейк Мурчада (Диармит Мак Мурчаданың қызы), 1171 жылы қайтыс болғаннан кейін, Ирландияға нормандықтардың басып кіруі осы танымал абыстық лауазымды тоқтатып берді. 1186 жылы Уэльс ақыны Джеральд / Гиральд Камбренсис Кильдарға сапар шегіп, (кейіннен жоғалған) Кильдар кітабын «періште жазғандай» деп сипаттады. Ол сондай-ақ Кильдардың қасиетті отын тіркеді, оның язычничестволық сипаты 1220 жылы Дублин архиепискобы Генри де Лондон оны сөндірген кезде иконаға қарсы күдік тудырды. Халық ауыз әңгімелерінде айтылуынша, ол қайта жақылған және 1541 жылы протестанттық реформацияға дейін жануын жалғастырған.

Діоцезияның пайда болуы

Килдарь шекарасын белгілеуге жасалған алғашқы тыраш 1111 жылы болды, сол кезде Райт Брессел синоды Килдарь дін аймағының ықпал аймағын анықтады. Бір қысқа мерзімге Килкюллен де дін аймағы болған.

Нормандық құрылыстар

1170 жылы камбро-нормандық шапқыншылық Уи Дунлайнге әулетін биліктен қуғаннан кейін, Диармит Мак Муркаданың Стронгбоу бастаған нормандық одақтастары Кильдарды өздеріне бөлісті: Карбери барониясы Мейлер ФицГенриге, Наас Офалия Морис Фицджеральдқа, Норраг Роберт ФицХерфордқа, ал Салт (Saltus salmonus – Salmon Leap, яғни Leixlip) Адам ФицХерфордқа берілді. 1210 жылы Кильдар Ирландияның алғашқы он екі нормандық графтығының біріне айналды, бастапқыда "Кильдар еркіндігі" деп аталды. Нормандар сол кезде Батыс Еуропада кең таралған феодалдық жүйені енгізді. 1247 жылы Ансельм Маршаллдың иелігі бөлінді, Кильдар Сибиллаға (Уильям Маршалл мен Изабелланың төртінші қызы, Стронгбоу мен Айфтың мұрагері) бұйырды. Сибилла қаза болғандықтан, "Кильдар еркіндігі", қазіргі Лаоис және Офали округтерін қоса алғанда, оның қызы Агнес пен күйеуі Уильям де Вескиге өтті. 1278 жылы "Еркіндік" (кейіннен графство) Кильдар Анге де Вескиге қайтаруланды. 1290 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Уильям Кильдар иелігіне мұрагер болды.

Округтің пайда болуы

1297 жылы Уильям де Вески «Килдар еркі» ағылшын тажына өткізді. «Килдар графтығы» құрылды және Эдуард I-нің жаңа ирландиялық парламентінің заңымен белгіленді. Одан кейін Де Вески Францияға қашып кетіп, Майнуттан Фицджеральдтарды қалдырып, графтықтағы ең беделді отбасы етіп бекітті. Джон Фицтомас Фицджеральд, Оффлидің 5-ші бароны, 1316 жылдың 14 мамырында Килдардың бірінші графы атанды. Нормандық қоныс салушылардың да өз әдебиеті болды. 1200–25 жылдары «Дермот пен граф туралы ән» нормандық француз тілінде жазылды, онда Килдардың бір бөліктері еске алынды. 1300 жылдан кейін «Килдар өлеңдері» ортағасырлық ағылшын тілінде жазылды.

Шекаралардың өзгеруі

1297 жылы Килдэр графлығының шекарасына қазіргі Оффли және Лаос графлықтарының көп бөлігі кірген. Олар 1556 жылы Корольдік және Королевалық округтер ретінде бөлінді.

Соңғы форма

Кильдер округі 1836 жылы қазіргі шекарасын алды, осы кезде Дублин округінің үш бөлігі (Баллимор Эустас кіретін) және Кингс округінің бір бөлігі (батыстағы Харристаун және Килбракен) қайта қаралып, Кильдерге қосылды, ал Кастлрикард маңындағы Кильдер округінің бөлігі Мет округіне берілді.

