Кіріспе
Гессен, Германия. Висбаден () – Германияның Гессен штатының астанасы және Франкфурт-на-Майндан кейінгі екінші ірі гессен қаласы. Шамамен 283 000 тұрғыны бар, бұл Германияның 24-ші ірі қаласы. Висбаден көршілес Майнц қаласымен бірге шамамен 500 000 халқы бар конгломерация құрайды. Бұл конгломерация өз кезегінде Рейн-Майн мегаполистік аймағына кіреді – Рейн-Рурдан кейін Германияның екінші ірі мегаполистік аймағы, оған Франкфурт-на-Майн, Дармштадт, Оффенбах-на-Майн және Ханау қалалары да кіреді. Аймақтың жалпы халқы 5,8 миллионнан астам адамды құрайды. Қала Рейн өзенінің жағасында, Таунус тауларының етегінде, Рейнланд-Палатин астанасы Майнцке қарама-қарсы орналасқан, ал қаланың орталығы шағын Зальцбах өзенінің кең аңғарында жатыр. Висбаден Германияның 13 шарап өсіру аймағының бірі – Рейнгау шарап өсіру аймағында орналасқан. Висбаденнің үш ауданы 1945 жылға дейін Майнц қаласының құрамында болған және әлі де "Майнц" атауын сақтайды – Майнц Амонебург, Майнц Кастель және Майнц Костхаймнің АКК аудандары. Бұл "АКК Конфликті" (de:AKK Konflikt) – Майнц пен Висбаден арасындағы бәсекелестіктің басты себебі. Висбаден негізгі вокзалы Рейн-Майн S-Bahn жылдам транзиттік жүйесі арқылы Франкфурт-на-Майнмен байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Висбаден Нассау қаласы болған. 1170-1629 жылдар аралығында ол Нассау графтығында, ал 1629-1721 жылдар аралығында Нассау-Идштейн графтығында және кейіннен княздықта орналасқан. Бұлардың барлығы Киелі Рим империясының аумақтары болып, Нассау әулетінің тармақтарымен басқарылған. 1728 жылы қала Нассау-Узинген княздығының құрамына кірді, ал 1744 жылы Бибрих сарайы Нассау-Узинген үйінің негізгі резиденциясына айналды. 1806 жылы қала Нассау герцогтығының астанасы болды. 1841 жылдан бастап, жаңа салынған Висбаден қалалық сарайы Нассаудың басты резиденциясы болды. 1868 жылдан 1944 жылға дейін қала Пруссияның Гессен-Нассау провинциясының құрамында болды, ал 1944 жылдан 1945 жылға дейін Нассау провинциясының астанасы болды. 1945 жылы ол Үлкен Гессеннің, ал 1946 жылы Гессеннің астанасы болды. Висбаден – Еуропадағы ең көне шипажай қалаларының бірі. Оның атауы "боздық моншалар" деп аударылады, ал қала орталығында 15 минералды бұлақ бар, олардың 14-і ыстық су бұлақтары. Күнделікті 2 миллион литр су шығарылатын Висбаден, Ахеннен кейін Германияның ең өнімді екінші шипажайы. Таунус тауларының оңтүстік етегіндегі тау алабында орналасқан, солтүстік және батыстағы таулармен қоршалған Висбаденге жұмсақ климат тән. Климаты мен сәулетінің арқасында оны "Солтүстіктің Ниццасы" деп атайды. Висбаден қаласы Германияның ең бай қалаларының бірі және орташадан жоғары сатып алу қабілетіне ие қалалардың бірі. АҚШ Әскерінің Еуропа және Африкадағы бас штабы Висбаден-Эрбенхаймде орналасқан.
the ship
Wiesbaden (; ) is the capital of the German state of Hesse, and the second largest Hessian city after Frankfurt am Main. With around 283,000 inhabitants, it is Germany's 24th largest city. Wiesbaden forms a conurbation with a population of around 500,000 with the neighbouring city of Mainz. This conurbation is in turn embedded in the Rhine Main Metropolitan Region—Germany's second largest metropolitan region after Rhine Ruhr—which also includes the nearby cities of Frankfurt am Main, Darmstadt, Offenbach am Main, and Hanau, and has a combined population exceeding 5.8 million. The city is located on the Rhine, at the foothills of the Taunus, opposite the Rhineland Palatine capital of Mainz, and the city centre is located in the wide valley of the small Salzbach stream. Wiesbaden lies in the Rheingau wine growing region, one of Germany's 13 wine regions. Three of Wiesbaden's boroughs were part of the city of Mainz until 1945, and still bear the designation "Mainz" in their names—the so called AKK boroughs of Mainz Amöneburg, Mainz Kastel, and Mainz Kostheim. This so called AKK Konflikt (:de:AKK Konflikt) is the main cause for the rivalry between Mainz and Wiesbaden. Wiesbaden Main Station is connected to Frankfurt am Main by the Rhine Main S Bahn rapid transit system. Historically, Wiesbaden was a Nassauian city. From 1170 to 1629, it lay in the County of Nassau, and from 1629 to 1721, it was in the county and later principality of Nassau Idstein, all of which were territories within the Holy Roman Empire ruled by branches of the House of Nassau. In 1728, the city found itself in the principality of Nassau Usingen, and in 1744, Biebrich Palace became the main residence of the House of Nassau Usingen. In 1806, the city became the capital of the Duchy of Nassau. Since 1841, the newly built Wiesbaden City Palace was the principal Nassauian residence. From 1868 to 1944, the city lay in the Prussian Province of Hesse Nassau, and from 1944 to 1945, it was the capital of the Province of Nassau. In 1945, it became the capital of Greater Hesse and subsequently, in 1946, of Hesse. Wiesbaden is one of the oldest spa towns in Europe. Its name translates to "meadow baths", and there are 15 mineral springs—14 of which are hot springs—in the city centre. With a yield of around 2 million liters daily, Wiesbaden is the second most productive German spa after Aachen. Its location in a mountain basin at the southern foot of the Taunus, protected by the mountains in the north and west, gives Wiesbaden a mild climate. It has been called the "Nice of the North" because of its climate and architecture. The city of Wiesbaden is one of the wealthiest cities in Germany and one of those with above average purchasing power. The United States Army Europe and Africa headquarters are located in Wiesbaden Erbenheim.
