Кіріспе

Грунштадт – Германияның Рейнланд-Пфальц жеріндегі Бад-Дюркгейм ауданындағы қала, шамамен 13 200 тұрғыны бар. Ол ешқандай Verbandsgemeinde – ұжымдық муниципалитет – құрамына кірмейді, бірақ Лейнгерланд Verbandsgemeinde-інің әкімшілік орталығы болып табылады.

Орналасқан жері

Қала Лейнгерландта (бұрын Лейнген графтарының иелігінде болған жерлерде) Пфальц орманының солтүстік шекарасында, Бад-Дюркгеймнен 10 км солтүстікке, Вормстан 15 км оңтүстік-батысқа және Людвигсхафеннен 20 км солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл орын неміс шарап жолының A6 тас жолымен қиылысқан жері. Географ Кристоф Нефф өз блогында жазғандай, Грунштадт "Unterhaardt" аймағына жатады – бұл субмедитеррандық сипаттамаға ие ландшафт. Қаланың ерекше белгісі – Грунштадтер Берг тауы.

Климат

Грунштадт қаласында жылдық жауын-шашын мөлшері 529 мм-ге жетеді, бұл өте төмен көрсеткіш және Германияның жауын-шашын картасы бойынша ең төменгі ондыққа кіреді. Немец метеорологиялық қызметінің метеостанцияларының бар болғаны 7%-ында одан да аз жауын-шашын тіркелген. Ең құрғақ ай – ақпан. Ал ең көп жауын-шашын маусым айында жауады. Ол айдағы жауын-шашын ақпан айындағыдан 1,7 есе артық. Дегенмен, жыл бойы жауын-шашын мөлшері көтеріңкі-төменгі болып өзгермейді. Метеостанциялардың 15%-ында маусымдық ауытқулар аз болып тіркеледі.

Құрылтайшы қауымдастықтар

Грунштадт қаласының өзінде 10 000-ға жуық тұрғыны бар, сонымен қатар қала шегінде Асельхайм (шамамен 1300 тұрғыны) және Саузенхайм (шамамен 2300 тұрғыны) деп аталатын екі шалғайдағы елді мекен бар.

Алғашқы деректі жазбаға дейін ерте тарихы

Грунштадт ауданы – ежелгі мәдениет орталығы. Қаланың қазіргі шекараларында орта тас дәуірінде (шамамен б.з.д. 5000 жыл) аңшылар, ал жаңа тас дәуірінде (шамамен б.з.д. 2000 жыл) егіншілер із қалдырған. Қола дәуірінен (б.з.д. 1500-750), Халштат кезеңінен (б.з.д. 700-450) және Ла Тене кезеңінен (б.з.д. 450-1) қоныстардың қалдықтары мен археологиялық табыстар келген. Римдік дәуірінде, 450 жылға дейін үш елді мекен болған, олардың бірі бүгінгі Петерспаркқа жақын орналасқан. Бұл Грунштадттың "тұқымдарының" бірі, ол Меровинг және Франк кезеңдерінде де қоныстанған. Римдіктер осында жерленген, кейін христиан франктар осы жерді пайдаланған. Бұл жерде, әрине, римдік бургусы (герман тілінен алынған латын сөзі, оның түбірі неміс тіліндегі "бург" – "қамал" және ағылшын тіліндегі "borough" – "бекітілген қала" сөздерінде де кездеседі; бұл кішкентай, мұнара тәрізді бекініс) және кейіннен шіркеуге айналған ғибадатхана кешені болған. 800 жыл шамасында осы жерде Эльзас Вейсенбург монастырының (қазіргі Виссембург, Франция) иелігінде Әулие Петрге арналған шіркеу және шаруашылық егістігі болған – соңғысы қаланың маңыздылығын көрсетеді, яғни, ірі шаруашылық ғимараттары мен 14 шаруа қожалығы бар алып егістік. Шамамен сол уақытта Мартинскирхе (Сент-Мартин шіркеуі) маңындағы оңтүстік орталық әлі де сақталған, ол Мецке жақын Гландерн (немесе Лунгенфельд) монастырына тиесілі болды, және олардың арасында тағы бір қоныс болған деп есептеледі. Грунштадт бастапқыда осы үш орталықтан біртіндеп дамыды, олардың бірі – ең оңтүстік бөлігі – "Гримдео" немесе "Гриндео" есімді франк тайпасының басшысына дейін жетеді. Қала атауындағы алғашқы буын – "grün" – неміс тілінде "жасыл" деген мағынаны білдірсе де, қазіргі лингвистикалық зерттеулер бұл атаудың осы түбірден шықпағанын нақты көрсетті. 19 ғасырда енгізілген жасыл қалалық герб және 1928 жылы одан алынған жасыл және ақ түсті қала туларының тарихи негізі жоқ.

