Кіріспе

1598-1872 жылдар аралығындағы Батыс Африкадағы голландтардың иелігі

Голландияның Алтын жағалауы немесе Голланд Гвинеясы (гол. Nederlandse Bezittingen ter Kuste van Guinea), ресми түрде Гвинея жағалауындағы голландтардың иелігі, қазіргі Гананың бір бөлігі болды, ол 1612 жылдан бастап голландтар тарапынан біртіндеп отарландырылды. Голландтар бұл аймақта 1598 жылға қарай сауда жасауды бастады, 1400 жылдардың соңынан бері онда сауда бекетіне ие болған португалдарға қосылды. Ақырында, 1637 жылы португалдардан Эльмина форты басып алынғаннан кейін Голландияның Алтын жағалауы Батыс Африкадағы ең маңызды голланд колониясына айналды, бірақ 19 ғасырдың басында құл саудасы жойылғаннан кейін құлдырап қалды. 1872 жылдың 6 сәуірінде Голландияның Алтын жағалауы 1870-71 жылғы ағылшын-голландиялық шарттарға сәйкес Ұлыбританияға өткізілді.

Голландиялықтар Алтын жағалауға қоныстанды

Португалдықтар қазіргі Ганаға келген алғашқы еуропалықтар болды. 1471 жылға қарай, олар алтынның маңызды көзі болғандықтан, «Алтын жағалау» деп аталатын аймаққа жетті. Португалияның алтын, азу және бұрыш саудасы осыншалық деңгейге жетті ki, 1482 жылы қазіргі Гананың батыс жағалауында алғашқы тұрақты сауда бекетін салды. Бұл бекініс «Сан-Жорже да Мина» деп аталатын сауда қамалы болып, португалдық сауданы еуропалық бәсекелестерден қорғау үшін салынды. Португалияның «Алтын жағалаудағы» орны бір ғасырдан астам уақыт бойы берік болды. Осы кезеңде Лиссабон «Сан-Жоржеде» тағайындалған шенеуніктер болғанымен, аймақтағы барлық сауданы корольдік билікке алуға тырысты және ағылшын, француз және голланд саудагерлерінің жағалауда сауда жасауына кедергі келтіру үшін күш қолданды. 1591 жылы Барент Эрикц «Алтын жағалауға» сәтті жеткеннен кейін голланд саудагерлері бұл аймақта сауда жасауды бастады. Питер де Марестің жарияланымдары аймаққа саудагерлердің қызығушылығын арттырды. 1609-1621 жылдар аралығында Португалия, Испания және Голландия Республикасы арасындағы «Он екі жылдық бітім» голландтардың «Алтын жағалаудағы» саудасына кедергі келтірді, себебі португалдықтар сауда монополиясын қорғау үшін жеткілікті ресурстарға ие болды. Голланд саудагерлері Голландия Республикасының Штаттар Генералына жағалауда бекініс салу туралы өтініш жасады. Штаттар Генералы олардың талаптарын қабылдап, 1611 жылы «Жағалаудағы» алғашқы генерал болатын Якоб Кланциусты «Алтын жағалауға» жіберді. 1612 жылы «Асебу» шарты арқылы жергілікті билеушілердің рұқсатын алғаннан кейін, ол Мореге жақын жерде португалдықтар өртеп жіберген бұрынғы голланд сауда бекетінің орнында «Нассау» бекінісін салды. 1621 жылы «Он екі жылдық бітім» аяқталғаннан кейін Голландия Батыс Индия компаниясы құрылды, ол «Грот Дессейн» жоспарының бөлігі ретінде Африка мен Америкадағы португалдық колонияларын басып алуға тырысты. 1625 жылы сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, компания 1637 жылы португалдықтардан «Эльмина» қамалын басып алды. «Сан-Себастьян» бекінісі Шамада және «Санто-Антонио» бекінісі Аксимде 1640 және 1642 жылдары салынды.

Басқа еуропалық державалармен бәсекелестік

Голландияның Батыс Үндістан компаниясына 1621 жылы Батыс Үндістандағы, соның ішінде Алтын жағалаудағы сауда монополиясы берілді. Басқарудағы нашарлықтар салдарынан, Голландияның Батыс Үндістан компаниясының бірнеше көңілі толмаған қызметкерлері компанияны тастап, басқа еуропалық державаға жұмыс істеуге кетті. Мысалы, Хендрик Карлофф – компанияның бұрынғы жоғары лауазымды шенеунігі, ол 1649 жылы валлондық голландтық өнеркәсіпші Луи Де Гир құрған Швеция Африка компаниясына қосылды. Соңында Карлофф швед компаниясынан да кетіп, бұл жолы Исаак Койманс пен Николас Панкраспен бірге өзі құрған Дания Африка компаниясына өтті, олар да Голландияның Батыс Үндістан компаниясының бұрынғы қызметкерлері еді. Алтын жағалаудағы шведиялықтардың болуы уақытша болса, британдықтар мен даниялықтардың қоныстануы тұрақты болып шықты. 1694 жылдан 1700 жылға дейін Голландияның Батыс Үндістан компаниясы британдықтармен Егуафо Корольдігімен сауда құқықтары үшін Коменда соғыстарында күресті. Бұған қоса, 1682 жылдан бастап Бранденбургтіктер де аймақта бекіністер салған, бірақ 1717 жылы оларды голландтар сатып алды. Португалдықтар аймақты толығымен тастап кеткенімен, Алтын жағалау Еуропадан тыс еуропалық әскери архитектураның ең көп шоғырланған жері болып қала берді.