Географиялық жағдай
Висбаден Рейн өзенінің оң (солтүстік) жағалауында, Рейн өзенінің негізгі бағыты солтүстіктен батысқа қарай өзгеретін жерде орналасқан. Қала Рейн өзені арқылы Рейн-Пфальц штатының астанасы Майнц қаласынан қарап тұрады. Франкфурт-на-Майне шамамен шығысқа қарай орналасқан. Қаланың солтүстігінде солтүстік-шығыс бағытта созылатын Таунус таулары жатыр. Қала орталығы, Штудтмитте, Жоғарғы Рейн аңғарының солтүстік-шығыс бөлігінде, Таунус тауларының етегінде, Рейн өзенінен шамамен қашықтықта орналасқан. Ландшафт солтүстіктегі Таунус биіктіктері, шығыстағы Биерстадтер Хайе және Хайнерберг, оңтүстіктегі Мосбахер тауы және батыстағы Шиерстайнер тауы (Таунус тау жотасының бір бөлігі) арасындағы кең жазықтан тұрады. Қала орталығы Мосбахер тауының шығыс беткейінде орналасқан Сальцбах өзенінің тар аңғары арқылы сумен жабдықталады. Қаланың басты теміржол желісі және Майнц жолы (Mainzer Straße) осы аңғардан өтеді. Қала орталығында Сальцбахқа Велрицбах, Кессельбах, Шварцбах, Дамбах және Теннелбах сияқты бірнеше өзендер құйылады, сондай-ақ Курхаус (санаторий) ауданындағы көптеген жылу және минералды бұлақтардың ағысы да бар. Қала орталығынан жоғарырақ орналасқан Сальцбах Рамбах деп аталады. Висбаден муниципалитетінің ең биік нүктесі қала орталығының солтүстік-батысында, Hohe Wurzel шыңына жақын жерде, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Ең төменгі нүкте – Шиерштейн портының кіреберісі, теңіз деңгейінен биіктікте. Орталық алаң (Schlossplatz, сарай алаңы) биіктікте орналасқан. Висбаден солтүстіктен оңтүстікке дейін және батыстан шығысқа дейін созылған. Солтүстік бөлігінде қала аумағының 27,4%-ын құрайтын кең орманды аймақтар бар. Батысында және шығысында жүзімдіктер мен егістік жерлер орналасқан, олар аумақтың 31,1%-ын жабады. Муниципалитеттің ұзындығы бар шекарасының бөлігін Рейн өзені құрайды.
Wiesbaden covers an area of It is from north to south and from west to east. In the north are vast forest areas, which cover 27.4% of the urban area. In the west and east are vineyards and agricultural land, which cover 31.1% of the area. Of the municipality's long border, the Rhine makes up .
Климат
Висбаденде қоңыржай теңіздік климат (Köppen: Cfb) басым, қыстары салыстырмалы түрде суық, ал жаздары жылы болады. Оның орташа жылдық температурасы , ал айлық орташа температурасы қаңтар айында -қа дейін, шілде айында -қа дейін өзгереді.
Классикалық антикалық
Неолит дәуірінде қазіргі Висбаденде адам қоныстанғандығының дәлелдері болғанымен, тарихи жазбалар 6 жылы римдік бекініс салынғаннан кейін осы жерде үздіксіз қоныс бар екенін көрсетеді, онда қосымша атқыштар орналасқан. Висбаденнің термалдық бұлақтары алғаш рет Плиний Ескінің «Naturalis Historia» еңбегінде еске алынған. Олар рим әскерінің жылқылары үшін демалыс алатын бассейнтерімен және, мүмкін, қызыл шаш бояуына қолданылатын минералдың көзі ретінде танымал болды (б.з.д./б.з. Римде әйелдер арасында өте танымал болған). Римдік қоныс алғаш рет 121 жылы Aquae Mattiacorum деп аталған (латын тілінде «Маттиактердің сулары»), ол герман тайпасы, мүмкін, сол кездегі көрші шатилердің бір тармағы еді. Қала Птолемейдің «Географиясында» (2.10) Маттиакум деп те аталады. Рим империясы Таунус тауларында римдік шекаралық бекіністер желісі болған Limes Germanicus құрды. Висбаден Таунустың оңтүстігінде орналасқан. Жоғарғы Германия провинциясының астанасы Могонтиакум (қазіргі Майнц), 2 (кейде 3) рим легионының базасы, Рейннен сәл жоғары орналасқан және қазіргі Майнц Кастель (римдік «castellum») ауданындағы көпір арқылы байланысқан, бұл берік бекінілген көпір басы еді. 260 жылы Лаймның ар жағынан келген герман тайпаларының одағы – аламандықтар бекіністі басып алды. Кейін, 370 жылдары, римдіктер мен аламандықтар одақтас болған кезде, аламандықтар Висбаден аймағын бақылауға алып, оны басқа герман тайпаларынан қорғауға жауапкершілік алды.