875-тен 1500-ға дейін

Грюнштадт – немесе, дәлірек айтқанда, Сент-Мартин төңірегіндегі оңтүстік елді мекен – 21 қарашада 875 жылы алғаш рет құжатта аталып өтті, сол кезде король Людовик Неміс осы иемділікті Метцке жақын орналасқан Гландерн монастырына қайтарды. Бұл құжатта бұл жер Гринштат деп аталды, ал меншік құқығы одан да бұрынғыға дейін жетеді, себебі олар тек қайта жаңартылды. Осылайша, бұл елді мекен 875 жылғы құжаттан әлдеқайда ертерек болған, онда иемділіктің ғимараттары туралы ештеңе айтылмаған. Бұл шағын шіркеуі бар монастырлық иемділік болған деп есептеледі, одан бірінші кезекте бірнеше рет қайта салынған бенедиктиндік монастырь өркендеді, содан кейін қазіргі протестанттық Сент-Мартин шіркеуі, Лейнинген Вестербург үйінің қабір орны пайда болды. Шамамен сол уақытта, 900 жыл шамасында, Вайсенбург монастырына қарасты солтүстік елді мекен (қазіргі Петерспарк маңында) осы мекеменің иеліктерінің тізімінде тіркелді, тіпті оны егжей-тегжейлі сипаттады, бұрын айтылған иеліктермен (шіркеу, приходтық үй, сарай және көптеген ғимараттар), бұл сол кезде де ауылдың өте ерте екенін көрсетеді. Кейіннен бұл елді мекен жойылды немесе басқа екеуіне қосылу үшін оңтүстікке көшіп кетті. Әйетті Петір шіркеуі (Peterskirche) және оның зираты, оның тамыры Рим дәуіріне дейін жететін болса, кейінгі Грунштадт қаласынан алыс болғанына қарамастан, 19 ғасырға дейін діни орталық және некрополь ретінде сақталды. 1819 жылы 1000 жылдан астам уақыт бұрын салынған шіркеу бұзылып, "Әйетті Петірдің" ежелгі қамқорлығы Капуцин шіркеуіне (қазіргі католик шіркеуі) өтті. Зират тек 1874 жылы жабылып, қазіргі Петерспаркке айналдырылды. 1155 жылы император Фридрих I Барбароссаның құжатында Грюнштадт аталды, онда ол сол жердегі иеліктерді Рамсен монастырына сыйлады. 1218 жылы папа III Гонорий Грюнштадттағы Сент-Мартин шіркеуінің Гландерн монастырына тиесілі екенін растады. 1245 жылы папа Иннокентий IV Грюнштадт қаласындағы Хёнинген монастырының иеліктерін растады. 1300 жыл шамасында Вайсенбург монастыры Лейнинген графтарына Грюнштадттағы иеліктерін берді.

