Кіріспе

Бад-Собернхайм – Германияның Рейнланд-Пфальц жеріндегі Бад-Кройцнах ауданындағы қала. Ол сол аттас Verbandsgemeinde құрамына кіреді және оның орталығы болып табылады. Бұл мемлекеттік деңгейде мойындалған шипажай қаласы, екі палеонтологиялық қазба орындарымен және табиғат емшісі Эммануэль Фелкемен әйгілі. Бад-Собернхайм сонымен қатар шарап өндіретін қала.

Орналасқан жері

Бад-Собернхайм Нахе өзенінің орта ағысында, Бад-Кройцнах округтік орталығынан (шамамен 20 км оңтүстік-батысқа қарай) және Идар-Оберштейн әшекей тастар қаласынан аралықта орналасқан. Солтүстікте Гунсрюк таулары, оңтүстікте Солтүстік Палатин жоталары көтеріліп тұр. Қалалық аумақ Soonwald-қа дейін созылады. Бад-Собернхаймның қалалық аумағының ерекшелігі – географиялық тұрғыдан бірікпеген екі бөлікке бөлінуі. Оңтүстік-шығыстағы негізгі қала халқының көп бөлігін қамтиды, ал солтүстік-батыстағы бөлігі сиреп орналасқан, бірақ қала аумағының жартысынан астамын құрайды. Мұның себебі – қазіргі қаланың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан бұрынғы Бундесвер әуежайы. Көптеген адамдар ұшақтардың үздірілмейтін шуынан құтылу үшін Бад-Собернхаймға көшіп келді, ал қала олардың бұрынғы тұрған жерін, Нахе биіктерін өзіне қосты. Нусбаум тұрғындары өз ауылдарын тастамағандықтан, Бад-Собернхайм қазір бастапқы қалалық аумағының солтүстік-батысында, Нусбаум қалалық аумағымен бөлінген үлкен жер учаскесіне ие.

Көршілес муниципалитеттер

Солтүстіктен сағат тілімен айналасында Бад-Собернхаймның көршілері – Вальдбеккельхайм, Оберштрайт, Штаудернхайм, Абтвайлер, Лаушид, Медерсхайм және Нуссбаум муниципалитеттері орналасқан. Бад-Собернхайм қаланың өзі орналасқан жермен тікелей қосылмаған, бірақ одан бөлек, аумақтың шеткі бөлігіне де ие. Нуссбаум осы екі аймақ арасында жатыр, және бұл бөлігі, халқы сирек болғанымен, ауданы жағынан үлкенірек. Оның көршілері, қайтадан солтүстіктен сағат тілімен – Саргенрот, Винтербах, Иппеншид, Ребах, Даубах, Нуссбаум, Монцинген, Ауэн, Лангентал, Зеесбах, Вайтерсборн, Шварцерден және Менгершид. Олардың біріншісі мен соңғысы көршілес Рейн-Хунсрюк округінде (ауданында) жатыр.

Құрылтайшы қауымдастықтар

Бад-Собернхаймның жалғыз шеткі аймағы – Штайнхардт, қаланың орталығынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Алайда, Бад-Собернхаймға тағы бірнеше шеткі аймақтар да жатады. Олардың кейбіреулері, атап айтқанда Дёрндих, қала орталығынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан, сондай-ақ Фрейлихтмюзей, Курхаус ам Маасберг және Нойс Либен, қаламен бірге жатыр. Дёрндих бұрын Бундесвердің Пфердсфельд әуежайына қарасты казармасы болған. Бүгінде бұл аумақты түрлі компаниялар мен жеке адамдар пайдаланады. Тағы да бірнеше аймақ солтүстік-батысқа қарай орналасқан муниципалитеттің бөлігінде (эксклавта) орналасқан: Эквайлер, Биркенхоф, Энтенпфуль Мартинсхофпен бірге, Форстхаус Альтебург, Форстхаус Иппеншид, Хоксмюле, Каллвайлер, Пфердсфельд және Трифтьютте. Бұл жер бұрын екі муниципалитетке тиесілі болған. Олар – Эквейлер және Пфердсфельд муниципалитеттері.

Климат

Жұмсақ, сергітетін климат, көп күнды күндер, ұзақ күз және жұмсақ қыс – бәрі де осы аймақтың Германияның оңтүстік-батысындағы ең күнге толы аймақтардың бірі болуына себеп болады.