Орта ғасырлар
496 жылы Толбиак шайқасында Клодвиг I басқарған франктер аламандықтарды жеңгеннен кейін, франктер 6 ғасыр бойы Висбаден аймағындағы аламандықтарды ығыстырып шығарды. 8 ғасырда Висбаден франк корольдігінің патша сарайына айналды. Висбаден есімі алғаш рет 828 және 830 жылдар аралығында Карл I Ұлының өмірбаянын жазған Эйнхард еңбектерінде "Wisabada" деп аталады. 888 жылы франк каролинг империясы ыдырағанда Висбаден шығыс бөлігіне, яғни Шығыс Франкияға (кейін Киелі Рим империясы болар еді) кірді. Қала Франконияның, Шығыс Франкияның орталық аймағының бір бөлігі болды. 1170 жылдары Нассау графы Вальрам I Висбаден маңындағы жерді феод ретінде алды. Франкония 13 ғасырдың басында бөлінген кезде Нассау Киелі Рим империясының құрамындағы тәуелсіз мемлекет ретінде пайда болды. 1232 жылы Висбаден Киелі Рим империясының еркін қаласына айналды. Бірақ 1242 жылы император Фридрих II Рим папасына қарсы соғыс кезінде Майнц архиепискобы Зигфрид III қаланың қиратылуын бұйырды. 1270 жылы Висбаден Нассау әулетінің бақылауына қайта оралды, граф Вальрам II басқаруымен. Алайда Висбаден мен Сонненберг қалашығы 1283 жылы Эппштейнмен болған қақтығыста тағы да қиратылды. Вальрамның ұлы және мұрагері Адольф кейін 1292 жылдан 1298 жылға дейін Германия королі болды. 1329 жылы Адольфтің ұлы Герлах I Нассау-Вейльбург Нассау үйіне және осы арқылы Висбаденге Бавариялық Людовик императорынан монета соғу құқығын алды. 1355 жылы Нассау-Вейльбург графтығы Герлахтың ұлдары арасында бөлінді. Нассау графтығының иеліктері мұрагерлер арасында көп рет бөлінді, ал әулеттің бір тармағы жойылғанда бөліктері қайта біріктірілді. Висбаден Герлахтың үлкен ұлы граф Адольф I (1307–1370) тұсында Нассау-Висбаден графтығының орталығы болды. 1605 жылы ол қайтадан Нассау-Вейльбургқа қарады.
Қазіргі заман
1525 жылғы неміс шаруаларының соғысына қатысқандығы үшін Висбаден 40 жылдан астам уақыт бойы барлық құқықтарынан айырылды. Осы кезеңде Висбаден 1543 жылғы 1 қаңтарда Вольф Дентенерді алғашқы лютеран пасторы етіп тағайындағаннан кейін протестанттыққа көшті. Сол күні Идштейндегі гимназияға оқушыларды дайындайтын алғашқы латын мектебі ашылды. 1566 жылы қаланың құқықтары қайта жаңартылды. Висбаденнің ең көне құрылысы – ескі қалалық ратуша 1609 және 1610 жылдары салынған. 1547 және 1561 жылдары болған екі өрт салдарынан одан ертерек салынған ғимараттар сақталмаған. 1648 жылы, апатты Тридцать жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, Висбаденде бар болғаны 40 тұрғын қалған деген деректер бар. 1659 жылы Нассау-Вейльбург графтығы тағы да бөлінді. Висбаден Нассау-Узинген графтығының құрамына кірді. 1744 жылы Нассау-Узингеннің орталығы Бибрихке көшірілді. 1771 жылы Нассау-Узинген графы Висбаденде құмар ойындарға рұхсат берді. 1810 жылы Висбаден казиносы (нем. Spielbank) ескі Курхаус ғимаратында ашылды. Бірақ 1872 жылы пруссиялық билік құмар ойындарға тыйым салды. 1805 жылы Наполеонның Аустерлиц шайқасында Австрияны жеңісімен қасиетті Рим империясы таратылды. 1806 жылғы 12 шілдеде қазіргі Германиядағы 16 мемлекет, соның ішінде Нассау-Узинген және Нассау-Вейльбург графтықтары, қасиетті Рим империясынан ресми түрде шығып, Рейн конфедерациясына қосылды. Наполеон оның "қорғаушысы" болды. Наполеонның ықпалымен екі графтық бірігіп, 1806 жылғы 30 тамызда Нассау герцогтығын құрды. 1815 жылғы Вена конгресінде Нассау герцогтығы неміс конфедерациясына қосылды. Нассаудың астанасы Вейльбургтен Висбаденге көшірілді, ал қала герцогтың резиденциясына айналды. Қаланың сәнін жаңару үшін құрылыс жұмыстары басталды. Висбаденнің тарихи орталығының көп бөлігі осы кезеңде салынған. 1848 жылғы революцияларда Нассаудың 30 000 азаматы 4 наурызда Висбаденде жиналды. Олар герцогтан конституция талап етті және оны алды. 1866 жылғы австрия-пруссия соғысында Нассау Австрия жағына шықты. Бұл шешім герцогтықтың құлауына әкелді. Австрия жеңілгеннен кейін Нассау Пруссияға қосылды және Пруссияның Гессен-Нассау провинциясының бір бөлігі болды. 1890 жылы Нассау герцогы Адольф Люксембургтің ұлы герцогы болды (Нассау әулеті). Бұл қала үшін жақсы өзгеріс болды, өйткені ол халықаралық шипажай қаласына айналды. Хогенцоллерн императорларының үлгісімен аристократия Висбаденге жыл сайын келіп, құрылыс қарқыны арта түсті. ХХ ғасырдың басында қала өркендеген кезеңді бастан өткерді. Кайзер Вильгельм II жазда қалаға жиі келіп тұратын, сондықтан Висбаден ресми емес "жазғы резиденция" атанды. Қала орыс ақсүйектерінің арасында да танымал болды. Императорлық сарайдың ықпалымен қалаға көптеген ақсүйектер, суретшілер және бай кәсіпкерлер қоныстанды. Көптеген бай адамдар Висбаденді зейнетке шығу үшін таңдады, өйткені онда демалыс пен медициналық қызметтер де қолжетімді болды. XIX ғасырдың соңында Висбаден Германиядағы миллионерлер саны ең көп қалаға айналды. 1894 жылы қазіргі Гессен мемлекеттік театры, Вена архитекторлары Фелнер мен Хелмердің жобасы бойынша, Кайзер Вильгельм II атынан салынды.
