Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы Остің әскери операциясы. Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы (Unternehmen Südostkroatien) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің (NDH; қазіргі Босния және Герцеговина) оңтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген, неміс басқарған кең ауқымды қарсы көтеріліс операциясы. Бұл 1942 жылдың 15 қаңтары мен 4 ақпаны аралығында Боснияның шығысында негізінен югослав партизандарын нысанаға алған екі неміс бастаған операцияның біріншісі болды. Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Босна және Спреча өзендері арасында «Озрен» операциясы жүргізілді. Екі операцияға да Хорватияның Ішкі Қорғаныс күштері мен итальяндық әскерлер қатысты және бұл оқиғалар соғыстан кейінгі Югославия тарихнамасында «Екінші жау шабуылы» деп белгіленді. «Екінші жау шабуылы» Югославия тарихнамасындағы «Жеті жау шабуылы» аясының бір бөлігі болып табылады. Операция аймағындағы көтерілісшілердің арасында коммунистік басшылықтағы партизандар мен серб шовинистері – четниктер болды. Партизандар мен четниктер 1941 жылдың соңында Сербиядағы неміс оккупациясы аймағында қайтаруға болмайтындай бөлініп кеткенімен, Боснияның шығысында мұндай жағдай әлі тумаған еді және кейбір аймақтарда олар әлі де ынтымақтастық танытып отырды. Сондықтан екі топтың қарапайым саясаткерлерін ажырату қиын болды, себебі тіпті коммунистік басшылықтағы көтерілісшілердің құрамында да басшыларының саяси мақсаттарын толық түсінбеген серб шаруалары басым болды. Операция аймағында 20 000 четник көтерілісшісі болғанымен, олар неміс-Хорватия күштеріне қарсылық көрсетпеді және көптегендері қақтығыстан қашу үшін Дрина өзенінен шығысқа қарай шегінді. Бұл Шығыс Боснияда четниктер мен партизандардың ынтымақтастығының толыққанды күйреуіне себепкер болды. Партизандардың негізгі күші немістерден қашып, оңтүстікке қарай итальяндық бекеттен өтіп, Фоча маңында бекінді. Остің күштерінің осы операциялар кезінде партизандармен шешуші шайқасқа түспеуі «Оңтүстік-Шығыс Хорватия» және «Озрен» операциялары өткен аймақтың оңтүстігінде тағы бір ірі шабуыл – «Трио» операциясын қажет етті.

Өмірбаян

1941 жылғы 6 сәуірде Остік державалар Югославияға бірнеше бағыттан шабуыл жасады, 11 күннен кейін дайындықсыз қалған Югославия Корольдік армиясын жеңіп, капитуляцияға мәжбүр етті. Шабуылдан кейін Югославия Остік державалар арасында аннексиялар мен оккупациялық аймақтар арқылы бөлінді. Сонымен қатар, қазіргі Хорватия және Босния мен Герцеговина аумағында Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH) деп аталатын Остік державалардың марионеттік мемлекеті құрылды. NDH неміс-итальян демаркациялық сызығымен, «Вена сызығы» деп белгілі болған сызықпен бөлінді, немістер NDH-ның солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерін, ал итальяндықтар оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерін оккупациялады. NDH дереу серб, еврей және цыған халқына қарсы геноцидтік саясатты жүзеге асыра бастады. Оккупацияға және NDH-ға қарсы қарулы қарсылық бастапқыда екі шала байланысты топқа бірікті: коммунистер басқарған партизандар және жеңілген Югославия Корольдік армиясының серб шовинистік офицерлері басқарған четниктер. 1941 жылдың қараша және желтоқсан айларында Сербияның неміс оккупациясы астындағы барлық партизандық күштер Шығыс Боснияға шығарылып, жергілікті партизандық күштермен бірікті, олар негізінен серб шаруаларынан тұрды. Шығыс Босниядағы четниктердің көп бөлігі де жергілікті серб шаруаларынан құралды. Шығыс Босниядағы көтеріліс NDH билігіне аймақты бақылауға мүмкіндік бермеді. 1941 жылдың соңында Шығыс Боснияда алты партизан отряды болды, олардың құрамында Мажевица, Озрен, Бирач, Романия, Звијезда және Калиновик аймақтарында әрекет ететін шамамен 7300 жауынгер болды. Энвер Реджичтің мәліметінше, 1942 жылдың қаңтар айының басында четниктер Шығыс Боснияның үлкен бөлігін, соның ішінде Зворник, Вишеград, Власенька, Сребреница, Дрињача, Братунац, Фоча, Устиколина, Горажде және Чайниче қалаларын бақылады. Екі топтың арасындағы ынтымақтастық сақталғандықтан, четниктер партизандармен бірге Рогатица, Олово және Хан Пиесак қалаларын да бөлісіп бақылады.