Тарих

Жаңа тас дәуірінде (шамамен б.з.д. 3000-1800 жылдар) және Хунсрюк-Эйфель мәдениеті кезінде (б.з.д. 600-100 жылдар) Бад-Собернхайм аймағы, Рим дәуірінде болғандай, қоныстанды. 450 жыл шамасында франктар мұнда жаңа елді мекен құрды. Алайда, Суберенхаймның бұл "вилласы" (яғни ауылы) алғаш рет 1074 жылы Равенгерсбург аббаттығына жазылған құжатта еске алынды. Сол кезде Собернхайм тұрғындары фермерлер (олардың кейбіреулері қала тұрғындары) және қолөнершілер болды, ал кейінгі уақыттарда олар негізінен ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және жүзім шаруашылығымен айналысты. Кәсіптер мен сауда бар еді, бірақ олар көбінесе шаруашылықпен байланысты болды. Бірнеше монастырь ордендері қалада жер иелігіне ие болды. Сонымен қатар, Спонхайм графтары, Раугравтар және Штинкаленфельс рыцарлары сияқты бірнеше ақсүйек отбасылар тұрды. Әкімшілікті архиепископтық Шултхейс басқарды, ол 1269 жылға дейін үш Шёфенмен (шамамен "халық судьялары") бірге болды. Олар алғашқы қалалық сотты құрды. 1259 жылы Собернхайм Дисибоденбергтен бөлінді, ал пасторлық міндеттер монахтардың қолында қалды. Собернхайм ерте орта ғасырдан бастап Майнц архиепископтығының Нахе және Глан өзендері бойындағы иеліктерінің орталығы болды. Ол Рейнгау вице-лордтарына бағынды. Архиепископ Сент-Матфей шіркеуін (Kirche St. Matthias) Дисибоденбергтегі монахтарға тапсырды. Романдық ерте готикалық ғимарат 1400 жыл шамасында қайта салынды және 19 ғасырда жаңартылды. Қалаға 1292 жылы Нассау королі Адольф Франкфурт үлгісінде, ал 1324 жылы Бавариялық Людовик императоры қала құқықтарын берді. Алайда, 1330 жылы Трир архиепископы Бальдуин берген Бинген үлгісіндегі қала құқықтары күшіне енді және Француз революциялық соғыстарына дейін солай болды. 1259 жылға дейін Собернхайм Дисибоденбергпен, ал одан кейін 1471 жылға дейін Беккельхайм бурграфтарымен басқарылды. Тоғыз жылдық соғыста (Германияда Палатин мұрагерлік соғысы ретінде белгілі) француздар қаланың бекіністері мен көптеген ғимараттарын қиратты. 1403 жылы архиепископтық Шултхейспен қатар қала тұрғындарынан таңдалған қала әкімі мен 14 Шёфен есімдері аталды. Сол кезде қалада саудамен айналысқан яһудилер де тұрды. 1423 және 1426 жылдар аралығында Нахе өзені арқылы тас көпір салынды, бірақ 1627 жылы су тасқыны өзен арнасын оңтүстікке қарай жылжытқаннан кейін ол шалғынды жерде қалып қойды және 1867-1868 жылдары ғана қазіргі көпірмен ауыстырылды. 1471 жылы Палатин Фридрих I-нің Палатин сайлауындағы жеңістері Собернхаймды қамтыды, бұл Бургграфтық билікті аяқтады. 1567 және 1689 жылдары екі үлкен өрт қаланың көп бөлігін қиратты. Қалалық ратуштің ең көне бөлігі 1535 жылы салынды, ал кейінірек 1805, 1837 және 1861-1862 жылдары кеңейтілді. 1530 жылдан кейін мектеп ашылды. Майнц архиепископтығының күш-жігеріне қарамастан, Собернхайм Француз революциясына дейін Пфальц сайлауында қалды, содан кейін 1792-1797 жылдары француз басып алуынан кейін Рейн және Мозель департаментіне өтті, бұл сайлаушының билігін аяқтады. Собернхайм қала әкімшілігіне ("маэриттің") айналды, оған қала ғана емес, сонымен қатар Вальдбеккельхайм, Тальбеккельхайм, Шлоссбеккельхайм, Штайнхардт, Бус, Оберштрайт, Боккенау, Бургспонхайм және Спонхайм ауылдары, сондай-ақ Фриденсгеррихт ("Бейбітшілік соты"; 1879 жылы ол Амтсгеррихт болды) кірді. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін және Вена конгресі өткеннен кейін қала 1815 жылы Пруссия корольдігіне өтті. Қала әкімшілігі Пруссия әкімшілігімен Bürgermeisterei ("маэриттің") болды. 1817 жылы лютеран және реформаторлар сияқты екі протестанттық конфессия бірікті. 1857 жылы Пруссия королі Собернхаймға қала құқығын тағы бір рет – қала тарихында төртінші рет – берді. 1858 жылы қаладағы яһуди қауымының мүшелері синагог салды. Ол 80 жыл бойы тұрды, содан кейін 1938 жылдың 9-10 қарашасында Кристалл түнінде Брауншеттерлердің шабуылынан қирады. Собернхаймда өнеркәсіптік дамудың сезілуіне көп уақыт кетті, тіпті қала 1859 жылы жаңа Рейн-Нахе-Сар темір жолымен байланыстырылғаннан кейін де. 1832 жылы картон қаптамасын шығаратын баспахана, 1865 жылы шұжық фабрикасы, 1886-1887 жылдары желатин фабрикасы ашылды. Сонымен қатар, металл бұйымдар шығаратын зауыт болды, ал 1900 жылдан кейін екі кірпіш фабрикасы болды. Крейзнах аудандық жинақ банкі (Kreissparkasse Kreuznach) 1878 жылы Собернхаймда құрылды және 1912 жылы Бад-Крейзнахқа көшті. 1886 жылы католик ауруханасы, ал 1889 жылы Рейн диакониясының бөлімшесі ашылды. 1888 жылы Пруссия үкіметі қаладан шеткі ауылдарды бөліп, оларды өздерінің Bürgermeisterei-ына айналдырды, ол Вальдбеккельхайм деп аталды. 1900 жылдан кейін Фелькекурдың ("Фельке емдеуінің") енгізілуімен жаңа даму басталды. 1915 жылдан 1926 жылы қайтыс болғанға дейін пастор Эмануэль Фельке Бад-Собернхаймда жұмыс істеді. Ол табиғатты емдеуді қолдайтын және осымен аталған емдеуді әзірлеген маман болды, ол бүгінгі күнге дейін Бад-Собернхаймның көптеген шипажайларында қолданылады. Оның шәкірті Донау 1907 жылы Нахе арқылы Фельке емдеу үйін құрды. 1924 (Стассен), 1926 (Neues Leben) және 1928 (Menschel) жылдары осындай үйлер көбейді. 1935 жылы Меддерсхаймның шағын Амты Собернхайммен бірлесіп басқарылды, ал 1940 жылға қарай қаламен толығымен біріктіріліп, жаңа Собернхайм Амтын құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс адам өміріне қана емес, одақтас авиациясының шабуылдарынан келген зиянға да әкелді. 1948 жылғы валюта реформасымен қайта құру басталды және сауда, өнеркәсіп, қызметтер мен мемлекеттік мекемелер экономикалық өмірді анықтаған шамамен 7000 тұрғыны бар қала құрылды. Бірнеше орталық мектептер, кең спорттық жақсы жабдықталған нысандар және Фельке шипажайына айналу қаланың дамуындағы жаңа кезеңдер болды. Рейнланд-Пфальцтағы әкімшілік реформалар барысында 1969 және 1970 жылдары Собернхайм Verbandsgemeinde құрылды. Басында оған 20 Ortsgemeinden және Собернхайм қаласы кірді, бірақ 1979 жылы Пфердсфельд және Эквайлер Ortsgemeinden таратылғаннан кейін Ortsgemeinden саны 18-ге дейін азайды, олардың муниципалдық аумақтары солтүстік-батысқа қарай жатқан үздіксіз емес муниципалдық аумақтарды құрады. 1960 жылдан бастап Германия әуе күштері Пфердсфельд шеткі ауданында Leichtes Kampfgeschwader ("Жеңіл шайқас эскадрильясы") 42 және 1975 жылдан бастап Jagdbombergeschwader 35 (Jagdgeschwader 73) орналасқан. 1969 жылдың 1 қаңтарында 121 тұрғыны бар жер учаскесі Вальдбеккельхайм муниципалитетінен Собернхаймға берілді. 1979 жылдың 10 маусымында Эквайлер және Пфердсфельд муниципалитеттері Собернхайммен біріктірілді. 1995 жылдың 11 желтоқсанынан бері қала емдеу орталығы ретіндегі дәстүрін мойындағандықтан "Бад" (әдеби мағынада "ванна") аталымын алды.