Веймар Республикасы мен Үшінші рейх (1919-1945 жылдар)
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Висбаден Рейн өңірін одақтастар басып алды және 1918 жылы француз армиясы қаланы басып алды. 1921 жылы Висбаденде Германияның Францияға өтемақы төлеу туралы келісімге қол қойылды. 1925 жылы Висбаден Рейн армиясынан әскерлер шығарылғанға дейін Рейндегі британдық армияның штаб-пәтері болды. 1929 жылы Эрбенхаймда ат жарысы трассасының орнында әуежай салынды. 1936 жылы Люфтваффе 53-ші эскадрильясы осы жерге орналастырылды. 1938 жылғы 10 қарашадағы «Кристалл түні» pogrom-ы кезінде Михельсбергтегі Висбаденнің үлкен синагогы қиратылды. Синагоганың авторы Филипп Хоффманн болды және ол 1869 жылы салынған. Висбаден-Биерштадт қаласындағы тағы бір синагог та қиратылды. Германияда нацистер билікке келген кезде Висбаденде 2700 еврей өмір сүрді. 1942 жылдың маусым айына дейін олардың көбі Германия басып алған Польшадағы жойқын лагерлерге депортацияланды. Висбадендік генерал Людвиг Бек 1944 жылғы 20 шілдеде Адольф Гитлерге жасалған қастандықты жоспарлаушылардың бірі болды. Бек өзінің серіктестерімен Гитлер жойылғаннан кейін болашақ мемлекет басшысы (регент) болуға тағайындалды. Бірақ қастандық сәтсіз аяқталып, Бек өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Бүгінде қала жыл сайын оның құрметіне азаматтық қайраткерлік үшін Людвиг Бек сыйлығын тартады. Лютерандық пастор және теолог Мартин Нимёлер, нацистерге қарсы тұрушы шіркеудің негізін қалаушы, Висбаденнің құрметті азаматы. Ол тұтқындалғанға дейін Висбаденнің Базар шіркеуінде соңғы уағыздарын оқыды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыста Висбаден Германияның XII әскери округінің (Веркрейс) штабы болды. Бұл әскери округке Эйфель, Гессеннің бір бөлігі, Пфальц және Саарланд кірді. Франция шайқасынан кейін бұл Веркрейс Лотарингияны, оның ішінде Нансиді және Люксембург Ұлы Герцогтығын қамтыды. Округтің командирі генерал-лейтенант Уолтер Шрот болды. XII Веркрейс үш бағынысты аймақтан тұрды: Кобленц, Мангейм және Метц аймақтарының бас штабтары (Bereich Hauptsitze). Кобленц аймағының бас штабы 12 кіші аймақтың бас кеңсесіне (Unterregion Hauptsitze) басшылық етті, атап айтқанда: Трир I, Трир II, Кобленц, Нойвид, Кройцнах, Висбаден, Лимбург-ан-дер-Лан, Лан, Майнц, Вормс, Дармштадт және Люксембург. Мангейм аймағының бас штабы 10 кіші аймақтың бас кеңсесіне басшылық етті, атап айтқанда: Саарлаутерн, Саарбрюкен, Сент-Вендель, Цвайбрюкен, Кайзерслаутерн, Невштадт-ан-дер-Вайнштрассе, Людвигсхафен (Рейн), Мангейм I, Мангейм II және Гейдельберг. Метц аймағының бас штабы Метц, Диденхофен (Тионвиль) және Сент-Авольд кіші аймақтарының бас кеңсесіне басшылық етті. Соғыс кезінде Висбаден 1940 жылдың тамызынан 1942 жылдың соңына дейін Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің бомбалауына ұшырады, ал 1943 жылдан 1945 жылдың наурызына дейін 66 күн бойы Ұлыбритания Корольдік әуе күштері мен АҚШ әуе күштерінің бомбалаушылары шабуыл жасады. Шабуылдар нәтижесінде қаланың шамамен 18% үйлері қирады. Соғыс кезінде қаланың ғимараттарының 25% -тан астамы зақымданды немесе толығымен жойылды, ал 1700 адам қаза тапты. Висбаденде синти және рома халқы үшін лагерь (Рома геноциді) және Хинзерт концлагерінің екі қосалқы лагері болды, олар негізінен люксембургтік тұтқындарға арналған. Висбаден 1945 жылдың 28 наурызында АҚШ әскерлері тарапынан басып алынды. АҚШ-тың 317-ші жаяу әскер полкі Рейн өзенінен Майнцке шабуылдық қайықтармен өтіп, ал 319-шы жаяу әскер полкі Хоххайм-ам-Майн маңында Майн өзенінен өтті. Шабуыл сағат 01:00-де басталды және түстен кейін 80-ші АҚШ жаяу әскер дивизиясының екі күші үш қаза тапқан және үш жоғалған адаммен бірікті. Америкалықтар 900 неміс сарбазын және 4000 қорап шампанға толы қойманы тұтқынға алды. Соғыс аяқталғаннан кейін американдық рок-музыканты Элвис Пресли Фридбергте орналасып, жиі Висбаденге келіп тұрды.