Монастырь үйлері

1189 жылы О'Демпсилер Монастеревинде цистерциандық аббаттық және 1200 жылы Нааста августиндік монастырды құрғандары Кильдарэге жаңа монахтық дәстүр әкелді. 1202 жылы Мейлер ФицГенри Ұлы Коннелл Августин монастырын құрды, ол ортағасырлық Ирландиядағы ең көрнекті монастырьлардың бірі болуға тиіс болды. 1223 жылы Кильдардың соңғы гель епископы Корнелиус МакФейленнің орнын Бристольдік Ральф басты, және шіркеутің басқаруы нормандардың қолында қалды. 1253 жылы Атиде доминикан монастыры, ал 1302 жылы Кастледермотте францискан аббаттығы құрылды. 14 ғасырдың басында Кильдар поэмалары, Ирландиядағы ағылшын тіліндегі ең ерте жазбаша құжаттардың бірі болып саналады, францискан монахтарымен жазылған деп есептеледі.

Фицджеральдтар

Фицджеральдтар отбасының (1470-1535) билікке көтерілуіне дейін Кильдер Ирландияның дерлік астанасы болды. Ирландия Парламенті 1255 және 1484 жылдар аралығында Нааста жиырма рет отырыс өткізді, сондай-ақ 1266-67 және 1310 жылдары Кильдерде, 1264 және 1509 жылдар аралығында Кастлдермотта, 1390 жылы Баллимор-Юстаста және 1478 жылы Ұлы Коннелл монастырында отырыстар болды. Англия королі Ричард II 1395 жылы Ұлы Коннелл монастырындағы августин монастырында ирландиялық вождардың бағынуын қабылдады. 1481 жылы Геральд Фицджеральд, Гироад Мор, Кильдардың сегізінші графы, Эдуард IV-тің бұйрығымен Ирландиядағы Англия королінің орынбасары болып тағайындалды. Графтықтың басшылары, Кильдар епископы Эдмонд Лейн, Ұлы Коннелл монастырының приоры және Гироад Мор Йорк претенденті Ламберт Симнелдің Дублинде таққа отыруына көмектесті, бірақ Симнел жеңілгеннен кейін жаңа король Генрих VII оларды кешірді. 1488 жылы Гироад Мор Ирландияда қаруды алғаш қолданғандардың бірі болды, ол жеке күзеті үшін Германиядан алты қолқышар қару импорттады және Уэстмит графтығындағы Балрат қамалын қирату үшін зеңбіректерді пайдаланды. Гироад Мор 1506 жылы оңтүстік шекарасын нығайту үшін Ати қамалын қайта салды, бірақ 1513 жылы О'Морспен болған шайқаста алған оқ жарақатынан қайтыс болды, оның орнын Гироад Ог басты. Тіпті биліктің ең жоғалғы сатысында да, қарсыластары Фицджеральдтар отбасының Генрих VIII-ге қарсы құтқару жоспарын жасап жатқаны туралы айыптаулар Фицджеральд әулетін мазалады. Гироад Мор патшаның тұтқыны ретінде Лондон мұнарасында екі жыл, ал Гироад Ог 11 жыл өткізді. 1534 жылы Гироад Ог тағы бір рет Лондонға (ақпанда) шақырылды, ал 20 жасар ұлы Силкен Томасқа басшылық етуді тапсырды. Томас әкесі өлім жазасына кесілгені туралы жалған ақпарат алғаннан кейін (11 маусымда) көтеріліс жариялады. 1535 жылы Силкен Томас бекінісі болған Мейнут қамалы 18 күн бойы зеңбіректермен бомбаланды және Уильям Бреретон басып алды. Ратанган қамалы да Томас қазан айында бағынуға мәжбүр болғанға дейін алынды. Жеке қауіпсіздігіне кепілдік берілгеніне қарамастан, Силкен Томас пен оның бес інісі 1537 жылы Лондон мұнарасында өлім жазасына кесілді. Томастың кіші інісі Гироад Тосканаға жасырын түрде әкетілді. Фицджеральдтардың жерлері тәркіленді және Камбро-Норман жаулап алуынан бері Кильдер жерлерінің ең ірі бөлігі қайта бөлінді. 1552 жылы Гироад, Фицджеральд отбасының жалғыз тірі қалған мүшесі, ата-тегінің лауазымы мен иеліктеріне қайта орналастырылды.