Жоспарлау

Сербиядағы артиллерия генералы (генерал-лейтенант) Пол Бадердің бұйрықтары, ол сонымен қатар NDH-дағы операциялық мәселелерге де жауапты болды, Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясының қоршау операциясы болуын талап етті. Операция аймағында кездесетін барлық адамдар жау деп есептелуі керек еді. Операцияға қатысты аймақтағы халықтың басым бөлігі православиелік сербтер немесе босниялық мұсылмандар болды, бірақ аз ғана католик хорваттар да болды. Бадер партизандар мен четниктердің бұл аймақты қысқы тұрақ ретінде пайдаланып, Шығыс Босния арқылы маңызды көлік жолдарына қауіп төндіретініне сенді. 342-ші жаяу әскер дивизиясы тек 31 қаңтарға дейін қолда бар болғандықтан, уақыт маңызды болды, одан кейін дивизия кері тартылып, Шығыс майданына жіберілуі керек еді. Операцияны 342-ші жаяу әскер дивизиясы басқарды, бұл дивизия Сербияның оккупацияланған аумағындағы оккупациялық міндеттерден босатылып, болгар әскерлерімен алмастырылды. 342-ші жаяу әскер дивизиясының командирі генерал-майор (бригадир генерал) Пол Хоффман операция барысында генерал-майор Йоханн Фортнердің 718-ші жаяу әскер дивизиясын өзіне бағындырды. Неміс күштеріне хорваттың ішкі күзет бөлімдері, оның ішінде жеті жаяу әскер батальоны мен тоғыз артиллериялық батарея көмектесті. Операцияға қол жетімді Оккупациялық күштердің жалпы саны 30 000–35 000 адамды құрады. Люфтваффе қолдауына барлау ұшақтары және шайқас эскадрильясы кірді. Шабуыл Романия, Звијезда, Бирач және Озрен партизан отряды бақылауындағы Сараево, Тузла, Зворник және Вишеград арасындағы аудандарға бағытталды. Оңтүстікте, НДГ-ның неміс оккупацияланған аймағын итальян оккупацияланған аймағынан бөліп тұратын «Вена желісі» бойымен итальяндықтар кордон қойды. Немістердің бағалауынша, операция аймағында шамамен 8000 партизан және 20000 босниялық четник болды. 1942 жылдың 9 қаңтарында 718-ші жаяу әскер дивизиясы екі полкіне келесі топтарды жау деп анықтайтын бұйрықтар берді: жақында ғана өздерінің тұрақты жерлерінен кеткен барлық тұрғындар және тұрғын емес адамдар; қаруы немесе оқ-дәрісі бар немесе жоқ, анықталған четниктер немесе коммунистер; және осы топтарға ақпаратты жасырып, жеткізуші немесе көмектесушілер. Тұтқынға алынған кез келген партизан қысқаша сұраққа тартылып, дереу атылуға тиіс, сондай-ақ немістерге шабуыл жасаған, оқ-дәрі немесе хабарламамен ұсталған, қарсылық көрсеткен немесе қашқан кез келген бас көтерушілер де осы жазаға тартылуға тиіс. Сонымен қатар, неміс әскерлеріне оқ атылған кез келген үй өртеп жіберуге тиіс болды.