Жуынатын және құмар ойындар
Висбаден өзінің жылы бұлақтары мен шипажайларымен бұрыннан-ақ танымал. Термалды бұлақтарды пайдалану туралы алғашқы жазбалар римдіктерге дейін жетеді. Көктемгі суға шомылу Висбаден үшін Орта ғасырдың соңына қарай маңызды бірте-бірте артты. 1370 жылға қарай 16 монша жұмыс істеді. 1800 жылға қарай қалада 2239 тұрғын және 23 монша болды. 1900 жылға қарай 86 100 халқы бар Висбаден қаласына жыл сайын 126 000 келуші келді. Бұл бұлақтарға Иоганн Вольфганг фон Гёте, Федор Достоевский, Рихард Вагнер, Иоганн Брамс және Хенрик Понтоппидан сияқты танымал тұлғалар келді. Сол жылдары Висбаденде Германияның басқа қалаларына қарағанда көптеген миллионерлер тұрды. Суға шомылудан кейін құмар ойындар дамыды, ал 19 ғасырда Висбаден осы екеуімен де атақты болды. Оның казиносы (Spielbank) Бад-Гомбург, Баден-Баден және Монако казиноларымен бәсекелесті. 1872 жылы пруссиялық үстемдік астындағы императорлық үкімет Германиядағы барлық құмар ойындары ойналатын орындарды жапты. Висбаден казиносы 1949 жылы қайта ашылды.
Сарай алаңы
Шлоссплац ("сарай алаңы") қаланың орталығында орналасқан, оның айналасында бірнеше көрнекті ғимараттар орналасқан. Герцог сарайы Нассау герцогы Вильгельмнің тұсында салынды. Оның іргетасы 1837 жылы қаланды және 1841 жылдың қарашасында (Вильгельмнің қайтысынан екі жыл өткен соң) аяқталды. Герцог билігінің қалған жиырма алты жылында ол билеуші отбасының резиденциясы болды. Кейін ол 1866 жылдан 1918 жылға дейін Пруссия патшасының қосалқы резиденциясы ретінде пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол француз және британдық оккупациялық күштердің штабы ретінде, содан кейін мұражай ретінде қолданылды. 1945 жылдан бері ғимарат Гессен штатының Ландтаг (парламент ғимараты) ретінде қызмет етеді. Сарайдың орнында қала дамыған, ерте орта ғасырлардан қалған қамал болған. Бұрынғы қамал туралы көп мәлімет жоқ болғанымен, оның қалдықтары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүргізілген қазба жұмыстары кезінде табылған. Жаңа қалалық әкімшілік ғимараты 1887 жылы салынды. Қала әкімшілік ғимаратының алдындағы плитка мозаикасында Пруссия Корольдігінің геральдикалық бүркіті (Визбаден сол кезде оның құрамында болған), Гессен-Нассау провинциясының гербі және Визбаденнің лилия гүлдері бейнеленген. 1610 жылы салынған ескі ратуша қала орталығындағы ең көне сақталған ғимарат және қазір азаматтық тіркеу кеңсесі ретінде пайдаланылады. Протестанттық Marktkirche ("базар шіркеуі") 1852-1862 жылдары неоготика стилінде салынған. Оның батыс мұнарасының биіктігі шамалы, бұл шіркеуді қаланың ең биік ғимараты етеді.
Курхаус және театр
Неоклассикалық стильдегі монументалды Курхаус ("сауықтыру үйі") 1904-1907 жылдар аралығында император Вильгельм II-нің тапсырысымен салынған. Оның әйгілі Спилбанкі (казино) қайтадан жұмыс істеп тұр. Курхаус алдында Боулинг-грин деп аталатын жасыл жеңілдік бар. Боулинг-гриннің бір жағында Курхаус колоннадасы орналасқан. 1827 жылы салынған, 129 метрлік бұл ғимарат – бағаналармен тірелген Еуропадағы ең ұзын зал. Екінші жағында 1839 жылы салынған Театр колоннадасы орналасқан. Ол 1892-1894 жылдар аралығында салынған Гесс штаттс-театры Висбаденмен іргелес жатыр.
Қасиетті Бонифатий
Реформациядан кейін католик қауымы үшін салынған алғашқы шіркеу – Сент-Бонифаций. Ол 1845 жылдан 1849 жылға дейін Филипп Хоффманн жобасымен нео-готика стилінде салынды және Әулие Бонифацийге арналды.
Қасиетті Елизавета шіркеуі
Ресейлік православие шіркеуі, жергілікті жерде «Грекиялық капелла» деп аталатын, 1847 жылдан 1855 жылға дейін Нассау герцогы Адольф әйелі Елизавета Михайловнаның босанғанда ерте қайтыс болуының құрметіне Нероберг тауына салынды. Архитекторы тағы да Филипп Хоффман болды.
Басқа көрікті жерлер
Герцог Вильгельмнің регенттік кезеңіндегі тағы бір ғимарат – Луизенплац алаңы, бұл алаң герцогтың бірінші әйелінің құрметіне аталған. Оны неоклассицизм стиліндегі ғимараттар қоршап тұр, ал алаңның ортасында Ватерлоо обелискі орналасқан. Бұл обеліск 1815 жылғы 18 маусымда Хогумон шаруашылығының жанында Наполеонға қарсы шайқаста қаза болған 683 Нассаулықтың есімін сақтайды. Орталық сарайдан басқа, герцог отбасы Рейн өзенінің жағасында Шлосс Бибрих деп аталатын үлкен сарайға ие болды. Бұл барокко стиліндегі ғимарат 18 ғасырдың бірінші жартысында салынған. Қаланың солтүстігінде Нероберг тауы орналасқан. Осы таудың ең биік нүктесінен қаланың панорамалық көрінісін тамашалауға болады. Неробергбань фуникулері қаланы таумен байланыстырады. Оның оңтүстігінде Нероталанлаген саябағы – бұл 1897/98 жылдары ағылшын пейзаждық бағы ретінде құрылған, өзен бойында орналасқан саябақ. Гессен штатының үш мемлекеттік мұражайының бірі – Висбаден мұражайы Висбаден қаласында орналасқан. Басқа шіркеулердің қатарында Бергкирше (1879 жылы нео-готика стилінде салынған) және Лютеркирше (1910 жылы югендстиль стилінде аяқталған) бар. Мари Хеймсучунг шіркеуі Кольхек ауданындағы бетоннан тұрғызылған биік нысан. Шығыс христиан діні Доцхаймдағы Вилли Юппе көшесіндегі Әйя Исая сириялық православие шіркеуімен де ұсынылған, ол 2016 жылы сурийлік ассириялықтармен салынған. "Уормер Дамм" саябағы – бұл Вильгельмштрассе көшесінің шығыс жағында және Мемлекеттік театр мен Курхаустың оңтүстігінде орналасқан 4,5 гектарлық саябақ. Онда көл, фонтан, түрлі мүсіндер және кең жасыл алаңдар бар. Саябақ 1859–1860 жылдары құрылған және қаланың 26 жылы су бұлағының сулары құйылатын ортағасырлық бекіністердің атымен аталады.