Дінге көшу

1533 жылы король Генрих VIII қайтадан үйленуге шешім қабылдағаннан кейін Рим католик шіркеуімен жарылып, Папа францискандық Доналл О Боахайнды Кильдар епископы етіп тағайындады. Ол қайтыс болғаннан кейін Тэди Рейнольдс тағайындалды және бастапқыда Генрих VIII оны мойындады. Рейнольдс, көптеген ирландиялық епископтар сияқты, Риммен байланысты үзуге бас тартты. Ол діни қызметін жалғастырғанда Генрих VIII Вильям Миагты Кильдардың алғашқы протестант епископы ретінде қарсы тағайындады. Кейінгі құжаттардың кейбіреулері оның 1550 жылғы ізбасары Томас Ланкастерді алғашқы протестант епископы деп атайды, өйткені ол Кильдардың алғашқы үйленген епископы болды және Генрих VIII 1547 жылы қайтыс болғанға дейін лютерандарды ұнатпады. 1550 жылы Эдуард VI лютерандық мемлекеттік дінді қалыптастыруға кірісті. 1555-58 жылдары Англия тағы Мэри патшайым билікке келгенде, католицизмге қайта оралды, Томас Левероус 400 жыл ішінде алғашқы туған Кильдар епископы болды, ол нормандық тектен шыққан. 1558 жылы жаңа патшайым Елизавета I таққа отырды және Левероус адалдық сертіне қол қоюдан бас тартқандықтан, ол епископтығынан айырылды. Папа Пий V 1570 жылы Regnans in Excelsis бұйрығымен Елизаветаны заңсыз еретик деп жариялады, осыдан бастап Кильдардың жер иелері отбасыларына, олардың көпшілігі католик болғандықтан, бір мезгілде патшайымға адал болу және католик дінін сақтау қиынға соқты. Кильдардың көптеген нормандық отбасылары мемлекеттік дінге сәйкес келетін жаңа келгендерден ажырату үшін «Ескі ағылшындар» деп аталды.

Елизавета Кильдар

Елизавета I патшайым 1568 жылы Наас қаласына, ал 1613 жылы Ати қаласына жарғы берді. 1576 жылы Curragh жайылымындағы жайылым құқығы туралы ең алғашқы жазбада Роберт Бэт бенефициары ретінде тіркелді. 1580 жылы, Екінші Дезмонд көтерілісі кезінде, 1579 жылғы Папаның басқыншы әскерінің бір бөлігі болып, Дингл түбегіндегі Смервикке келген және Наасқа бет алған 200 испандық ағылшын королінің әскерлері тарапынан Fód Spáinigh жерінде қырғынға ұшырады. 1581 жылы Наас қаласында католик шейіттері Джеймс Юстас және Николас Фицджеральд өлімге кесілді.