Жергілікті халықтармен қарым-қатынас

Еуропалық державалар кейде жергілікті тұрғындармен қақтығысқа түсіп, еуропалықтар жергілікті саяси билікпен сауда одақтарын құрды. Бұл одақтар, көбінесе күрделі, еуропалықтардың өздерінің ең жақын одақтастарын бәсекелес еуропалық порттарға және олардың африкалық одақтастарына шабуыл жасауға шақыруға немесе көндіруге тырысуына немесе керісінше, әртүрлі африкалық державалардың еуропалықтарды мемлекетаралық соғыстарда жалдамалы ретінде немесе қақтығыстарды дипломатиялық жолмен шешу үшін жалдауға тырысуына қатысты. Жергілікті тұрғындармен қақтығыстардан аулақ болудың тағы бір жолы – неке құру. Еуропалық ерлер көбінесе жергілікті африкалықтармен «кассаре» немесе «калисаре» деп аталатын практика арқылы одақтар құрды, бұл португал тіліндегі «casar» сөзінен шыққан, яғни «некеге тұру» дегенді білдіреді. Голландиялық ерлер мен басқа еуропалықтар атлантикалық құл саудасымен байланысты африкалық әйелдерге үйленетін. Осылайша еуропалықтар бұл некелерден пайда көрді, африкалық адамдарды құлдыққа түсіруге және жаппай нәсілдік құлдыққа жауапты одақтарды сақтау үшін пайдаланды, бұл Еуропаның байлығын жасақтады, сондай-ақ африкалық халықтардың жүйелі кедейленуіне (дамудың қалыптаспауына) себепкер болды. Негізінде, африкалықтар африкалық халықтарды құлдыққа түсіру мен кедейлендіру есебінен пайда көрді, ал еуропалықтар еуропалық халықтар үшін байлықты нығайту құралы ретінде пайда көрді. Африкалық әйелдер еуропалық еркектерден туған балалары үшін ақша және білім ала алатын. Әйелдер Еуропаға қайтып оралғанда немесе қайтыс болған кезде күйеулерінен құлдар мен мүлік мұра ете алады. Африканың көптеген жағалауындағы этникалық топтар, мысалы, Га және Фанте, бұл жүйені экономикалық және саяси артықшылықтар алу үшін қолданды. Бұл африкалық этностар осы тәжірибені еуропалықтардың келуінен бұрын басқа этностың бейтаныс адамдарымен қолданады және 1400 жылдардың аяғында еуропалық ер адамдарға бірдей артықшылық берді. «Кассаре» африкалықтарға өздерінің сауда желілерімен айналысқанда еуропалықтар сияқты бейтаныс адамдарға сенім артуға мүмкіндік берді. Бұл бейтаныс пен сауда серіктесі арасындағы ауысуды жеңілдетті. Эльминада голландтар португалдардан сол аймақтағы басымдықты иеленген Денкираға алым-салық төлеген жүйені мұра етті. Феясе шайқасынан (1701) кейін Ашанти империясы Денкираны басым күш ретінде алмастырды, ал голландиялықтар Ашантиге құлшылық етуді бастады. «Эльмина нотасының» бар екендігіне жиі күмән келтірсе де, голландиялықтар әдетте ашантилерге ай сайын екі унция алтын төледі. Голландиялықтар мен Ашанти арасындағы бұл байланыс, олар Эльмина порты арқылы голландиялықтармен және әлемнің басқа елдермен сауда-саттыққа қол жеткізе алды, бұл голландиялықтар, басқа жергілікті халықтар мен ағылшындықтар арасындағы қарым-қатынастарға қатты әсер етті. Соңғылары фантемен тығыз байланыста болды, оған Денкира және де Эльмина мәдени және тілдік жағынан жақын болды. Бірнеше Ашанти-Фанте соғыстары болды және екі халық арасындағы бәсекелестік 1872 жылы Голландияның Алтын жағалауын Ұлыбританияға беру оқиғаларының басты бөлігі болды. Голландиялықтар шведтерді Бутреден қуып, сол жерде Бэтенштейн фортын салуды бастағаннан кейін, Голландияның Батыс Үндістан компаниясының басшылары жергілікті саяси басшылармен бейбіт ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнату үшін келісім жасауды тиімді деп тапты. Жергілікті ахтан басшылары осындай келісімге қол қоюды бірдей тиімді деп тапты және осылайша 27 тамызда 1656 жылы Бутр келісіміне қол қойылды. Бұл келісім бойынша осы аймақта голландтар протектораты құрылды және Голландия Республикасы мен Ахтантаның арасында дипломатиялық байланыс орнатылды. Келісімнің шарттары өте тұрақты болып шықты және 213 жылдан астам уақыт бойы голландтық-ахтандық дипломатиялық істерін реттеді. 1872 жылы Алтын жағалау Британияға сатылғаннан кейін ғана келісімнің ережелері жойылды. 1782 жылы 18 ақпанда төртінші ағылшын-голланд соғысының бір бөлігі ретінде ағылшындар Эльминаға шабуыл жасады. Бұл шабуыл сәтсіз аяқталса да, Ұлыбритания Нассау, Амстердам, Лиджзамейд, Гуд Хоуп және Кревекоер форттарын голландтардан басып алды. Голландия Республикасы тек британдықтардан Секонди фортын ғана басып алды. 1784 жылғы Париж келісімінде барлық форттар соғыс алдындағы иелеріне қайтарылды.