Висбаденнің аудандары
Висбаден қаласы 26 ауданға бөлінеді: оның бесеуі орталық қалада, ал 21-і қала шетінде орналасқан. 21 қала шетіндегі аудан 1926 жылдан 1977 жылға дейін төрт кезеңде қосылды. Рейн өзенінің оң жағалауындағы бұрынғы Майнц қалаларының маңындағы Аменбург, Кастель және Костхайм 1945 жылдан бері Висбаденге қарасты.
Ішкі аудандар
Аудан Халық саны Тығыздық Адам басына шаққандағы сатып алу қабілеті Карта Mitte 1,53 км2 20 797 13 593 19 707 € Nordost 19,44 км2 22 621 1 163 21 709 € Rheingauviertel 2,47 км2 19 802 8 017 17 461 € Südost 6,62 км2 18 835 2 845 24 370 € Westend 0,67 км2 16 528 24 669 19 047 €
Қала маңындағы аудандар
Аудандық округ Ауданы Халық саны Тығыздығы Бір тұрғынға шаққандағы сатып алу қабілеті Құрылған күні MapAuringen 3.12 км2 3,399 1,079 22,114 € 1 қаңтар 1977 Biebrich 12.99 км2 36,896 2,840 18,779 € 28 қазан 1926 Bierstadt 9.22 км2 12,109 1,313 22,807 € 1 сәуір 1928 Breckenheim 6.53 км2 3,375 517 22,074 € 1 қаңтар 1977 Delkenheim 7.43 км2 4,938 665 20,908 € 1 қаңтар 1977 Dotzheim 18.27 км2 26,234 1,436 18,793 € 1 сәуір 1928 Erbenheim 11.27 км2 9,258 821 19,357 € 1 сәуір 1928 Frauenstein 10.65 км2 2,359 222 19,365 € 1 сәуір 1928 Heßloch 1.54 км2 695 451 24,525 € 1 сәуір 1928 Igstadt 7.26 км2 2,090 288 21,869 € 1 сәуір 1928 Klarenthal 6.13 км2 10,280 1,677 18,103 € 1 қыркүйек 1964 Kloppenheim 5.39 км2 2,301 427 21,592 € 1 сәуір 1928 Mainz Amöneburg 3.71 км2 1,444 389 17,267 € 25 шілде 1945 Mainz Kastel 9.51 км2 12,021 1,264 19,874 € 25 шілде 1945 Mainz Kostheim 9.53 км2 13,935 1,462 18,623 € 25 шілде 1945 Medenbach 4.74 км2 2,501 560 21,170 € 1 қаңтар 1977 Naurod 10.99 км2 4,414 402 21,865 € 1 қаңтар 1977 Nordenstadt 7.73 км2 7,896 1,021 21,503 € 1 қаңтар 1977 Rambach 9.92 км2 2,175 219 24,902 € 1 сәуір 1928 Schierstein 9.43 км2 10,129 1,074 19,938 € 28 қазан 1926 Sonnenberg 8.34 км2 7,972 956 27,701 € 28 қазан 1926
Жолдар
Висбаден Германияның автокөлік жолдары жүйесімен жақсы байланысты. Wiesbadener Kreuz – қаланың шығысында орналасқан автобаналық түйіскен, онда Bundesautobahn 3 (A 3) (Кёльн – Вюрцбург) және Bundesautobahn 66 (A 66) (Рейнгау – Фульда) бағыттары тоғысады. Күн сайын шамамен 210 000 автомобиль өткендіктен, ол Германиядағы ең көп трафиктік түйіскендердің бірі болып табылады. Bundesautobahn 66 (A 66) Висбаденді Франкфуртпен байланыстырады. Bundesautobahn 643 (A 643) – қала орталығының оңтүстігінен басталып, Висбаденнің оңтүстік бөлігі арқылы өтетін, Рейн өзенін Шиерштейн көпірі арқылы кесіп өтіп, Майнцтың солтүстік-батыс бөлігінде A60 автожолына қосылатын қала маңындағы бақылау жолы. Bundesautobahn 671 (A 671) – Висбаденнің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі өте қысқа автокөлік жолы, ол қала орталығы мен Bundesautobahn 60 арасындағы жылдам байланыс қызметін атқарады, сондай-ақ Рюссельсхайм, Дармштадт және Рейн-Неккар аймағындағы (Маннхайм, Людвигсхафен және Гейдельберг) қалаларды да қамтамасыз етеді. Қала орталығының солтүстік жағы Таунусштрассемен шектеседі, онда бұрын көптеген антикварлық дүкендер орналасқан. Шығыс жағы Кристиан Зайс салған Вильгельмштрассемен шектеседі. Бұл 1000 метрлік көше көптеген адамдардың қате ойлауынша император Вильгельм II емес, Нассау герцогы Вильгельмнің (немісше Вильгельм) құрметіне аталған. Висбаденнің орталық көшелері сағат түскісі мен кешкі уақытта көліктермен тығырылып қалады. Рингродтан және тікелей орталықтан басқа, сондай-ақ Майнцер Штрассе, Бибрихер Аллее және Шиерстайнер Штрассе сияқты оңтүстік магистральдық жолдар да көлік қозғалысымен қамтиды.