Қылмыстық іс

Өңірдегі көптеген жерлер сияқты Бад-Собернхайм да әйгілі заңнан тыс Шиндерханеспен (немесе оның нағыз аты Йоханнес Бюклер) байланысы болғанын айта алады. Штайнхардт қауымдастығының құрамындағы "Штейнхардтер Хоф" имениесінде ол және оның серігі Питер Петри, "Шварцер Питер" ("Қара Питер") атымен танылған, 18 ғасырдың соңында біраз уақыт жасырынып отырған.

Дін

Екі ірі шіркеу қауымы – Сент-Маттиас Бад-Собернхайм евангелистік қауымы және Трир Рим-католик епархиясына қарасты Сент-Маттей Бад-Собернхайм католик қауымы. 2013 жылдың 31 қазанына қарай Бад-Собернхаймда 6 420 тұрғын тіркелген, олардың 3 176-сы евангелистік (49,47%), 1 582-сі католик (24,642%), 8-і грек православие шіркеуіне (0,125%), 2-і орыс православие шіркеуіне (0,031%), 5-і лютерандық (0,078%), 1-і Алзей еркін діни қауымдастығына (0,016%), 2-і Солтүстік Рейн-Вестфалия еврей қауымдастығына (0,031%), 335-і (5,218%) басқа діни топтарға, ал 1 309-ы (20,389%) дінсіз немесе діни көзқарасын жарияламаған.

Мэр

Бад-Собернхайм қаласының әкімі – Майкл Грейнер (СДП), ал оның орынбасарлары – Алоис Брукмайер (ФВГ) және Ульрих Шуг (Жасылдар).

Елтаңба

Немісше сипаттамасында: Auf Schwarz ein goldener Löwe, rot bekront und bewehrt, rote Zunge, ein silbernes Rad haltend деп жазылған. Күміс түсті қалқанның төменгі бөлігінде көк түсті толқынды жолақ бар. Үш мұнаралы бекініс қабырғасы сұр-қоңыр түсті. Қаланың елтаңбасын ағылшын геральдикалық тілінде былайша сипаттауға болады: үш мұнаралы қабырғамен қоршалған қалқанда, қара түсті алтын арыстан, қызыл тілді, қызыл тәжді және қарулы, екі аяғы арасында алты спицалы күміс дөңгелек, ал төменгі бөлігінде күміс түсті көк толқынды жолақ. Сипаттамада айтылғандай, Бад-Собернхайм қаласының ресми елтаңбасында қалқанның үстінде қабырға бейнеленген, бірақ бұл мақалада көрсетілмеген. Елтаңбадағы екі негізгі элемент қаланың қасиетті Рим империясының екі сайлаушы мемлекетіне болған бұрынғы адалдығын көрсетеді: Майнц дөңгелегі Майнц сайлаушылығына, ал Палатин арыстаны Палатин сайлаушылығына сілтеме жасайды. Төменгі бөліктегі толқынды жолақ Нахе өзенін бейнелейді. Жаңартылған нұсқадағы "қабырға тәжі" қала құқықтарының берілуін еске салады. Бұл елтаңба 1924 жылы қала құқықтарын беру талаптарына сай келді.

Сент-Матиас евангелистік шіркеуі

Епископ Виллигис шамамен 1000 жылы Қасиетті Матиас шіркеуін (Pfarrkirche St. Matthias) қадімдеді. Ең көне бөліктері (солтүстік мұнараның негізі) романдық стилде, тіпті каролингтік дәуірге жататын болуы мүмкін; ғибадатхана ерте готикалық стилде салынған. Бас кеме 15 ғасырдың соңында, ал мұнара 1500 жылы Майзенхаймдік Петер Рубен салған. Құрылыс кезінде жасалған періштелердің суреттері мен бояулары бар әсем алтарь қақпақтарынан бөлек, 1739 жылы Иоганн Михаэль Штумм жасаған, көбінесе түпнұсқа күйінде сақталған және қалпына келтірілген орган, сондай-ақ Георг Мейстерманның витраж терезелері көруге лайық.