DWIC-ті жою және құл саудасын жою

1791 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясы таратылды, ал 1792 жылдың 1 қаңтарында компанияның барлық аумақтары Голландия Республикасының Генерал-штаттарының басқаруына қайта оралды. 1810 және 1814 жылдар аралығында Нидерландыны француздық оккупациялаған кезде, Голландияның Алтын жағалаудағы иеліктері – Жапониядағы Дешима аралымен бірге – Франция немесе Ұлыбритания басып алмаған жалғыз голланд аймақтары болып саналды. 1807 жылғы Ұлыбританияның құл саудасы заңы Алтын жағалаудан құл саудасын толығымен тоқтатты. Нидерландтың I Вильгельм патшасы 1814 жылдың маусымында осы мақсатта патшалық жарлық шығарды және 1818 жылдың мамырында англо-голландиялық құл саудасы шартына қол қойды. Құл саудасын жоюмен бірге Герман Виллем Даенделс генерал-губернатор болып келді. Даенделс – Батавия революциясында маңызды рөл атқарған патриот, кейін 1807 жылы Батавия Республикасы үшін Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы болды. Оның республикалық және революциялық көзқарастары 1815 жылы құрылған Нидерланд Корольдігінде оны даулы тұлғаға айналдырды, нәтижесінде ол елден шығарылып, 1815 жылы Алтын жағалаудың қарапайым губернаторы қызметіне тағайындалды. Даенделс құлдыраған голланд иеліктерін заңды саудаға негізделген африкалық плантациялық колонияға айналдыруға тырысты. Голландиялық Шығыс Үндістандағы Ява аралындағы Ұлы почта жолын салу тәжірибесіне сүйене отырып, ол Эльмина мен Ашантидегі Кумасині байланыстыратын негізгі жолмен бірге кең ауқымды жол жүйесін қамтитын, өте амбициялық инфрақұрылымдық жобаларды ұсынды. Голландия үкіметі оған жоспарларын іске асыру үшін толық еркіндік пен айтарлықтай қаржы берді. Алайда, Даенделс өзінің губернаторлық қызметін Голландияның Алтын жағалауында жеке бизнес монополиясын құру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Ақырында жоспарлардың ешқайсысы іске аспады, өйткені Даенделс 1818 жылдың 8 мамырында Голландия үкіметінің ордасы – Сент-Джордж-д'Эльмина бекінісінде безгекке шалдығып қайтыс болды. Оның денесі Эльмина қаласындағы голланд зиратындағы орталық қабірге жерленді. Ол елде екі жылдан да аз уақыт болды.

Голландиялық Шығыс Үндістан армиясына сарбаздарды қабылдау

XIX ғасырдың қалған бөлігінде Голландияның Алтын жағалауы біртіндеп құлдырап кетті. Осы кезеңдегі жалғыз маңызды даму – Голландиялық Шығыс Үндістан армиясына сарбаздарды тарту болды. Бұл рекрутинг деп аталатын Belanda Hitam (индонезия тілінде "Қара голландтар") 1831 жылы шұғыл шара ретінде басталды, себебі голланд армиясы Жава соғысында (1825–1830) мыңдаған еуропалық сарбаздарды және одан да көп "жергілікті" сарбаздарды жоғалтты, сонымен қатар Бельгияның тәуелсіздігі (1830) арқасында халық саны да азайды. Голландтар Голландиялық Шығыс Үндістан армиясындағы жергілікті сарбаздардың санын жалпы күштің шамамен жартысына дейін шектеуге тырысқандықтан, Алтын жағалаудан қосымша күштер тарту армияны бір уақытта күшті де адал ұстауға қолайлы мүмкіндік болып көрінді. Сондай-ақ, африкалық сарбаздардың Голландиялық Шығыс Үндістанның тропикалық климаты мен тропикалық ауруларына еуропалық сарбаздардан гөрі төзімді болады деп үміттенілді. 1836 жылы голланд үкіметі Ашанти патшасы арқылы сарбаздарды тартуға шешім қабылдады. Осы мақсатта генерал-майор Ян Вервир 1836 жылдың 1 қарашасында Эльминаға келді және 900-ге жуық адамнан тұратын делегациямен Ашанти астанасы Кумасиге барды. Ұзақ келіссөздерден кейін король Куаку Дуа I-мен келісімге қол жеткізілді. Кумасиде рекрутингтік депо құрылды, сонымен қатар патша жас Ашанти князьдері Кваси Боачи мен Кваме Покуды генерал Вервирмен бірге Нидерландыға білім алуға жіберді. Кваси Боачи кейіннен Делфт университетінің алғашқы үлгісінде білім алып, Голландияның Шығыс Үндістанындағы алғашқы қара түсті голланд тау-кен инженері болды. Голланд жазушысы Артур Япин екі ханзаданың өмірі туралы "Кваси Боачидің екі жүрегі" (1997) романын жазды.