1640 жылдардағы соғыс

Кильдер 1640 жылдары Ирландия мен Ұлыбританияны қиратып кеткен азамат соғыстарында ауыр қасірет көрді. Лорд-депутаты Томас Уэнтуорт 1637 жылы Наастағы аяқталмаған Джиггинстаун үйінде, Ирландияның алғашқы патша сарайында тұруға келді. Ол 1641 жылы қайта шақырылып, өлім жазасына кесілгенде, құрылысы аяқталмай қалды және бүгінде тек жертөлесі ғана сақталған. Соғыс Ирландияда 1641 жылғы қазан айында басталган Ирландия көтерілісімен басталды. Кильдердегі алғашқы шайқастарда шағын ирландтық католик көтерілісшілері ағылшын әскерлеріне және протестант қоныс аударушыларға шабуыл жасады, одан кейін Ормонд графы бастаған жазалаушы ағылшын экспедициясы ұйымдастырылды. 1642 жылдың басында Ормонд өз роялистік күштерін Кильдерді бағындыруға бастап, Лайонс Хилл қаласын өртеп жіберді, Наасты әскерлеріне тонауға берді, Кильдер соборын артиллериямен қиратты және Килкюллен, Кастлемартинді, сондай-ақ "ұзындығы 17 миль, ені 25 миль" болатын округтің барлық бөлігін өртеп жіберді. Батлер Наасты бекітті, содан кейін Лорд Маунтгаррет басқаратын Конфедерациялық Ирландия күштерін Килруш шайқасында (15 сәуір) жеңді. Наас тұрғыны Питер Хиггинс асылып өлтірілгенде, ол округтың үшінші танымал католик шейітіне айналды. 1642 жылдың мамыр айында католик көтерілісшілері Килкенниде Конфедеративтік Ирландия деп аталған өз үкіметін құрды. Бұл жиналысқа Кильдер жер иелерінің көпшілігі қатысты. Англиядағы азамат соғысының басталуы, олардың көптеген әскерлерін қайтаруы және қалған күштерді роялистер мен парламентшілер арасында бөлу ағылшын позициясын әлсіретті. Парламентшілер Конфедерацияға ең жауынгер фракция болды және бірінші Ормонд бейбітшілігі деп аталған, роялистер мен ирланд конфедерациялары арасындағы атысты тоқтату туралы келісімге (15 қыркүйек) Джиггинстаун үйінде, Нааста қол қойылды. Атысты тоқтату 1646 жылдың мамырында бұзылды және Конфедерация әскерлері Дублинді қоршауға алу үшін Кильдер арқылы марш жасады. Роялистер 1647 жылы астананы парламенттік әскерлерге тапсырды, ал Конфедерация әскерлері осы жауынгер күшін жоюға тырысты. Оуэн Ро О'Нилл 1647 жылы Атидегі Вудсток қамалын қысқа мерзімге басып алды. Томас Престон сол жылы Мейнут қамалын басып алып, оның гарнизонын асып тастады. Алайда Престонның Лейнстер армиясы жойылды, 1647 жылдың тамызында Мейнут пен Трим арасындағы Дунганс-Хилл шайқасында 3000-ға жуық адам қаза тапты, бұл аймақтағы Конфедерацияның күшін әлсіретті. Кильдер жер иесі және Конфедерация атты әскерінің офицері Гаррет Крон Фицджеральд шайқастың басында қаза тапты. 1648 жылы Оуэн Ро О'Нилл өз армиясын Ормондтың роялистерімен және орташа конфедерациямен одақтасудан бас тартып, олармен қысқа соғысқа түсті, бұл Конфедерация ісіне қайырсыздау соққы берді. 1649 жылы Оливер Кромвель 10 000-нан астам парламенттік әскерімен Дублинге қонды және Ирландияны қайта басып алуды бастады. 1650 жылы Наас және Кильдер Кромвель әскерлеріне берілді. Кромвельдің Дублинде орналасқан қолбасшысы Джон Хьюсон Баллисон қалмағын күшпен басып алды. Ати және Кастледермот қарсылықсыз басып алынды.

Жерді қайта бөлу

Кильдердің алғашқы ірі картасы – Даун зерттеуі 1656 жылы аяқталды. Ол Кромвельдік жаулап алудан кейін тәркіленген жерлерді қайта бөлудің негізі болды, бұл 1640 жылғы "Кәсіпкерлер туралы" заңға сәйкес жасалды (қараңыз: Ирландиядағы плантациялар). 1691 жылғы Лимерик шартынан кейін Кильдердегі Талбот, Донган, Тиррел, Юстас, Трант және Лоулесс иеліктері де тәркіленді, олар жеңіліс тапқан якобиттердің ісін қолдауын жалғастырды. Жаңа иеленушілерден жерді ең танымал сатып алған – Донегалда туған заңгер және жылжымайтын мүлік агенті Уильям Конолли болды, ол 1722–1728 жылдары Селбридж қаласындағы Кастлтаун үйінде сол кездегі Ирландиядағы ең үлкен жеке үйді салды.

Килдар епархиясы

Кильдардағы католик епархиясы алғаш рет 1676 жылы Кильдар епискобы Марк Форсталл Лейглин епархиясының әкімшісі болып тағайындалғанда, оңтүстіктегі Лейглин епархиясымен бірікті. Әйгілі Оливер Плункеттің бұйрығымен тағайындалған ол 1678 және 1681 жылдары "паптық билікті жүзеге асырғаны үшін" тұтқындалды. 1694 жылы Джон Демпси Кильдар епискобы және Лейглин әкімшісі болып тағайындалғанда одақ ресми түрде бекітілді, бұл қылмыстық заңдарға қарамастан жасалды. Кильдарда тұрақты түрде тұрған соңғы католик епискобы Джеймс Галлахер болды, ол көбінесе Ален батпағының жанында жасырынып жүрді. Оның 1736 жылғы "Ирландиялық он алты уағызы" сол дәуірдегі маңызды ирланд тіліндегі теологиялық еңбек болып табылады және 1820 жылға дейін 14 рет жарық көрді. Килдардың Англикандық/Епископальдық епархиясы 1846 жылы Килдардың соңғы Ирландия шіркеуінің епискобы Чарльз Далримпл Линдсей қайтыс болғаннан кейін Дублинмен бірікті. 1976 жылы Ирландия шіркеуінің Килдар епархиясы Дублиннен бөлініп, Мит епархиясына қосылды.