Дисибоденберг шіркеуі

Кейінгі готикалық стильде салынған Дисибоденберг капелласы (ғибадатхана) Дисибоденберг аббаттығының цистерциандық тәртібі үшін Генрих Мюрер фон Беккельнхаймның жоспары бойынша салынды. Ол қала қабырғасы мен Гросштрассе арасындағы жерде орналасқан, бұл жер 975 жылы Майнц архиепископы Виллигиспен аббаттыққа сыйға тартылған еді. Ортаңғы Нахе және Гландағы жерлерге тиесілі ондықтан жиналатын орын болған бұл иелік, аббаттықтың ең маңызды елді мекеніне айналды. Франкфурт мектебінің ықпалымен салынған капелланың, дендрохронологиялық зерттеулерге сәйкес, ғибадатхана бөлігінің шатыры шамамен 1455 жылы, ал негізгі бөлігінің шатыры 1493 жыл шамасында жабылған. Екі шатырдың да жасы, көлемі, сапасы және толықтығы Рейнланд-Пфальц аймағындағы ағаш шеберлерінің өнерінің маңызды куәгерлері саналады. Бұл 23,25 метр ұзындығындағы және 7,65 метр ені бар ғимараттың құрылысын қаржыландыру үшін Антильман фон Шарфенштейннің жесірі Катарина фон Хомбургтың қалдырған мүлігі қолданылды. Катарина фон Хомбург – Бокельхайм сарайының сайлаушы Майнц әкімі болған және 1388 жылдың 24 желтоқсанында қайтыс болған, католиктер тарапынан құрметпен еске алынатын Антильман фон Шарфенштейннің әйелі еді. Реформацияны Цвайбрюкен графы Вольфганг енгізгеннен кейін, 1566 жылы капелла арамдалып, қоймаға айналдырылды. Іргетастың негізі мен терезелердің аралығындағы кеңістікті алып, шамамен 3,90 метр биіктіктегі күмбезді жертөле салынды, нәтижесінде бастапқы еден деңгейі мен пьедестал аймағы жойылды. Сондықтан қазіргі таңда капелланың құрылыс кезінде салынған есіктерінен кіру мүмкін емес. Осылайша құрылған жаңа "биік бірінші қабат" готикалық терезелердің деңгейінде орналасқан. Сонымен қатар, 1566 жылы, малға қосымша орын табу үшін ағаштан ортаңғы қабат салынды, ол қазіргі уақытта жасы мен Ренессанс стиліндегі безендірілуіне байланысты ғимарат тарихы үшін маңызды болып табылады. Күмбезді жертөле мен ортаңғы қабат сияқты кейінгі құрылыс жұмыстары Реформация енгізілгеннен кейін капелла арамдалған кезде жасалғандықтан, оларды жергілікті діни тарихтың куәгерлері деп санауға болады. Батыс порталының сыртқы тимпанында Франкфурт мектебінің стилінде Иса, Құдай анасы Мария және апостол Жохан, сондай-ақ екі құрбандық шамымен айналып тұрған періштелер бейнеленген. Бұл бейнелеу Нахе-Глан аймағындағы Орта ғасырдан сақталған жалғыз ою-өрнекпен жасалған тимпан болып табылады. Бұл өнер туындысы стилі жақын маңдағы Санкт-Йоханнисбергтегі (Хохштеттен-Даунның құрамындағы қауымдастық) және Пфафен-Швабенхайм колледжінің шіркеуіндегі қабір кескіндемесімен ұқсас. Оги бойындағы кректерлердің мотиві, көрерменнің сол жағында бұрылып, оң жағында оған қарай ашылған, Рейнгаудағы Киедрихтағы Сент-Валентин шіркеуінің батыс порталында ғана кездеседі. 1985 жылы реставрациялау жұмыстары кезінде тимпанның астынан еркек фигурасының пішіндес атлас табылды, ол алақандарына дейін жететін қолғаптарынан "құрылысшы" деп сипатталды. Атлас мұқият талдағаннан кейін, сақтау мақсатында қайтадан қабырғамен жабылды. Капелла 111 жыл бойы баспахана қабырғасының артында жасырынып болғаннан кейін, 2010 жылы бұрынғы баспахананың орнында ашылған сауда орталығының ашылуымен қайтадан көпшіліктің назарына түсті. Disibodenberger Kapelle Bad Sobernheim e. V. атты қоғам (Förderverein сөзі неміс тілінде "насихаттау бірлестігі" дегенді білдіреді) бұл ескі капелланы бұрынғы діни ғимарат ретінде оның қадір-қасиетіне сай мәдени мақсатта пайдалану және оны көпшілікке ашуды мақсат етіп қойды. Алайда, 2013 жылдың көктемінде Дисибоденберг капелласын сыра зауыбына айналдыру жоспарлары ұсынылды.