Ұлыбританиямен форттар саудасы және одан кейінгі берілу

19 ғасырда голландтық форттар отарлаушылықтың шеткері аймағы болғанмен, британдық форттар, әсіресе 1850 жылы Ұлыбритания Данияның Алтын жағалауын басып алғаннан кейін, біртіндеп толыққанды колонияға айналды. Ұлыбританияның ықпалы күшейіп келе жатқан аймақта голландтық форттардың болуы қолайсыз саналды, сондықтан 1850 жылдардың соңында британдықтар голландтық форттарды сатып алу немесе форттарды айырбастау арқылы ықпал ету аймақтарын тұрақтандыруды талап етті. Сол кездегі голланд саяси жағдайында сатып алу мүмкін болмағандықтан, форттарды айырбастау туралы келіссөздер жүргізілді. 1867 жылы Ұлыбритания мен Нидерланды арасында Африканың Алтын жағалауындағы аумақтарды алмасу туралы конвенцияға қол қойылды, оған сәйкес Эльминаның шығысындағы барлық голландтық форттар Ұлыбританияға, ал Эльминаның батысындағы британдық форттар Нидерландыға берілді. Бұл айырбас голландтар үшін апатқа ұласты, себебі олардың қуатты ішкі Ашанти империясымен ұзақ жылдардан бері қалыптасқан одағы, оларға бұрынғыдай жағалаудағы фанти халқымен жақсы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік бермеді, ал бұл фанти халқы британдықтармен одақтас болған. Форт-Коменда маңындағы жергілікті халықты бағындыру үшін голландтар жергілікті астана Квасси Кромға әскери экспедиция жіберуге мәжбүр болды. Осы уақытта фанти конфедерациясы құрылып, голландтар мен олардың Ашанти одақтастарын Эльминадан қууды мақсат етті. Конфедерация 1868 жылдың наурыз айында Эльминаға қарай жорыққа шыққан әскер құрды. Апрель айында әскер қаланы қоршауға жеткілікті күшті деп есептелсе де, конфедерацияға біріккен түрлі тайпалар арасындағы тартыс май айында қоршаудың күшін әлсіретіп, оны тоқтатуға әкеп соқты. Маусым айында конфедерация мен Эльмина арасында бейбіт келісімге қол қойылды, онда Эльмина Ашанти мен фантилер арасында соғыс болған жағдайда бейтараптық саясатын ұстанбақ болды. Алайда, конфедерацияның қалаға жасаған блокадасы күшінде қалды, Эльмина мен Ашанти арасындағы сауда ең төменгі деңгейге жетті. Конфедерацияға қосылуға Эльминаны көндіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Эльмина мен голландтар Ашанти патшасынан көмек сұрады, оның әскері Атжемпон басшылығымен 1869 жылдың 27 желтоқсанында Эльминаға келді. Ашанти әскерінің фантилік қарсыластарына қатысты бейшаралық көзқарасы, Ашанти қолдауындағы Эльмина мен жаңадан құрылған фантилік форттар арасындағы келісімді одан да қиындатты. Осы уақытта Нидерландыдағы қақтығыстардың жалғасуы бүкіл колонияны Ұлыбританияға беру туралы талаптарды күшейтті. Голланд губернаторы Корнелис Нагтглас Эльмина тұрғындарын қалаларын британдықтарға беруге көндіруге тырысты. Бұл әрекет қалада Ашанти әскерінің болуымен қиындыққа тап болды, тіпті 1871 жылдың сәуір айында Нагтгласты қысқа мерзімге тұтқынға алды. Сол жылдың ақпан айында Ұлыбританиямен келісімге қол қойылды, оған сәйкес бүкіл колония 46 939,62 голланд гильдеріне берілуі керек еді. 1872 жылдың 6 сәуірінде парламент келісімді ратификациялағаннан кейін Эльмина ресми түрде Ұлыбританияға берілді.

Эльминаның жойылуы

Күтілгендей, Ашанти халқы Елминаның фантилік одақтас британдықтарға берілуіне қуанбады. Ашанти патшасы Кофи Карикари голландтардың Ашантиге төлеген салықты реттейтін "Эльмина хабарламасы" қалаға қатысты Ашантидің билігін бекітетінін айтты. 1873 жылғы маусымда жағдай ушықты, Ашанти әскері қаланы британдықтардан "қайтарып алу" үшін Эльминаға жорық жасады. Үшінші ағылшын-ашанти соғысы басталды, және Ұлыбритания 1873 жылғы 13 маусымда Эльминаны бомбалауға кірісті. Эльминаның ескі қаласы толығымен қиратылып, парад алаңы үшін жазық жерге айналдырылды.

Голландияның Батыс Үндістан компаниясы

Голландияның Батыс Үндістан компаниясы билік еткен кезеңде колония үкіметіне бас директор жетекшілік етті. Бас директорға жоғары дәрежелі колониялық шенеуніктерден құралған кеңес көмектесті. Колонияның жоғарғы билеушісі болудан бөлек, бас директор құрлық және теңіз күштерінің бас қолбасшысы және жоғарғы сот судьясы болды. Бас директордың екі мандаты болды, оны Голландия Республикасының Генерал-Штаттары және Голландияның Батыс Үндістан компаниясы тағайындады. Колониялық үкімет 1621 және 1637 жылдар аралығында Моредегі Форт-Нассауда, ал 1637 жылдан бастап Эльминадағы Форт-Джорджта орналасқан. 1642 жылы голландтар Луанда мен Сан-Томе қалаларын португалдардан басып алғанда, Африка жағалауындағы Голландияның Батыс Үндістан компаниясының иеліктері екі жеке басқаруға бөлінді. Эльминадағы үкіметке «Гвинея және оның Кабо-Трес-Пунтастан Кабо-Лопес-Гонсалвеске дейінгі тәуелділіктері», ал Луандадағы үкіметке Сан-Томе қоса алғанда, соңғы мыстың оңтүстігіндегі иеліктер жүктелді. Эльминадағы бас директордың лауазымы «Африканың Солтүстік жағалауының бас директоры» болып өзгертілді. 1648 жылы голландтар Луанданы португалдарға қайтарғанда, Сан-Томе сол жылы португалдар қайта басып алғанға дейін қысқа мерзімге Эльминадан басқарылды. 1675 жылы Екінші Голландиялық Батыс Үндістан компаниясы құрылғаннан кейін үкімет құрылымы қайта қарастырылды. Бас директортың билігіндегі аумақ «Африка жағалауы, Сьерра-Леонеден экватордан оңтүстікке қарай 30 градусқа дейін, арадағы барлық аралдармен бірге» деп қайта анықталды, осылайша осы аймақта португалдарға жоғалған аумақтарға талап етуді номиналды түрде жаңартты. Бас директордың лауазымы бір мезгілде «Африканың Солтүстік және Оңтүстік жағалауының бас директоры» болып өзгертілді. Бұл кең аумаққа талап етудің басты мақсаты Луанда мен Сан-Томеді португалдардан қайтарып алу емес, тек аймақтағы голланд саудасына билік орнату болды. Бұл әсіресе Лоанго үшін маңызды болды, одан голландтар 1670 жылдардан бастап көп мөлшерде құлдар сатып ала бастады. Голландияның Батыс Үндістан компаниясы 1791 жылы таратылғанға дейін бас директордың лауазымы мен юрисдикция шегі өзгеріссіз қалды.