1500 жылдан 1700 жылға дейін

1481 жылдан 1505 жылға дейін Грунштадт Пфальцкеге қарасты, содан кейін қайтадан Лейнингендерге тиесілі болды. 1549 жылы олар Гландерн монастырының жерлерімен (Сен-Мартиннің оңтүстік бөлігі) иеленді. Лейнингендер бұрын Гландерн немесе Лунгенфельд монастырына тиесілі болған бұл мүлікті өздеріне қабылдауға 1735 жылға дейін қол жеткізбеді. 1556 жылы император Карл V қалаға базар құқығын беріп, оны ауылдан базар қаласына дейін көтерді. Осыған бір жыл бұрын Лейнинген графы Филипп I өз өлкесінде лютеран дінін міндетті етуді енгізіп, Рим католиктері мен реформаттар сияқты басқа христиан діндерін тыйым салған. 1573 жылы Францияның, сол кезде Польша королі Генрих III Грунштадт қаласында түндеген. 1596 және 1597 жылдары Грунштадтты оба ауруы қамтыды, нәтижесінде қысқа мерзім ішінде 250-ден астам тұрғын қаза тапты. 1610 жылдан бастап графтар Грунштадт қаласында монета соғып, монета соғу орталығын құрды. Отыз жылдық соғыс кезінде қала үлкен зардап көрмеді, бірақ 1625 және 1629 жылдар аралығында оба ауруы қайтадан қала тұрғындарын қамтыды. Көптеген адамдар қайтыс болды немесе аймақтан кетіп қалды. Бір кезде Грунштадт қаласында испан әскері орналасқан. 1673 жылы Лейнинген графы Людвиг Эберхардт католик дініне ауысып, содан кейін өз өлкесінде католиктерге төзімділік көрсетті. Ол Капуциндықтарды шақыртты, олар көп ұзамай монастырь құрды, одан бүгінгі католик шіркеуі мен монастырь ғимараты пайда болды. 1689 жылы Тоғыз жылдық соғыста (Германияда Пфальц мұрагерлік соғысы ретінде белгілі) француздар қаланы өртеп жіберді, сондықтан қалада барокко стилінен бұрынғы сәулеттің көптеген іздері қалмады. Григорий күнтізбесіне қатысты ұзақ күткен реформа Грунштадт пен өзге аймақтарда тек 1689 жылы ғана жүзеге асырылды, оған дейін діни себептермен, Рим папасы XIII Григорий енгізгендіктен бойкотталған болатын.

1700 жылдан 1800 жылға дейін

Альтлайнинген мен Нойлайнингеннің отбасылық қамалдары да өртенгендіктен, екі графтық тармақ 1700 жылдан бастап Грунштадтқа қоныстанды, оны ортақ тұрғын қала етіп, билікке кезекпен келді. Алтлайнингерлер Сент-Мартин шіркеуінің жанындағы ескі Гландерн монастырының иелігін сарайлық резиденцияға дейін кеңейтіп, оны Шлосс Унтерхоф деп атады, ал Нойлайнингерлер жақын жерде барокко стиліндегі Шлосс Оберхофты салды. Шамамен 100 жыл бойы Грунштадт Лейнинген Вестербург графтығының астанасы болды. 1726 жылы Грунштадтта алғашқы реформаттық құлшылық өткізілді. Содан кейін реформаттар қатты қысымға ұшырады, әсіресе лютеран дін қызметкерлерінен. Оларға өз шіркеулерін салуға және тіпті жергілікті зиратта қайтыс болғандарын жерлеуге рұқсат берілмеді. Олардың мәйіттерін астық қоймасына қойды, онда қауым да құлшылық өткізді. Реформаттық шултейс және шебер былғары өңдеуші Иоганн Петер Шварц, әсіресе, осы қанаушылыққа қарсы қорғану үшін топтың өкілі ретінде белсенділік танытты. Ол патшалыққа (мысалы, Пруссия королі Фридрих II-ге) хат жазып, графтықта реформаттық шіркеуге ресми төзімділікке қол жеткізді. Оның үйінен алыс емес жерде (қазірге дейін "JPS" әріптері сақталған), ескі қора тұрған жерде реформаттар 1740 жылы өз шіркеуін салды, ол қазір Фриденскирхе ("Бейбітшілік шіркеуі") деп аталады. 1729 жылы Лейнинген Вестербург Альтлайнинген графы Георг Герман Грунштадттағы латын мектебін, бұрынғысы – Хёнингендегі (қазір Альтлайнингеннің шеткі ауданы) монастырь мектебінің орнына ашты. Осыдан кейін алдымен Прогимназия, содан кейін қазіргі Лейнингер гимназиясы құрылды. Бірінші коалиция соғысында 1793 және 1795 жылдар аралығында Грунштадт маңында австриялықтар, француздар және пруссиялықтар арасында ауысып-түйісетін шайқастар болды. 1794 жылы кейіннен фельдмаршал фон Блюхер атанған, бірақ сол кезде Пруссияның Қызыл гусарларының полковнигі болған адам қалада тұрақтап алды. Жергілікті әңгімелерге сәйкес, ол ашық баспалдақпен (қазір бұрынғы) қалалық әкімдікке шабуылдап, қала тұрғындарына сөз сөйледі.