Мальталық шіркеу

Кейінгі готикалық Malteserkapelle Мальтаның тәуелсіз әскери орденінің / Knights Hospitaller елді мекенінің шіркеуі ретінде салынды. Ғибадатхананың хоры 1456 жылы, ал негізгі бөлігі 1465 жылы аяқталды. Шіркеудің хоры негізгі бөлігінен биік. Ғимараттың сырты баспалдақ тіректермен және балық көпіршесінің ою-өрнегі бар терезелермен безендірілген. Реформация енгізілгеннен кейін рыцарьлар Собернхаймды тастап кетуге мәжбүр болды. Шіркеу коммерциялық ғимарат ретінде пайдаланылып, уақыт өте тозығы жетті. 1664 жылы католик діні қайта орнатылғаннан кейін, толығымен жаңартылған шіркеу католик приход шіркеуі ретінде қызмет етті. 1821 жылы Мальталық басқару орталығында прогимназия (Höhere Stadtschule немесе "Жоғары қала мектебі") ашылды; шіркеу 1837 жылы қалпына келтіріліп, содан кейін мектеп шіркеуі ретінде қолданылды. Бұл мектеп қазіргі гимназияның алдағысы саналады. 1898/1899 жылдары жаңа католик шіркеуі, Сент-Матфей (St. Matthäus) шіркеуі, шіркеуге тікелей қарсы салынды, алты мазар, шамамен 1625 жылы жасалған крещение тағы және 15 ғасырдағы қасиетті заттар сақталатын орын жаңа шіркеуге көшірілді. Шіркеу ғимараты клуб үйіне айналдырылды. Соңғы жөндеу жұмыстары 1999–2003 жылдары жүргізілді, содан бері Сент-Матфей католик приходы ғимаратты Haus der Begegnung ("Кездесу үйі") ретінде пайдалануда. Ғимарат ескерткіш ретінде қорғалады.

Сент-Мэтьюс католикалық шіркеуі

Сент-Матфей католик шіркеуі (Pfarrkirche St. Matthäus) – 1898-1899 жылдары шебер шіркеу салушы Людвиг Беккер салған, жаңа готика стиліндегі шіркеу. Оны епископ Михаэль Феликс Корум қадірлеген. Бұл – сары құмтастан салынған, үш бөлімді үлкен зал шіркеуі. Онда 1905 жылғы жаңа готика стиліндегі триптих алтары, 15 ғасырдан қалған қасиетті заттар сақталатын орын және Гау Алгесхаймнан Майкл Кёрфердің 1901/1902 жылдары жасаған тарихи органы бар. Бұл орган – Кёрфердің қазірге дейін сақталған туындыларының бірі. Киелі орында 1625 жыл шамасында Мальта капелласынан әкелінген крещение тағы бар. 59 метрлік шіркеу мұнарасы қаланың үстінен көрінеді және алыстан да байқалады. Әйнек терезелердің арасында, киелі орындағылары ерекше суреттері мен түстерімен шіркеудің қалған бөліктерінен өзгеше. Ортаңғы терезеде соңғы сот туралы орта ғасырлық символдармен бейнеленген. Сол жақтағы терезеде шіркеудің қасиеттісі Сент-Матфейдің салық кеңсесіне шақырылуы көрсетілген, оның астында Хилдегард Бинген және Симон Петр суреттелген. Оң жақтағы терезеде Мальта капелласының қасиеттісі Иоанн Баптист және оның астында, басқалармен бірге, Сент-Дизибод бейнеленген. Ғибадатхананың екі жағында жергілікті стильде жасалған қабырғалар орналасқан. Оң жақтағы төменгі бөлігінде қала әкімдігінің фасады, шіркеу мұнаралары (католик және евангелистік) және қаланың гербі бейнеленген. Осы суреттің алдында тұрған халық өмірдің төрт кезеңінде және діни және рухани әлемдердің өкілдері ретінде көрсетілген. Тарихи Кёрфер органы 2011-2012 жылдары толыққанды қалпына келтірілді. Шіркеудің ішкі жағын 2014 жылдың қаңтарынан бастап жаңарту жоспарлануда.