Грузиндік Кильдар

Кильдер 18-ғасырда өркендеуге ие болды, себебі экономикалық өмірдің назары ірі жер иеліктері мен базар қалаларына ауысты. 1739 жылы Кильдер графы Картон үйін сатып алып, Мейнутқа жақын орналасқан оны қайта құруды бастады. Генри Бойл Картер 1730 жылы Килкюллен маңындағы Кастлмартинді сатып алып, қайта құру жұмыстарын қолға алды. Ғасырлар бойы дамып келген Curragh жарыс жолындағы ат жарыстарын өткізу 1717 жылы ресми тіркелді, осы кезде Curragh Ranger-дің міндеттері "Патша жүлдесінің дұрыс өткізілуін" қадағалауға дейін кеңейтілді. 1753 жылы Нобл мен Кинен, ал 1783 жылы Александр Тейлор жасаған округ карталары артериялық дренаж жүйесінің енгізілуін және округтің солтүстік-батысындағы батпақты жерлердің ауыл шаруашылығына пайдалануға берілгенін көрсетеді. 1730-шы жылдардан бастап ақы төленетін (толл) жолдар салынды, олар негізінен бүгінгі таңдағы басты жолдармен сәйкес келеді. 1700 жылдардың соңында Гранд-канал мен Корольдік канал Дублиннен Шеннонға қарай округ арқылы өтті. Округты жер иелері сот жүйесі арқылы басқарды. Ирландияның көп бөлігінде жер иелері жерде тұрмай, көбінесе Дублин немесе Лондон қалаларында тұрып, кірістерін сонда жұмсайтын мәселе болса, Кильдердегі жер иелерінің көпшілігі өз жерлерінде тұрып, табыстарын жергілікті жерге қайта инвестициялады.

Өнеркәсіптік революция

1726 жылы Балиторде негізінен квакер отбасылары Абрахам Шеклтон бастамасымен өнеркәсіптік жобалар іске қосылды. 1780 жылдары Роберт Брукке Ирландия Парламенті 25 000 фунт стерлинг көлемінде грант беріп, жаңа аталған Просперус қаласында мақта зауытын және 200 үйден тұратын қалашықты салуға көмектесті. 1730 жылдардан бастап жол салу жұмыстары жүргізілді. Джон Уинн Бейкер 1764 жылы Лоуглинстаун, Селбридж қаласында Килдардың ең алғашқы фабрикасын ашып, ауыл шаруашылығы құралдарын өндірді. 1784 жылы Джон Кэссиди Монстеревинде дистилляция зауытын ашты. 1729 жылы Ирландияның алғашқы жол салу жолы Дублиннен Килкулленге дейін салынды. 1756 жылы графтықтың солтүстігінде Ұлы каналдың құрылысы басталды. 31 жастағы, Келбриджде туған сыра қайнатушы Артур Гиннес 1755 жылы Лейкслипте сыра зауытын жалға алып, Дублиндегі Сент-Джеймс-гейттегі екінші сыра зауытын сатып алды. 1790 жылдары Корольдік канал Дублиннен графтықтың солтүстігі бойымен қазылды, ал 1840 жылдары алғашқы теміржолдар салынды.

Халық санының өсуі

Кильдердегі халық санының алғашқы есептері GP Bushe-тің 1788 жылғы Кильдердегі үй шаруашылықтарының саны туралы мәліметін (11,272 үй шаруашылығы, кейіннен халық саны 71,570 деп есептелді) және DA Beaufort-тың 1790 жылғы 11,205 үй шаруашылығы туралы мәліметін, сондай-ақ халық санының 56,000 деп бағалануын қамтиды. 1813 жылғы Мейсонның статистикалық шолуы үй шаруашылықтарының санын 14,564 деп көрсетсе, халық саны 85,000 адамды құрады. Қалалар бойынша мәліметтер: Ати – 3,192, Наас – 2,018, Мейнут – 1,468, Кильдар – 1,299. 1821 жылғы алғашқы халық санауы 99,065 адамды тіркеді (Ати – 3,693, Наас – 3,073, Кильдар – 1,516, Мейнут – 1,364).