Кеңестің құрамы

1722 жылғы үкіметтік нұсқаулыққа сәйкес, Кеңеске Кеңестің президенті қызметін атқаратын Бас директор, салық (голландша: fiscaal), аға саудагер (голландша: opperkoopman) және аға комиссарлар (голландша: oppercommies) кірді. Бұл аға комиссарлар Аксимдегі Сент-Антони фортының басшысы, Моредегі Нассау фортының басшысы, Аккрадағы Кревекоур фортының басшысы және Голландия құл саудалау жағалауындағы Уидадағы фабриканың басшысы болды. 1746 және 1768 жылдар аралығында Кеңеске бас директор, салықшы және ең жоғары дәрежедегі жеті "бірінші лауазымды шенеунік" кірді, олардың ішінде аға комиссарлар, құрылыс шебері (голландша: equipagemeester), бас бухгалтер (голландша: boekhouder generaal) және прапорщик (голландша: vaandrig) болды. 1768 жылы Кеңес қайтадан салықшыға, үш аға комиссарға (Уидадағы сауда бекеті бұрын тасталған) және комиссар мен кеңесшіге дейін қысқартылды. Кеңес құрамы 1784 жылы төртінші ағылшын-голланд соғысынан кейін соңғы рет өзгертілді, енді оған бас бухгалтер мен комиссар да кірді.

Нидерландтардың тікелей билігі

1791 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясы таратылғаннан кейін, Голландияның Алтын жағалауындағы үкіметті Батыс Үндістан колониялар кеңесі қабылдады. Алғашқы жылдары көп өзгеріс болмады, Голландияның Батыс Үндістан компаниясының ескі әкімшілігі көбінесе сақталды. Бұл 1795 жылы Батавия Республикасы Голландия Республикасын алмастырғанда өзгерді. Голландияның Алтын жағалауы әкімшілігі 1801 жылдың 12 мамырындағы құпия қаулымен реформаланды. Бас директор лауазымы генерал-губернатор болып қайта аталды, ал кеңес Үлкен кеңес пен Кіші кеңеске бөлінді. Кіші кеңес колонияның күнделікті басқаруына жауапты болды және оған генерал-губернатор, әкімші және бас директор (голланд тілінде: administrateur en directeur generaal), дүкендер шебері, жұмыстар шебері және бас кеңсе бухгалтері (голланд тілінде: boekhouder ten comptoir generaal) кірді. Үлкен кеңес Кіші кеңестен, Аккрадағы Кревекёр фортының, Аксимдегі Сент-Энтони фортының, Шамадағы Сент-Себастьян фортының және Корматиндегі Амстердам фортының резиденттерінің қосылуымен құрылды. Олар үш ай сайын жиналатын. Голландияның Алтын жағалауы әкімшілігі 1806 жылы Батавия Республикасы Голландия Корольдігімен алмастырылғанда қайта реформаланды. Голландия королі Луи Наполеонның патшалық жарлығымен 1807 жылы генерал-губернатор лауазымы генерал-командир болып төмендетілді, ал 1809 жылы әкімшілік қайта қарастырылды. 1815 жылы Нидерланд Корольдігі құрылғанда одан да үлкен өзгеріс болды. Француздық оккупацияның белгісіз жылдарын артта қалдырып, құл саудасы жойылғаннан кейін, жаңадан құрылған корольдік колонияны пайдалы плантациялық колонияға айналдыру жоспарын жасады. Осы мақсатта жаңа губернатор Герман Виллем Даэндэлске толық өкілеттік және үлкен бюджет берілді. Алайда, 1818 жылы Даэндэлдің ерте қайтыс болуымен жоба тоқтап қалды. Алысты көрегендікпен басшылық ететін губернаторсыз қалған колонияның бюджеті қысқартылды. 1819 жылдың 1 қарашасындағы жаңа ережелер колонияны басқару үшін қажетті ең төменгі деңгейге дейін бюджетті қысқартты, барлық қажетсіз колониялық шенеуніктерді жұмыстан босатты және мемлекеттік құлдардың көпшілігін зейнеткерлікке шығарды. Ең маңыздысы, бухгалтер, салық инспекторы, хатшы, кассир және сот орындаушысы лауазымдары біріктіріліп, функциялардың жиынтығы іс жүзінде лауазым иесінің атағы болды (голланд тілінде: boekhouder, fiscaal, secretaris, kassier en deurwaarder). Сонымен қатар, генерал-губернатор лауазымы командир болып төмендетілді. 1836 жылы голландтар Голландиялық Шығыс Үндістан армиясына сарбаздарды қабылдауды шешкен кезде үкімет қайтадан күшейтілді, бұл 1838 жылғы апатты Аханта соғысынан кейін нығайтылды. 1838 жылдың 23 наурызындағы патшалық жарлық бойынша командир лауазымы губернатор болып көтерілді және үкіметті тиімді ету үшін қосымша шенеуніктер тағайындалды. 1847 жылы үкіметтің өзі реформаланды, оның ең маңызды жаңалықтарының бірі – кеңестен заң жүзінде бөлек, бірақ құрамы жиі үстігіп жататын Әділет сотының құрылуы болды. Прокуратураға жауапты салық инспекторы лауазымы Әділет шенеунігі болып қайта аталды. 1850-ші жылдардың соңында форттар бойынша әкімшілік бөліну округтерге (голланд тілінде: afdelingen) бөлінуге өзгертілді, бұл голландтардың форттарға ғана емес, сонымен қатар форттарды қоршаған аумаққа да егемендігін (немесе билігін) бекітті. Аудандық шенеуніктерге аудандардың физикалық, экономикалық және әлеуметтік-саяси жағдайын зерттеу тапсырылды. Англия-Голландия Алтын жағалауы шартында белгіленген тарифтік жүйеге сәйкес, 1867 жылы Эльминада салық және кеден кеңсесі құрылды. Сонымен қатар, пошта кеңсесі де құрылды.