Темір жол
Висбаденнің негізгі теміржол вокзалы және бірнеше шағын теміржол аялдамалары қаламен Франкфурт, Дармштадт, Майнц, Лимбург және Кобленцті Рюдесхайм арқылы байланыстырады. Висбаден Гауптбанхофы Кельн-Франкфурт жоғары жылдамдықты теміржол желісіне 13 шақырымдық тармақ желісімен қосылған. Гамбург, Мюнхен, Лейпциг, Дрезден, Штутгарт, Мангейм және Ганновер Deutsche Bahn-ның қашықтықтан жүретін пойыздары арқылы Висбаденмен тікелей байланысты. Жақын маңдағы аймақтан тыс жерлерге қатынайтын қосымша қызметтер Майнц немесе Франкфурт әуежайы, немесе Франкфурт Гауптбанхофы арқылы жүзеге асырылады. Аймақтық пойыздар мен автобус қызметтерін Rhein Main Verkehrsverbund үйлестіреді.
Порт
Жақын маңда Рейн және Майн өзендерінде кішкентай контейнерлік порттарда жұмыс жүргізіледі.
Әскери
Люциус Д. Клей казармасы (бұрынғы Висбаден армиясының әуеайлағы немесе ВААФ) Висбаден Эрбенхайммен іргелес орналасқан және АҚШ армиясының Еуропадағы (USAREUR) штабы, 2-ші сигнал бригадасы және 66-шы әскери барлау бригадасының орналасқан жері. Бұл әуеайлақ Совет блокадасы кезінде Берлинге операция "Виттлс" (Берлин әуе көпірі) аясында көмек көрсету үшін Берлинге ұшулардың бастапқы нүктелерінің бірі болды. Германиядағы АҚШ оккупациялық аймағының қолбасшысы генерал Клей осы әуе көпірін ұйымдастырушы болды. АҚШ армиясы Висбаденде гарнизонды ұстап тұрады. АҚШ сарбаздары мен олардың отбасыларына арналған жайлар Аукамн, Хайнерберг, Майнц Кастель және Висбаден армиясының әуеайлағы сияқты әртүрлі жерлерде орналасқан, ондағы көшелер Берлин әуе көпірі кезінде қаза болған әскерилер мен әйелдердің есімдерімен аталады.
Экономика
Висбаденде көптеген халықаралық компаниялар орналасқан, олардың неміс немесе еуропалық бас кеңселері осы қалада, соның ішінде Abbott Laboratories, DXC Technology, Ferrari, Federal Mogul, Melbourne IT, Porsche, Norwegian Cruise Line және SCA компанияларында бар. Бірнеше неміс компаниясының да бас кеңсесі Висбаденде орналасқан, соның ішінде SGL Carbon, Dyckerhoff, KION Group, DBV Winterthur және R + V Versicherung. Висбаденде сонымен қатар "Industriepark Kalle Albert" – Бибрихтің оңтүстік ауданындағы өнеркәсіптік парк орналасқан. Бұл Германиядағы ең ірі өнеркәсіптік парктерінің бірі, онда фармацевтикалық және химиялық өнеркәсіп саласындағы 80-нен астам компания жұмыс істейді, оның ішінде Agfa Gevaert, Clariant, Mitsubishi Chemical Corporation және Shin Etsu Chemical компаниялары бар. Парк 1997 жылы Hoechst AG химиялық компаниясымен құрылған. Германияның Федералды қылмыстық полиция басқармасы мен Федералды статистикалық кеңсесі Висбаденде орналасқан, сондай-ақ Гессен штатының қылмыстық полиция басқармасы сияқты көптеген Гессен министрліктері де осы қалада орналасқан. Шамамен 77 500 евроға жететін жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім бойынша Висбаден Франкфурттан кейін Гессен штатында екінші орында тұр, бұл оны Германияның ең бай қалаларының біріне айналдырады. Жан басына шаққандағы сатып алу қабілеті 22 500 евроны құрайды.
Мәдениет
Висбаденнің ең маңызды сахнасы – Гесс штаттс-театры Висбаден. Концерт залдарының ішінде Курхаустың Фридрих фон Тирш залы бар. Висбаденде мемлекеттік кітапхана және консерватория бар, онда жас кезінде Макс Регер оқыған және сабақ берген. Висбаденер Кнабенхор, Ширстейнер Канторей және Сент-Бонифатий хоры сияқты хорлар аймақта және халықаралық деңгейде танымал.
Халықаралық мамыр фестивалі
Халықаралық мамыр фестивалі – Гесс штаттс-театры Висбаден ұйымдастыратын, жыл сайын мамыр айында өтетін өнер фестивалі. 1896 жылы құрылған бұл фестиваль әлемдегі ең беделді халықаралық театр және музыка фестивальдерінің бірі. Фестиваль бағдарламасына пьесалар, мюзиклдер, опералар мен балеттер қойылымдары кіреді. Әртүрлі музыка жанрларында концерттер, сондай-ақ цирк өнері мен заманауи би көрсетілімдері ұсынылады. Лекциялар, реситалдар, кабаре қойылымдары мен поэзия оқу кештері де өткізіледі.