15-18 қаңтар

Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы 1942 жылдың 15 қаңтарында басталды. 342-ші жаяу әскер дивизиясы операция аймағына Дрина өзені аңғарынан шығысқа қарай жақындады, ал 718-ші жаяу әскер дивизиясы Сараево мен Тузладағы жинақталған аймақтардан шығысқа қарай жылжыды. Операцияның алғашқы күндері 342-ші жаяу әскер дивизиясының 697-ші полкі, хорваттың 3-ші үй күзет полкі және төрт артиллерия батареясының қолдауымен, Зворниктегі Дрина өзенінен өткеннен кейін, сол қаланың оңтүстік-батысы мен оңтүстігіндегі биік жерлерді және Дрина аңғарының бойындағы жолды, кедергілер мен қиратылған көпірлердің кесірінен тазартып, басып алды. Содан кейін ол шегініп келе жатқан көтерілісшілерді қуды, Дриньяча өзені аңғарынан өрлеп, таулар арқылы оңтүстік-батысқа қарай жылжып, 18 қаңтарда Власеньицаға жетті. 342-ші жаяу әскер дивизиясының 698-ші полкінің бөлімдері Вишеградтан оңтүстік-батысқа қарай Дрина аңғарының жоғарғы бөлігімен Меджеджаға дейін шайқасты, ал басқа бөлімдері 5-ші Альпі дивизиясының итальяндық Альпини батальонымен күшейтіліп, Рогатикаға батысқа қарай жылжыды. 342-ші жаяу әскер дивизиясының 699-шы полкі, 202-ші танк полкінің I батальонымен күшейтіліп, Дрина аңғары бойымен Дриньячаның құйылысынан өтіп, Любовияның батыс жағына жетті, кедергілерді жолдан тазартып алға жылжыды. Миличи ауданында олар 400-ге жуық көтерілісшіні, көбінесе Жездемир Дангичке адал четниктерді, бір танкты, екі пулеметті, 160-қа жуық мылтықты және көп мөлшерде оқ-дәріні тұтқынға алды. Содан кейін полк Власеньицаға дейінгі аймақты тазартып, бір батальон Сребреницаға дейінгі жолды тазартты. 718-ші жаяу әскер дивизиясының 738-ші полкі (II батальонынан басқа), Хорватияның 13-ші үй күзет полкінің екі батальонымен, пионерлермен, төрт NDH артиллерия батареясымен және екі жарым неміс тау артиллерия батареясымен күшейтілді. Олар Сараеводан шығысқа қарай Прача аңғарымен, содан кейін Романия таулары арқылы Рогатикаға қарай жылжыды. Өте қиын жағдайда соғысып, 240 көтерілісшіні және көп мөлшерде қару-жарақ пен оқ-дәріні тұтқынға алды. Сонымен қатар 10 итальяндық және 57 NDH сарбазын босатып алды. 718-ші жаяу әскер дивизиясының екінші полкі, 750-ші полк, неміс артиллерия батареясымен, Хорватия үй күзет полкінің I батальонымен және хорват үй күзет тау батареясымен күшейтілді. Олар Тузладан оңтүстік-батысқа қарай Оловоға қарай жылжыды. 16 қаңтарда Кладаньға жетіп, келесі күндері Власеньицаға қарай батушы жолдың екі жағын да тазартты. Италияның 3-ші таулық жаяу әскер дивизиясы Равеннаның оңтүстікке қарай көтерілісшілердің шегінуін тоқтатып, кордон орнатуы жоспарланған еді. Бірақ бұл орындалмады, себебі итальяндықтар Мостар маңындағы теміржолдың зақымдалғанын мәлімдеді, нәтижесінде бірнеше аптаға кешіктірілді. Хорватия шекарашыларының екі батальонынан, Хорватияның 7-ші үй күзет полкінің II батальонынан және Усташе ополчениесінің бір батальонынан құралған жедел жасақ, Босния өзенінен көтерілісшілердің өтуіне жол бермеу үшін Виджака–Вареш–Високо желісі бойымен орналастырылды. Жергілікті басшылар, жалпы четник басшысы Дража Михайлович тағайындаған майорлар Бошко Тодорович және Дангич, операцияның басталғанын білгенде, басқа четник командирлеріне операцияның партизандарға бағытталғандығын және четниктердің араласуына қажеті жоқ екенін хабарлады. Осыдан кейін олардың бөлімдері майдан шебіндегі позицияларынан кетуге, немістерге өз аймақтарынан өтуге рұхсат беруге немесе үйлеріне қайтуға көшті. Көптегендері Дрина арқылы Сербияның неміс оккупациясы астындағы аумағына қайтып, партизандық позицияларды әлсіретіп, олардың көптеген жандар мен аумақтарды жоғалтуына себеп болды. Бұл әрекеттер шығыс Босниядағы четниктер мен партизандар арасындағы барлық байланысты үзіп тастады. Операция аймағындағы көтерілісшілер немістерге азық-түлік пен баспана беруге болмас үшін ауылдарды қиратты, олар таулы жерде қарға тонып, суық температураға шыдады. Партизандарды анықтау өте қиын болды, оларға жақсы байланыс және жергілікті халықтың қолдауы болды. Операция кезінде партизандармен шешуші шайқастар негізінен Романия аймағында болды. Романия жасағы Шығыс Босниядағы барлық партизандардың қырқ пайызын құрады және операция кезіндегі шайқастардың көп бөлігін өз мойнына алды.