Экономика

Бүгінде колония көбінесе Атлантикалық құл саудасымен байланысты болғанымен, голланд саудагерлерінің алғашқылары Алтын жағалаумен сауда жасаған себеп осы емес еді. Барент Эрикц алтын, азу және Батыс Африка бұрышын саудалап пайда тапты.

Бұл 1630 жылдан бастап португалдықтардан Бразилияны біртіндеп басып алумен өзгерді. Кенеттен, бұрын маңызды нарығы болмаған құл саудасы, Голланд Бразилиясының экономикалық тұруы үшін қажеттілікке айналды. Сонымен қатар, 1664 жылы голландтар Суринамды басып алды, Бербисе және Эссекибоны құл еңбегіне негізделген Кариб теңізіндегі плантациялық колониялармен толықтырды. Осы уақытта голландтар 1654 жылы Анкобра өзенінің ішкі жағында Ruychaver бекінісін салып, алтын өндіруді тікелей бақылауға тырысты, бірақ 1660 жылы бекініс шабуылға ұшырап, өртеліп, алтын өндіруді жергілікті халыққа қалдырды. Алтын жағалаудағы мемлекеттер арасындағы соғыс салдарынан XVIII ғасырдың басында алтынның қоры күрт төмендеді. Ашантилер 1701 жылы Фейясе шайқасында Алтын жағалауда үстемдік орнатуға қол жеткізді, бірақ жаулап алынған жаңа аумақтарын толыққанды «бейбіттендіруге» бірнеше жыл кетті. 1701 жыл алтын саудасы үшін тарихи төмен деңгей болды, тек 530 марка алтын экспортталды, оның құны 178 080 гульденді құрады. Құлдарға деген сұраныс артумен қатар, испандықтармен жасалған «асьенто» саудасы да сұранысты арттырды. 1660-1690 жылдар аралығында Африкадағы голланд сауда посттары, оның ішінде Құл жағалауы, Аргуин және Сенегамбия, Атлантика арқылы құлдардың үштен бірін тасымалдады. Бірақ XVIII ғасырдың басында құл саудасы да азайды, голландтар Атлантикалық саудада салыстырмалы түрде шағын ойыншыға айналды. Әлемдік деңгейде бұл сауда 18 ғасырда ең жоғары деңгейге жеткендіктен, голландтардың Атлантикалық құл саудасына үлесі жалпы соманың 5% құрады, бұл Африкадан Америкаға тасымалданған 500 000 құлға тең. 1845-1850 жылдар аралығында колониялық үкімет Форт-Руйчавердің сәтсіздігінен кейін жағалауда алтын кенішін ашуға тағы бір рет тырысты. Голланд үкіметі Бутрдің басшысынан ашық алтын кенішін сатып алып, 1845 жылы директор, үш инженер және тоғыз жұмысшыдан тұратын экспедицияны Дабокром ауылына кеніш ашу үшін жіберді. Екі инженер мен тоғыз жұмысшының барлығы тропикалық аурулардың салдарынан қайтыс болды, ал экспедицияның қалған бөлігі Еуропаға оралды. 1847 жылғы екінші экспедиция да сәтті болмады, осы жолы 13 адамның 11-і қаза тапты. 1850 жылы голланд үкіметі кен өндіруге жасаған әрекетін тоқтатты. Колонияны дамытуға жасалған тағы бір әрекет – Елминаның жанында мақта плантациясын құру болды. Осы жоба аясында Бразилиялық Ла Роша Виера есімді адам Алтын жағалауға әкелінді. Жұмысшыларға қатыгездікпен қарау салдарынан Ла Роша Виера жаңа жұмысшыларды тарта алмады, ал плантация ерте уақытта құлады. 1848 жылы Елминадағы үкіметтік бақта темекі плантациясын өсіріп көруге тырысты, бірақ топырақтың жағдайы нашар болғандықтан сәтсіз аяқталды. Симбода сәтті темекі плантациясы құрылды, бірақ плантацияда жұмыс істегісі келетін жұмысшылардың жетіспеушілігіне тап болды. 1859 жылдың ақпаннан қазан айына дейін голланд колониялық үкіметінің өкілі Дж. С. Г. Грамберг Боссумпра өзеніндегі топырақты игеруге тырысты, бірақ жұмысшыларды тартуда қиындықтар туды. Тек екі плантация ғана сәтті болды: Базельден келген миссионерлер құрған Акропонгтағы кофе плантациясы және Аккраның жанындағы Майрадағы тағы бір кофе плантациясы, оның иесі мұлат кәсіпкер Луттеродт болды, ал жұмысты құлдар атқарды.