Рейнгаудағы шарап фестивалі
Рейнгаудың шараптары мен көпіршікті шараптары жыл сайын тамыздағы он күндік фестивальде, Рейнгау Вайнвохеде (Рейнгау шарап аптасы) Висбаден қалалық әкімдігінің алдында, Шлосплац (Сарай алаңында), Дернсчес Геленде алаңында және жаяу жүргіншілер аймағында ұсынылады. 118 стендте Рейнгау және Висбаден шарапшылары өз шараптары мен көпіршікті шараптарын ұсынады және бұрыннан таныс әрі жақсы көрілетін, сондай-ақ жаңа өнімдерді ашуға шақырады. Жыл сайын мыңдаған келуші осы мүмкіндікті пайдаланып, Рейнгау Рислинг шараптарымен және олардың сан алуан қырлары мен дәмімен танысады. Шарапқа үйлесетін аймақтық арнайы тағамдар да ұсынылады. Шарап фестиваліне келгендерді көңілдіретін алуан түрлі музыкалық бағдарлама ұйымдастырылған. Рейнгау шарапшыларының 30 жылдан астам бұрын бастама көтерген бұл фестиваль ұзақ тарихқа ие.
Жұлдыздар базары
Висбаденнің Sternschnuppenmarkt орталық Шлоссплацта және парламент ғимараты, ескі қалалық үй және базар шіркеуінің жанындағы көшелерде орналасқан. Sternschnuppenmarkt жыл сайын қараша айының соңынан 23 желтоқсанға дейін өтеді және дүйсенбіден бейсенбіге дейін сағат 10:30-дан 21:00-ге дейін, жұма және сенбіде 10:30-дан 21:30-ға дейін, ал жексенбіде 12:00-ден 21:00-ге дейін ашық. Базар Висбаден қаласының гербімен байланысты: көк және алтын түстер мен үш лилия ерекшеленеді. Төрт қақпа және он екі метрден астам биіктігі мен он екі метр ені бар он екі жарқыраған қызғалдақтан тұратын Fleur de lis символдық гүлді шатыр Sternschnuppenmarkt-ты көркейтеді. 110-нан астам стенд шығыс стилінде көк және алтын түстермен безендірілген, Рождестволық тауарлар, қолөнер және өнер бұйымдары, сондай-ақ ностальгиялық карусельдер мен ойыншық поезд ұсынады. Бірнеше метрден биік Рождество шыршасына 1000 көк және алтын галстук, 2500 шам мен 30 жарқыраған шам орнатылған. Туылу сахнасында адам мөлшеріндегі ағаштан жасалған мүсіндер қойылған.
Рейнгау музыка фестивалі
1988 жылдан бастап Rheingau Musik Festival Marktkirche шіркеуінде және қазір Фридрих фон Тирш залы деп аталатын Kurhaus концерт залында жазғы концерттер өткізіп келеді.
Спорт
2007 жылдан бері Висбаден қаласында SV Wehen Wiesbaden футбол клубы орналасқан, бұл команда бұрын Таунусштайн қаласының жанында ойнаған. Клуб 2019 жылы 2-ші Бундеслигаға жоғары көтерілді, бірақ 2020 жылы 3-ші Лигаға қайта түсті.
Елтаңба
Висбаден қаласының гербінде қаланың геральдикалық символы – лилияның стилденген бейнесіндегі үш лилия бейнеленген. Гербтің сипаттамасы: "Көк түс, екі және бір алтын лилия".
Белгілі қонақтар
XIX ғасырда Висбаденнің атақты ыстық бұлақтарына Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Иоганн Брамс келген. Брамстың 3-ші симфониясы (Op. 90) 1883 жылдың жазында Висбаден қаласында жазылған. Бруклин көпірінің бас инженері Вашингтон Роблинг 1873 жылы әйелі Эмили Уоррен Роблингпен бірге Висбаденге келді, себебі жылы бұлақтар көпірдің каизондарында жұмыс істегеннен кейін туған декомпрессиялық аурудың әсерін жеңілдетуге көмектеседі деп үміттенді. Орыс жазушысы Федор Достоевский, құмар ойындарға берілгендігімен күрескен, 1865 жылы Висбаденнің Спилбанк казиносында саяхат ақшасын жоғалтты деген қаңтар бар. Бұл оқиға оның 1866 жылғы "Қаржы ойыншысы" ("Игрок") романына шабыт берді, ол "Рулеттенбург" атты ойдан шығарылған жерде өрбиді. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаға күмән келтіріп, Достоевскийдің өміріндегі бақытсыздық оқиғасы Бад-Гомбург қаласында болғанын айтады. Висбаденнің Боулинг Грин алаңы соңғы жылдары өте танымал болды, себебі онда Элтон Джон (2009, 2011 және 2019), Род Стюарт (2009), Эрик Клэптон (2008), R. E. M. (2003), Стинг (2001), Брайан Адамс (2000), Simply Red (1999), Хосе Каррерас (1992) және Лучано Паваротти (1993) сияқты әртістердің түрлі ашық аспан астындағы концерттері өткізілді. Лионель Ричи мен Пласидо Доминго (Висбаденде екінші рет) де өнер көрсетті.
Майнцпен бәсекелестік
Рейннің қарама-қарсы жағында орналасқан Майнц – Висбаденнің басты қарсыласы. Екі қала да өздерінің Бундеслендерлерінің астаналары, ал екі қаланың тұрғындары бір-бірін әзілде «өзеннің қате жағында тұрады» деп айтады.
Шығармалық сілтемелер
"Жоғардағы қорқыныш" (1913) атты әңгімесінде сэр Артур Конан Дойл Висбаден мен Гомбургтің үстіндегі әуе кеңістігінде ұшақтардың түсініксіз жоғалып кететінін айтады. 1983 жылғы американдық телефильм "Келесі күн" ("The Day After") барысында, Висбаден НАТО және Варшава шарты күштері арасындағы қақтығыс кезінде ядролық қарумен қиратылған алғашқы қала болып көрсетілді, бұл соңынан АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы толыққанды ядролық соғысқа әкелді. Codex Regius авторлығындағы "Romanike" (2006–2014) тарихи роман сериясында Висбаден Рим дәуірінде, яғни Aquae Mattiacorum қаласы ретінде маңызды орындардың бірі ретінде бейнеленген.