19-23 қаңтар

342-ші жаяу әскер дивизиясы бастапқы шабуылынан кейін келесі бірнеше күн бойы басып алған аумақтарды тазалаумен айналысты. 697-ші полк Власеницадан оңтүстікке қарай Жавор таулары арқылы жылжып, 22 қаңтарда Хан Пиесак қаласын басып алды. Сол күні 697-ші полк бөлімдері батысқа қарай Оловоға қарай итермеледі. 698-ші полк Рогатика маңындағы аймақты тазартып, 50 көтерілісшіні өлтіріп, 200-ін тұтқынға алды, сондай-ақ 63 тұтқынға алынған хорват ішкі күзетшілерін босатті. 699-шы полк Власеница мен Сребреницаға дейінгі аймақты патрульдеді. Бұл тазалау операциялары көп нәтиже бермеді, өйткені көтерілісшілердің көп бөлігі қоршау аяқталуына дейін қашып үлкерді. 718-ші жаяу әскер дивизиясына 20 қаңтарда Соколақты бомбалаған ZNDH әуе күштері көмек көрсетті. 21 қаңтарда 738-ші полк Соколақтың оңтүстігіндегі Подромания ауылын басып алды, ал келесі күні полк бөлімдері Соколак арқылы өтіп, Хан Пиесакқа жақындады. Сол күні 750-ші полк Оловоға жетті, бірақ көтерілісшілер аймақтан шығып кеткен еді. 21 қаңтарда Бадер операция аймағында кездескендерге қатысты бұрынғы бұйрықтарын күрт өзгертті, қарсылық көрсетпеген және берілген немесе үйлерінде қару-жарақ сақтаған адамдарды соғыс тұтқындары ретінде қарауға бұйырды. Бұл өзгеріс, мүмкін, аймақтағы четниктерге жоюдан сақтануға көмектесу мақсатында жасалған болуы мүмкін. Қаңтардың соңында Бадердің штаб бастығы Дангичпен ынтымақтастық туралы келісімге келуге тырысты, ал Дангич өз кезегінде өзінің басқаруындағы 4 500 – 10 000 четникке немістерден аулақ болуға немесе олар мұны істей алмаса, қаруларын дереу тапсыруға бұйрық берді. Партизан қорғанысын уақытша нығайтқаннан кейін, Жосип Броз Тито басқаратын Партизан Жоғарғы штабы және Коча Попович басқаратын 1-пролетарлық бригада жағдайды түзетуге үлкермеді және оңтүстікке қарай Фочаға шегінді. 1-ші пролетарлық бригада, Жоғарғы штабты сүйемелдеп жүрген екі батальоннан басқа, Сараево маңындағы Игман тау үстіртінен өтті, температура мұздай болды. Поповичтің сөзіне сүйенсек, 172 партизан ауыр гипотермиядан зардап шегіп, алтысы қайтыс болды. Сараевоның оңтүстігіндегі неміс-итальяндық шекараға жақындаған кезде партизандар әлсіз итальяндық кордоннан өтіп өте алды. Черногория партизандары 20 қаңтарда Фочаны және 22 қаңтарда Горажде қаласын басып алып, четниктерге шабуыл жасау үшін НДХ-ға кірді. Неміс және НДХ күштері Соколакты, Рогатиканы, Братюнакты, Сребреницаны, Власеницаны, Хан Пиесакты, Оловоны, Босанско Петрово Селоны және бірнеше кішкентай елді мекендерді қайта басып алып, партизандарға елеулі шығын келтірді. Четниктер партизандарға шайқаста көмектеспегендіктен, Коммунистік партияның Орталық комитеті олармен ынтымақтастық жасауға тырысуды тоқтатты және 22 қаңтарда "Босниялықтар! Сербтер, мұсылмандар, хорваттар!" деп үндеу жасап, четниктердің басшылары Бошко Тодорович, Ачим Бабич және басқалары сатқындық жасады деп жариялады. Сондай-ақ партизандар "Босния мен Герцеговинаның барлық аймағында" жалғыз күресіп жатқанын және "Боснияның барлық халықтарының біріккен азаттық күресі ұзақ өмір сүрсін!" деп аяқтады. Романия жасағының командирі Славиша Вайнер Чича немістерге қарсы шайқаста қаза тапты. Партизандардың Жоғарғы штабының мүшесі Светозар Вукманович Темпо жасақтың толығымен күйрегенін хабарлады. Шамадан тыс амбициялы мақсаттар мен қорқынышты ауа райымен бетпе-бет келген ортақ операция партизан күштерін жоюға сәтті болмады және 23 қаңтарда 1942 жылы тоқтатылды. Немістер 25 қаза тапқан, 131 жараланған, бір із-түзсіз жоғалған, сондай-ақ шамамен 300 адам тоңазып қалды. НДХ күштері 50 сарбазын жоғалтты, олар қаза тапты немесе ауыр жарақат алды. Немістер 855 мылтық, 22 пулемет және төрт артиллерия құралын, сондай-ақ мал мен жұмыс малдарын басып алды. Партизандар 531 адамнан қаза тапты және 1331 мен 1400 аралығында тұтқынға алынды, сонымен қатар 1-пролетарлық бригаданың Mt. Игман тауын кешіп өту кезінде тоңазып қалғандардың саны да болды. Операция кезінде партизандар тұтқындаған 168 НДХ және 104 итальяндық әскері босатылды. Жоғарғы штаб 25 қаңтарда Фочаға кірді және үш жарым ай бойы сонда болды.