Университет

1518 жылы Ирландияның алғашқы «колледжі» орналасқан Мейнут 1795 жылы үкімет тарапынан католиктік мирян және дін қызметкерлерінің студенттері үшін семинария ретінде қайта құрылды, алғашқы профессорлардың бірі Килдарда туған Джон Четвуд Юстас болды. 1817 жылы Мейнуттағы мирян колледжі жабылып, ол 150 жыл бойы тек католик семинариясы ретінде жұмыс істеді. 1910 жылы ол Ирландия Ұлттық университетінің құрамына енді және 1967 жылы мирян студенттері үшін қайта ашылды. Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты Джон Хьюм оның түлектерінің қатарында. 1812 жылы Клейн қаласына жақын орналасқан Клонгус Вуд колледжі иезуиттер орденімен екінші деңгейдегі білім беру орталығы ретінде құрылды. Оның түлектерінің арасында Джеймс Джойс және Республиканың үш Таоисі бар.

Құбырлар

Ұлы канал 1756 жылы салына бастады және 1763 жылы Кильдар шекарасына жетті. 1779 жылы Гранд-каналдың бірінші бөлігі, Дублиннен Баллихиллиге, Келбриджге жақын жерге дейін, тауар тасымалы үшін ашылды, ал 1780 жылы жолаушылар кемелері үшін пайдалануға берілді. Он жыл өткен соң Гранд-каналдың Наас тармағы толыққанды аяқталды. 1784 жылы канал Тулламорға жетті, ал оңтүстік тармақ, Бароу кеме жүрісі деп белгілі, 1791 жылы Ати қаласына жетті. Корольдік каналға жұмыс 1789 жылы басталды және 1796 жылы Килкокқа жетті, бірақ бұл солтүстік бағыт коммерциялық сәттілікке жете алмады. Гранд-каналдағы трафик 1846 жылы 120,615 жолаушыға, ал 1865 жылы 379,045 тонна жүкке жетті. Канал 1911-1924 жылдары моторизацияланды және 1960 жылы коммерциялық тасымал үшін жабылды. Гранд-канал демалыс үшін жүзетін кемелерге ашық күйінде сақталып келеді, ал Корольдік каналды қалпына келтіру жұмысы 2006 жылы аяқталды. Екеуі де 1840 жылдардан бастап Кильдардағы теміржолдың пайда болуынан елеулі зардап шекті.

Әскери лагерь

Көтерілістің бір салдары 1805 жылы Кургада уақытша әскери лагерь орнатылуы болды. 1816 жылы Лиффи өзені үстіндегі көпірге жақын әскери казарма салынғанда жаңа қала құрылды – ол Ньюбридж деп аталды. 1855 жылы Кургада 10 000 жаяу әскерге арналған тұрақты лагерь салынды.

Жергілікті саясаткерлер

Кильдарэде ескі Ирландия парламентінде он парламенттік өкіл болды – Кильдарэ округінен екі және Ати, Харристаун, Кильдарэ және Наас қалаларынан әрқайсынан екі мүше. 18-ғасырдағы саясаттың ең ықпалды екі тұлғасы осы округте тұрды: үй спикерлері Уильям Конолли Кастлтаун үйінде, Келбриджге жақын жерде, және Джон Понсонби Киллге жақын Бишопскортта. 1801 жылғы «Одақ заңынан» кейін Кильдарэ округі Ұлыбритания парламентінің Төменгі палатасында екі орынға ие болды. Ла Туш және Фицджеральд отбасылары 19-ғасырдың бірінші жартысында жергілікті саясатты бақылап тұрды, содан кейін Балинада туған Ричард Мор О'Ферралл оларға қарсы шықты. Бурк отбасының бақылауындағы Наас корпорациясы 1840 жылы таратылды. 1898 жылы Стивен Джей Браун тікелей сайланған Кильдарэ округі кеңесінің алғашқы төрағасы болып сайланды. «Үйді басқару» қозғалысының күшеюімен және 1884 жылы Нааста ұлттық газет «Лейнстер Лидердің» құрылуымен Уильям Х. Ф. Коган мен Ото Фицджеральдтың орнын «Үйді басқару» парламент мүшелері Чарльз Генри Мелдон, Джеймс Лихи және «Лейнстер Лидер» газетінің иесі, «Ирландия тәуелсізі» газетінің негізін қалаушы Джеймс Кэрью басты.