Қоғам

1873 жылы Эльмина қирағанға дейін қала Алтын жағалаудағы ең ірі елді мекен болып, Аккра мен Кумасиді артта қалдырды. 18 ғасырда оның халқы 12 000-нан 16 000-ға дейін, ал 19 ғасырда 18 000-нан 20 000-ға дейін жетті. Алайда, осы тұрғындардың көп бөлігі еуропалықтар емес еді. 18 ғасырда Голландияның Батыс Үндістан компаниясының Алтын жағалаудағы барлық қызметкерлерінің саны 377-ге жеткен, бірақ 19 ғасырда ол көрсеткіш 20 офицерге дейін төмендеді. Ең маңыздысы – Эльминаға Алтын жағалаудың барлық аймақтарынан өз бағын сынауға келген африкалықтар болды. Құлдар да Эльмина халқының маңызды бөлігін құрады және көбінесе акан халқының меншігінде болды. Эльминадағы үшінші топ – аралас нәсілді адамдар, олар Голландияның Батыс Үндістан компаниясының қызметкерлері мен Эльминадағы африкалық әйелдер арасындағы қарым-қатынастың нәтижесі болды. Голландтар осы қызметкерлердің заңды емес балаларын «тапоэйжер» деп атады, себебі олардың тері түсі жергілікті американдықтардың терісіне ұқсайтындығын айтты. 1700 жылы Эльминадағы генерал-губернатордың жарлығы бойынша, Голландияның Батыс Үндістан компаниясының қызметкерлері Нидерландыға қайтқанда өздерінің (заңды емес) балаларын бірге алып кетуге немесе олардың «христиандық тәрбиесі» үшін ақша төлеуге міндетті болды. Осы мақсатта Эльминада мектеп ашылды. Көптеген аралас нәсілді адамдар, сондай-ақ еуроафрикалықтар, бай саудагерлерге айналды. Олардың ең танымал өкілі – Ян Низер, ол бірнеше рет Еуропаға сапар шегіп, еуропалық және американдық компаниялармен тікелей сауда жасады. Эльминадағы төртінші топ та аралас нәсілді болды, бірақ «Vrijburghers» (еркін азаматтар) мәртебесіне ие болды. Олар еуропалықтармен бірдей құқықтарға ие болды және «Акрампафо» деп аталатын жеке Asafo компаниясында ұйымдастырылды. Олардың бургомистрі голландтармен келісімшарттар жасасуға құқылы болды, ал барлық Vrijburghers семсер тағуға құқылы болды. Белгілі Vrijburghers-тердің қатарында Карел Хендрик Бартельс, Якоб Хуайдекопер және Якоб Саймон болды. Көптеген Vrijburghers голландтық Эльмина әкімшілігінің төменгі буындарында жұмыс істеді, ал 19 ғасырда бірнеше Vrijburgher отбасылары балаларын (қыздарды қоса алғанда) білім алу үшін Еуропаға жіберді. 19 ғасырда Vrijburghers Форт Коенрадсбургтің жанындағы Бенья лагунасының солтүстігіне қоныстанды. Эльминаның бұл бөлігі, сондай-ақ «Бақ» деп те аталады, 1873 жылы британдықтардың бомбалауынан зардап көрмеді.

Вильгельм Амо және Джейкобс Капитайн

Еуропалық державалардың Алтын жағалауда болуы аймақты сыртқы әлемге ашты, сондай-ақ Алтын жағалаудан шыққан кейбір африкалықтар еуропалық қоғамда белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Осы тұрғыда Алтын жағалаудан таралған екі африкалық ерекше көзге түседі, бірақ олардың біреуі құлдықты христиандықпен үйлесімді деп қорғағандығымен танымал. Антон Вильгельм Амо 1703 жылы Аксим маңында дүниеге келді және 1707 шамасында Голландияның Батыс Үндістан компаниясы оны Амстердамға жіберді. Ол Брансвик-Вольфенбюттель герцогы Антоний Ульрихке сыйлық ретінде ұсынылды. Амо крещениеден өтті, 1717–1721 жылдары Вольфенбюттель рыцарь академиясында, 1721–1727 жылдары Хельмштедт университетінде, 1727–1729 жылдары Галле университетінде оқыды, содан кейін 1734 жылы Виттенберг университетінде «Адам ақылында сезімнің жоқтығы және оның біздің ағзалық және тірі денеде болуы» тақырыбында философия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Бұл еңбегінде ол картезиандық дуализмге қарсы шығып, адам туралы кең материалистік көзқарасты қолдады. 1740 жылы Амо Йена университетінде философиядан қызметке орналасты, бірақ 1747 жылы Алтын жағалауға оралып, 1759 жылы қайтыс болды. Амо еуропалық университетке қабылданған алғашқы қара нәсілді адам болды. Ол Сан-Себастиан бекінісінің зиратына жерленген. 1717 жыл шамасында Жакоб Капитейн Алтын жағалауда дүниеге келді. 1725 жылы ол күштеп Нидерландыға әкелініп, Якоб ван Гохқа берілді. Капитейн мектепте өте жақсы оқыды және 1735 жылы крещение алғанда миссионер ретінде Алтын жағалауға қайта оралуға ниеттенгенін мәлімдеді. Осы мақсатта ол 1737–1742 жылдары Лейден университетінде оқыды және құлдықты қорғайтын диссертацияны қорғап бітірді. Содан кейін Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы оны Эльминада христиан пасторы қызметіне тағайындады, онда ол Антония Гиндердросқа үйленді. Ашанти патшасы Опоку Варе I Капитейннен балаларына білім беруді талап етті, ол осы талапты орындады. Капитейн 1747 жылы Эльминада қайтыс болды.

Мұра

1949 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, Голландиялық Шығыс Үндістан армиясының сарбаздары болғандықтан, көптеген «қара голландтар» Нидерландыға көшіп кетті. Алтын жағалаудағы голланд отаршылдығының тарихы одан кейін көбінесе ұмытылды. Бұл 1997 жылы Артур Япиннің бұрын айтылған «Кваси Боачидің екі жүрегі» кітабын жариялағаннан кейін біраз өзгерді. Осы назар Голландияға 1838 жылы өлім жазасынан кейін әкелінген Аханта патшасы Баду Бонсу II-нің басы Лейден университетінің медициналық орталығында әлі де сақталып тұрғанын көрсетті. Патшаның басы 2009 жылдың 23 шілдесінде Гаагада өткен салтанатты шарада Гана елшісіне тапсырылды. 2002 жылы Гана мен Нидерланды арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың 300 жылдығы тойланды. Нидерланды мұрагер ханзадасы Виллем-Александр және оның әйелі Максима 14-17 сәуір аралығында Ганаға сапар жасады, ал Ашанти патшасы Отумфу Нана Осей Туту II маусым айында Нидерландыға барды. Мерейтой Голландияның Батыс Үндістан компаниясының 1701 жылы Дэвид ван Нейндеелді Ашанти империясына елші ретінде жіберуіне байланысты болды. Бұл оқиға Ашантинің Феясе шайқасында Денкираны жеңіп, Алтын жағалаудағы үстем күшке айналғаннан кейін болды. Алтын жағалаудағы голландтардың қалдықтары, жағалау бойындағы бекіністерден басқа, голланд құл саудагерлерінің қара нәсілді әйелдерінен туған балаларының ұрпақтары қабылдаған голланд тегінде көрінеді. Bossman Гананың кең таралған тегі, ол голланд құл саудагері Виллем Босманнан шыққан. Голланд есімдерінен алынған басқа ганалық тегтерге Бартельс, Ван Дайк және Де Вир жатады. «Кім сенің ойынша сенсің?» атты телешоуда британдық ганалық актер Хью Кварши өзінің шежіресін Алтын жағалаудағы голланд шенеунігі Питер Мартинус Йоханнес Камерлингке дейін анықтады.