Озрен операциясы

Озрен операциясы Босна және Спреча өзендері арасындағы аймақтан шамамен 2000 партизанды тазалауға бағытталған және ол Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясының жалғасы болды, сол операцияда қолданылған күштердің элементтерін пайдаланды. Негізгі күш Фортнердің 718-ші жаяу әскер дивизиясы болды, оны 342-ші жаяу әскер дивизиясының полкі нығайтты, сондай-ақ бірнеше NDH бөлімшелері, оның ішінде Усташе Қара легионының батальоны қолдау көрсетті. Күштерді бес танк взводы және бронепоезд де қолдады. Операцияға шамамен 20 000 батальондық күш жұмылдырылды. Ол 1942 жылдың 23 қаңтарында Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң басталды. Немістер Кладаньжден солтүстікке және батысқа қарай, өздерінің артиллериясымен қолдау көрсеткен он хорват ішкі күзет батальоны құрған кордонға қарай жылжыды. Немістер аймақты толығымен қоршап алғанына сенді және хорват кордонын әр түнде тексерді, бірақ партизандардың көпшілігі кіші топтарға бөлініп, кордонды бұзып, көрінетін қиын өткелдер арқылы қашып құтыла алды. Немістер сондай-ақ кейбір партизандар тауларға шегініп, қарда бір-бірінің ізімен жүріп, санын жасырып, одан кейін ось күштері кеткен кезде аңғарларға оралуға тырысқан деп ойлады. Операция 1942 жылдың 4 ақпанында аяқталды.

Салдары

Екі операцияның да жүргізілуіне Германияның хорват одақтастарына тәуелді болуы, сондай-ақ Остік күштердің қыстың суық кезінде таулы жердегі операцияларға лайықсыздығы кедергі келтірді. Хорват бөлімшелері операцияға тиімді күш қоса алмады, себебі олардың әскери күші шамалы болды, бөлімдер арасында ынтымақтастық аз еді және жабдықтау мәселелері өте ауыр болды. Оңтүстік-Шығыс Хорватия және Озрен операциялары немістерге Боснияның қиын жер бедері мен ауа райы жағдайында күрескен әскерлердің кездесетін қиындықтары туралы сабақ алуға мүмкіндік берді. Бірақ, бұл сабақтар келесі жылдары қайта-қайта орын алды, себебі неміс командирлері қоршау тактикасын қолдануды жалғастырды және белгілі бір уақыт ішінде қандай нәтижелерге қол жеткізуге болатыны туралы негізсіз үміттерін тастамады. Оңтүстік-Шығыс Хорватия және Озрен операциялары аяқталғаннан кейін, Германия және NDH күштері Боснияның солтүстік-батысында Приедор операциясын жүргізді. Немістер партизандарға елеулі шығын келтіріп, олардан кең аумақтар мен елді мекендерді басып алды; алайда, оларды әскери күш ретінде толығымен жоюға қол жеткізе алмады және көп ұзамай Оңтүстік-Шығыс Хорватия және Озрен операцияларының аймағына жақын орналасқан ауданда Операция Трионды жүргізуге мәжбүр болды.