Темір жолдар

1846 жылы қаңтарда Дублин-Килдар шекарасына жақын Адамстаун қаласында Дублиннен Коркқа дейінгі жаңа темір жол желісінің алғашқы топырағы қазылды. Маусым айына қарай Салинске дейінгі бөлігі аяқталды. 1846 жылы алғашқы пойыз Карлоуға, ал 1850 жылы Коркқа жетті. Ирландия тарихындағы үшінші ең ірі теміржол апаты 1853 жылы Страффан станциясында болды, онда жүк пойызы тұрған жолаушылар пойызына соқтығысып, 18 адам қаза тапты, соның ішінде ирланд саяси қайраткері Дэниел О'Коннеллдің туысы болды. Теміржол қозғалысы азайғаннан кейін, 1947 жылы Страффан станциясы, ал 1963 жылы Хейзелхатч және Саллинс станциялары жабылды. Кильдар облысы Туллоу тармағы арқылы да қызмет көрді, ол Наастан оңтүстікке қарай Харристаун (сол аймақ және Килкуллен үшін) арқылы және Карлоу округіндегі Туллоуға дейін созылды. 1995 жылы желінің бір бөлігі Дублин аймағындағы жаңа қалалық қызмет үшін, "Arrow" үшін ашылды, ал Саллинс және Хейзлехатч станциялары "Оңтүстік-Батыс қалалық" желісінің бөлігі ретінде қайта ашылды. Батысқа қарай созылатын тағы бір қайта ашылған желі Лейкслип, Мейнут және Килкок қалаларына қызмет көрсетеді, содан кейін Мит округіндегі Энфилдке қарай жалғасады.

Спорттық революция

1790 жылы Curragh ат жарысы трассасында ат жарыстарын реттеу үшін Turf Club құрылды, бірақ 1815 жылы Ирландияның 1000 гинейін және 1817 жылы "O'Darby Stakes" жарысын құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Елдегі ең маңызды жазық жарыс – Ирландиялық Дерби 1866 жылдан бастап жыл сайын өткізіле бастады. Turf Club 1814 жылы Дублиннен шыққан жүлделі боксшы Дэн Доннелли мен Том Холлдың, сондай-ақ 1815 жылы Джордж Купердің қатысқан атақты қолмен соққысып жарысқан кездесулерін реттеді, бұл жарыстарға шамамен 20 000 адам жиналды. 1846 жылы әлемдегі алғашқы спорттық шараға арналған теміржол саяхаты жаңа Ұлы Оңтүстік және Батыс теміржолымен Curragh жарысына дейін ұйымдастырылды. Килдар аңшыларының алғашқы жылдық кеші 1860 жылы өтті, ол көп ұзамай округтегі жылдың маңызды әлеуметтік оқиғасына айналды. Панчстаун жарыстары 1861 жылы қайта ұйымдастырылып, "Килдар және Ұлттық аңшылық кедергілер" деп қайта құрылды. 1868 жылғы жарыстың алғашқы күніне шамамен 150 000 көрермен келді.

Спортшылар мен жылқылар

1850-ші жылдардан бастап крикет клубтары құрылды және Ирландияның алғашқы гольф алаңы 1852 жылы Муссельбург клубының мүшесі Дэвид Ричидің күшімен Curragh-да салынды. 1871 жылы "крикет, футбол, садақ ату, қанатты ату, теннис және, мүмкін болса, поло" спорт түрлерін дамыту мақсатында "Килдар округінің крикет клубы" құрылды. АҚШ-та спортта танымал болған Килдарлықтардың арасында Клан қаласында туған Джек Келли, яғни Джек (Nonpareil) Демпси болды, ол 1884 жылы Нью-Йорктің Грейт-Киллс қаласында орта салмақтағы бокс бойынша әлем чемпионы атанып, жеті жыл бойы титулды сақтап тұрды және кейін ауыр салмақтағы боксшыға өз есімін беруге шабыттандырды. 1893 жылы Клан қаласында туған Томми Коннефф 4 минут 17,8 секундтық жаңа әлемдік рекордты көрсетті, бұл рекорд 20 жыл бойы сақталды. 1903 жылы Ати қаласында төртінші Гордон Беннетт кубогы автокөлік жарысы өтті, онда сағатына 60 мильден астам жылдамдықпен жаңа рекордтар жасалды. GAA 1887 жылы округте құрылды және Килдар GAA гаэль футболын маңызды спорт түрі ретінде дамытуға көмектесті, 1903 жылы GAA All Ireland "үй" финалында Керримен үш рет кездесіп, 12 000, 18 000 және 20 000 көрермен жиналды. 1995 жылы Еуропалық ашық гольф турнирінің жыл сайынғы өткізілуі Бирмингемнен Страффандағы K клубына көшірілді, ал 2006 жылдың қыркүйегінде Райдер кубогы осы жерде өтті. 2000 жылы Килдар округі кеңесі өзінің жылқы шаруашылығы дәстүрін ескере отырып, округті "Торфбред округі" деп атады. 2000 жылы Килдардағы жаттықтырылған жарыс аттары Англия мен Ирландиядағы секіру және тегіс жарыстарда жеңіске жетті, Гринхиллзден Тед Уолш, Килл Ирландияның (Comanche Court) және Англияның (Papillon) Гран-прилерін жеңіп алды, ал Джон Оксстың Curragh-та жаттықтырған Sindaar Ирландия мен Англия дербилерін жеңді. Тед жокей Руби Уолштің әкесі. Килдардың асыл тұқымды мал өсіру орталығы ретіндегі беделі 1983 жылы Англия дербисінің жеңімпазы Шергардың жоғары деңгейдегі ұрлануынан зардап көрмеді.