1800 жылдан 1900 жылға дейін

1797 жылы Кампо-Формио шарты бойынша, ол Луневиль шартымен (1801) толығымен бекітілді, Грунштадт кантондық орталық ретінде француз департаменті Монт-Тоннерге (неміс тілінде Доннерсберг) қарады, оның үкімет орыны Майнц қаласында орналасқан. Грунштадт 1815 жылға дейін француз билігінде болды. Наполеон жеңілгеннен кейін, 1816 жылы Грунштадт Бавария Корольдігіне қарады. Ол 1946 жылы Рейнланд-Пфальц штаты құрылғанға дейін дәл 130 жыл бойы бавариялық болып қалды. 1829 жылдың 14 маусымында Бавария королі Людвиг I және оның әйелі королева Тереза Пфальц аймалына сапар жасағанда қалаға келді. Король Капуцин шіркеуінде жоғары миссаға қатысып, Бернхард Вюршмитт әкесімен салтанатты түрде қарсы алынды. 1849 жылдың 14 маусымында – сол күнінің 20 жылы өткен соң – Пруссияның Вильгельм ханзадасы, кейіннен неміс императоры Вильгельм I, Кирхеймболанденнен келген тәртіпсіз, революциялық партизандарды (Фрайшярлер) өз штабымен бірге қазіргі Якобштрассе (көше) және Гауптштрассе арқылы қуды. Штадтауста (қазіргі Ескі қалалық үй) ол тоқтады, оның штабынан келген офицер қала тұрғындарына сыртқы баспалдақтан "Принцке және Отанға адалдық" тақырыбында сөз сөйледі, содан кейін әскери бөлім оңтүстікке қарай жолға шықты. 1873 жылы Грунштадт Бад Дюркхайм – Монсхайм темір жолындағы теміржол байланысын және өз стансасын алды.

1900 жылдан бүгінгі күнге дейін

Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914-1918) Грунштадт қаласының 164 тұрғыны қаза тапты, олардың есіне 1937 жылы Грунштадтер тауының көрнекті жерінде храм сияқты ескерткіш салынды. Екінші дүниежүзілік соғыста (1939-1945) Грунштадт бірнеше рет әуе шабуылына ұшырады, соның салдарынан Сент-Мартин шіркеуі қирады. Соғыс оқиғаларының нәтижесінде 360 адам – әскерилер мен бейбіт азаматтар бомбалаудан қаза тапты. Бұл кезеңде қаланың өте көне және маңызды еврей қауымы депортация мен эмиграцияға ұшырады, алайда барокко стиліндегі синагога және қаланың шығысындағы еврей зираты сақталды. 20 наурыз 1945 жылы американдық әскерлер қала аумағын басып алды, ал 7 шілде 1945 жылы француз әскерлері олардың ізінен келді. Франкенталь ауданы таратылғаннан кейін, 150 жылдан астам уақыт осы аудан құрамында болған Грунштадт 1969 жылы Бад-Дюркгейм ауданына қосылды, көлік құралының тіркеу белгісі FT-дан DÜW-ға өзгертілді. 7 маусым 1969 жылы бұрынғы тәуелсіз Ассельхайм және Саузенхайм елді мекендері қаламен біріктірілді.

Грунштадт еврей қауымының тарихы

Грюнштадт бір кезде Пфальц аймағындағы ең ірі яһуди қауымдастықтарының бірі болған. 1827 жылы қала халқының он пайыздан астамы яһудилерден тұрған. 1608 жылдан 1933 жылға дейін яһуди қауымының тарихы үздіксіз жалғасқан. Нацистердің яһудилерге жасаған қудалауы қауымның тағдырын шешті. Ол толығымен жойылды.