Негізгі бекіністер

Ганадағы орын Қалдық атауы Құрылған/оқиғалы Кесілген Комментарийлер Море Форт Нассау 1598 (1612) 1868 Голландияның Алтын жағалаудағы алғашқы сауда бекеті 1598 жылы ашылды. 1612 жылы бекініске дейін кеңейтілді. 1598 мен 1637 жылдар аралығында Голландияның Алтын жағалауының астанасы болды. 1781 мен 1785 жылдар аралығында британдықтар басып алды. 1868 жылы британдықтармен сауда-саттық жасалды. Бутри Форт Батенштейн 1598 (1656) 1872 Голландияның Алтын жағалаудағы екінші сауда бекеті. 1656 жылы Батенштейн фортына дейін кеңейтілді. Бутр шарты қол қойылған орын. Эльмина Форт Эльмина 1637 1872 1637 жылы Эльмина шайқасында португалдықтардан басып алынды. 1637 мен 1872 жылдар аралығында Голландияның Алтын жағалауының астанасы болды. Эльмина Форт Коенрадсбург 1637 (1665) 1872 Эльмина фортымен бірге португалдықтардан басып алынды. Бастапқыда Сент-Яго төбесіндегі нығайтылған шіркеу болды, одан Эльмина фортына оңай шабуыл жасауға болатын. Сондықтан Эльмина басып алынғаннан кейін голландтар нығайтты. 1665 жылы толыққанды фортқа дейін кеңейтілді. Шама Форт Сан-Себастьян 1640 1872 1640 жылы португалдықтардан басып алынды. Аксим Форт Санто-Антонио 1642 1872 Португалдықтардан басып алынды. 1664 және 1665 жылдары британдықтар басып алды. Аксим шарты қол қойылған орын. Аккра Кревекёр форты 1642 1868 Кристиансборг форты (Дания) және Джеймс форты (Британ) маңында орналасқан. 1781 мен 1786 жылдар аралығында британдықтар басып алды. 1868 жылы британдықтармен сауда-саттық жасалды. Секонди Форт Оранж 1642 (1690) 1872 Голландтар 1642 жылы құрған сауда бекеті. 1690 жылы фортқа айналдырылды, ал 1694 жылы Аханта халқы қиратты. Кейін қалпына келтірілді. Такоради Форт Витсен 1665 1872 Бастапқыда шведтер салған. Кормантин Форт Амстердам 1665 1868 Алтын жағалаудағы алғашқы британдық форт (1631), 1665 жылы Энгель де Рюйтер басып алды. 1781 мен 1785 жылдар аралығында британдықтар басып алды. 1868 жылы британдықтармен сауда-саттық жасалды. Сенья Бераку Форт Гоеде Хоуп 1667 1868 1781 мен 1785 жылдар аралығында британдықтар басып алды, ал 1811 мен 1816 жылдар аралығында жергілікті Аким халқы басып алды. 1868 жылы британдықтармен сауда-саттық жасалды. Аквида Форт Доротея 1687 1872 Бұрынғы Бранденбург Алтын жағалауының бөлігі. 1687 жылы голландтар алғаш басып алды, соңында 1721 жылы сатып алынды. Коменда Форт Вреденбург 1682 1872 1600 жылы осы жерге жақын жерде голландтар сауда бекетін құрды, бірақ көп ұзамай тастап кетті. Форт 1682 жылы салынды. 1687 жылы жақын маңда ағылшын форты Коменда салынды. 1781 мен 1785 жылдар аралығында британдықтар басып алды. Апам Форт Лиджзаххейд 1697 1868 1781 мен 1785 жылдар аралығында британдықтар басып алды. 1868 жылы британдықтармен сауда-саттық жасалды. Принцесса Таун Форт Голландия 1724 1872 Бұрынғы Бранденбург Алтын жағалауының бөлігі, 1721 жылы голландтар сатып алған. 1724 жылға дейін жергілікті Ян Конни иеленді.

Ұлыбританиямен форттар саудасы

1868 жылы Ұлыбритания мен Нидерланды географиялық тұрғыдан біріктірілген ықпал аймақтарын құру мақсатында бірнеше бекіністерді алмасты. Нидерланды Нассау, Кревекёр, Амстердам, Гуд Хоуп және Лидзамахейд форттарын өткізіп берді, ал орнына Аполлония (Вилем III форты деп қайта аталды), Дикскоув форты (Метален Круис форты деп қайта аталды), Коменда форты (Комендадағы бұрыннан бар Вредебург фортымен шатастырмау керек) және Секонди форты (Секондидағы бұрыннан бар Оранж фортымен шатастырмау керек) алды. Бұл келісім ұзаққа созылмады, өйткені 1872 жылы колония толығымен Ұлыбританияға берілді.

Ганадағы орны Форт атауы Құрылған/Иеленген Берілген Ескерту

Бейін Форт Виллем III 1868 1872 Бұрынғы британдық Форт Аполлония.

Дикскоув Форт Метален Круис 1868 1872 Бұрынғы британдық Дикскоув форты.

Коменда Форт Коменда 1868 1872 Бұрынғы британдық Коменда форты.

Секонди Форт Секонди 1868 1872 Бұрынғы британдық Секонди форты.