Жаңа мемлекет

Килдер 1867 жылғы фенияндық көтеріліске қатыспады, бірақ Джон Девой Киллде дүниеге келді. Жер соғысындағы оқиғалар, мысалы, Клонгорейден жер аударулар, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын округті саясиландырды. 1922 жылы жаңа ирландиялық парламентке, Дэйл Эйренге сайланған алғашқы саясаткерлердің бірі – Хью Колохан, Клонгорей науқанының қатысушысы болды. Тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше Килдер саясаткерлері жоғары лауазымдарды иеленді, олардың ішінде 1916 жылғы Пасха көтерілісіне қатысу үшін Мейнуттан еріктілер колоннасын басқарған Ирландия еркін мемлекетінің соңғы генерал-губернаторы Донал О Буачалла, 1919 жылы бірінші Дэйлде Ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалған Арт О'Коннор, Эмон де Валераның 1926 жылы Фианна Фейл құруынан кейін Синн Фейннің қысқа мерзімге жетекшісі болған, бірақ ол да кейін Фианна Фейлге қосылған, 1932–1960 жылдары Лейборист партиясының жетекшісі, 1948–1951 және 1954–1957 жылдары Танаисте болған Уильям Нортон, 1987–1990 жылдары Fine Gael партиясының жетекшісі, 1982–1986 жылдары Қаржы министрі болған Алан Дьюкс, 1954–1957 жылдары Қаржы министрі болған Джерри Свитмен, 1997–2004 жылдары Қаржы министрі болған, кейіннен ЕО комиссары болған Чарли Маккриви және 1979–1981 жылдары Орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрі, 1982 жылы Қорғаныс министрі болған Пэдди Пауэр.

Қалалар мен үрдістер

Кильдердің халқы 1936 жылы 57 892 адамға дейін төмендеді. Ати, жазбалар басталысынан бері Кильдердің ең көп халқы бар қаласы болды, бірақ 1901 жылы Наас қысқа мерзімге Кильдердің ең ірі қаласы ретінде оны басып өтті (Наас – 3 836, Ати – 3 599), бірақ 1926 жылы шамалы айырмашылықпен орнын қайта иеленді. 1956 жылы Ньюбридж ең үлкен қалаға айналды, оның халқы 4 157 адамды құрады (Ати – 3 948, Наас – 3 915). 1986 жылы Лейкслип ең ірі қала болды, ал Селбридж Ирландиядағы ең жылдам өсіп келе жатқан қала ретінде тіркелді. Наас 1996 жылы ең ірі қала болды, бірақ 2002 жылы Ньюбридж оны қайтадан басып өтті, сол кезде халық санағы округтің ең жоғары халқы – 163 995 адамды тіркеді, бұл 1996 жылғы көрсеткіштен 21,5% жоғары. Инфрақұрылымдық жобалар округтің демографиялық құрамын өзгертуге көмектесті. Наасқа дейінгі қос жолды тас жолдың Кильдер бөлігі 1963 жылы ашылды, одан кейін 1983 жылы Ирландиядағы алғашқы тас жолдың бөлігі – Наас айналма жолы, 1993 жылы Ньюбридж айналма жолы, 2003 жылы Кильдар айналма жолы және 2004 жылы Монастеревин айналма жолы (М7 тас жолында), 1994 жылы Мейнут айналма жолы және 2005 жылы Килкок – Киннегад айналма жолы (М4 тас жолында), сондай-ақ 1994 жылы Килкуллен айналма жолы (М9 тас жолында) салынды.