Бүгін

2007 жылы халықтың 44,4% евангелистік, ал 25,5% католик дінін ұстанды. Қалғандары басқа діндерді ұстанатын немесе дінсіз болды.

Қала әкімдері

2002 жылдан 2009 жылға дейін тікелей сайланған қала әкімі Ханс Йагер (СПД) болды. Алайда, 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап Клаус Вагнер (CDU) Грунштадт қаласының жаңа әкімі болды.

Елтаңба

Неміс гербінде: "Грюн ein rotbewehrter silberner Adler, bewinkelt von vier gleichschenkligen goldenen Kreuzchen" деп жазылған. Қаланың гербін ағылшын геральдикалық тілінде былайша сипаттауға болады: Жасыл түсті фонға күміс түсті, қызыл қанаттары мен тұмсығы бар бүркіт бейнеленген, төрт грек кресінің арасында орналасқан – екі крест гербтің жоғарғы бөлігінде, екі крест төменгі бөлігінде. Герб 1890 жылы Баварияның ханзадасы-регенті Люитпольд бекітті және 1456 жылғы сарай мөріне дейін барады. Бүркіт Лейнинген графтарының таңбасынан алынған, бірақ кресттерді гербке қосу себебі нақты белгісіз. Олар қалада жер иелері болған Вайсенбург монастырымен байланысты болуы мүмкін. Жасыл түс (vert) қаланың атымен – "Грунштадт" ("Жасыл қала") сәйкес келеді, бірақ зерттеулер көрсеткендей, қаланың аты осы неміс сөзінен туындамаған.

Тұрақты оқиғалар

Грүнштадт қаласында "Stabausstecken" дәстүрі сақталған, немесе кем дегенде қайта жаңғырылған. Бұл әдетте наурыз айының басында өткізілетін мереке, онда қыс суреті өртеліп, бұл оқиға "Winterverbrennung" ("Қыс өртеу") деп аталады.

Көлік

A 6 автокөлік жолының арқасында (Сарбрюкеннен Маннхаймға дейін) Грунштадт Германияның ұлттық автокөлік желісімен ғана емес, сонымен қатар Франция мен Чехиямен де жақсы байланысқан. Грунштадт станциясы Палатин Солтүстік темір жолында орналасқан, ол кейбір бөліктерінде Неміс шарап жолымен қатар оңтүстікке қарай Нойштадт-ан-дер-Вайнштрассеге дейін созылады. Сонымен қатар, қайта ашылған Эйс аңғары темір жолы Рамсен маңындағы Эйсвугқа (суқойма және жаяу серуендеуге арналған орын) дейін Палатин орманына барады. Бұрын бұл желі Энкенбахқа дейін жеткен. Төменгі Эйс аңғары темір жолы да Грунштадт қаласындағы Палатин Солтүстік темір жолынан бөлініп шығады.

Билік органдары

Өзінің қалалық әкімшілігінен өзге, Грунштадт Лейнгерланд аймақтық бірлестігінің (Verbandsgemeinde) әкімшілігіне орналасқан, дегенмен қаланың өзі бұл немесе басқа ешқандай аймақтық бірлестікке (Verbandsgemeinde) кірмейді.

Соттар

Grünstadt қаласында Frankenthal аймақтық сотының (Landgerichtsbezirk) және Zweibrücken жоғары аймақтық сотының (Oberlandesgerichtsbezirk) құзыретіне бағынатын Amtsgericht бар.

Аурухана

Қалада 200 төсектік аурухана мен оған жалғасқан күндізгі стационар (12 орын) орналасқан. Демеуші – Бад-Дюркгейм ауданы.

Білім

Үш бастауыш мектептен, бір Хауптшуле мен Реалшуледен басқа, тарихы тереңде жатыр және ескі Höningen латын мектебінен бастау алған Лейнинг гимназиясы да бар.

Түрлі

Грунштадт қаласы AAFES нан пісіру орнымен әйгілі. Грунштадт қаласында ол "қойма" деп аталады (AAFES Depot Grünstadt).