Базар

Сондай-ақ, 16 ғасырда салынған қала әкімдігі (Ратаус) орналасқан тарихи базар алаңына (Марктплац) да көңіл бөлген жөн, одан қаладағы барлық тарихи орындарға, демалыс аймақтарына және мейрамханаларға оңай жетіп келуге болады. Базар алаңы мен оған жақын көшелерде Бад-Собернхаймның жыл сайынғы дәстүрлі Innenstadtfest ("Ішкі қала фестивалі") қыркүйек айының бірінші демалыс күндері өткізіледі.

Асылдар иеліктері

Бад-Собернхаймда бұрынғы ақсүйектерге немесе монастырларға тиесілі болған бірнеше ескі жер иеліктері сақталған. Штайнхардтер хоф 18 ғасырдың соңында "Schwarzer Peter" ("Қара Питер") атымен танымал тонаушы Иоганн Петер Петри және "Schinderhannes" атымен танымал Йоханнес Бюклер үшін уақытша паналау орны болған.

Пол Шнайдер ескерткіш бағанасы

Бад-Собернхаймның солтүстік-батыс бөлігіндегі орталықтардың бірі – Пфердсфельдте, осы жерде дүниеге келген шейіт Пауль Шнайдерді еске алу үшін Пол Шнайдер Геденксюле орналасқан.

Синагога

Ортағасырлық мекемелер туралы ештеңе белгісіз, бірақ 15 ғасырдың алғашқы жартысында, қалада төрт немесе бес еврей отбасы болған кезде, дұға үйі болған болуы мүмкін. Қазіргі еврей қауымы да 17-18 ғасырларда дұға үйімен басталды. 1816 жылдан бастап бұл жеке үйде (Марумстрассе 20-дағы Вернер үйінде) орналасқан. 1830-шы жылдардың соңында құрылыс полициясы шамамен 25 м² бөлмені жабумен қорқытты, өйткені ол өсіп келе жатқан еврей қауымы үшін тым кішкентай болды. Алдымен қауым Марумштрасседе (кейіннен Боттлингер үйі орналасқан жер) жер учаскесін алуға тырысты, бірақ ол жаңа ғимарат салуға тым кішкентай болып шықты. Тек 1858 жылы, үлкен қаржылық құрбандықтар жасап, бір кезде амбар тұрған жерге, қазіргі Гимназияльштрассе деп аталатын жерге синагога салынды. Бұл кеш классицизм стиліндегі тас блоктардан салынған ғимарат, дөңгелек аркалы терезелері мен пирамида тәрізді шатыры бар еді. Алғашқы ғимарат сақталған ғимараттан бір терезе осімен кішірек болды; бұл аумақты мектеп үйі алып отырды. 18 маусымда синагоганың бағышталуы туралы бас раввин доктор Ауербах Собернхайм канторы және мектеп мұғалімі Александр Канмен бірге 18 маусымдағы Allgemeine Zeitung des Judentums газетінде жарияланды ("Мастер кірпішші С. Хадра" жазған): Осы күні жергілікті еврей қауымы жаңа салынған Құдай үйінің бағышталуын тойлады. Еврей халқының саны көп болмағандықтан, ғимарат өте кең салынған, сондықтан саны екі есеге артқан жағдайда да орын жетіспейді. Ғимарат лайықты заманауи стильде салынған. Қауым Құдай үйін әдептілікпен безендіруге аяқталмады. Олар тіпті тұрғындары емес мүшелерден де бағалы сыйлықтар мен үлестер алды. Бағыштау салтанаты салтанатпен өтті. Бұл мерекеге жақын-жақын жерлерден де, алыс-жақын жерлерден де көптеген достар келді. Мерекелік шеру ескі дұға үйінен жаңа синагогаға көшті. Бас раввиндер, Бонннан келген доктор Ауербах, жергілікті кантор және мектеп мұғалімі Кан мырза, соңынан Торраның шиыршығын алып жүргендер үлкен балдахин астында алға бас жетектеді. Одан кейін Собернхаймның жас қыздары мен жігіттерінен құралған, жаңадан құрылған хор, мерекеге шақырылған шенеуніктер және қауымның басқа да мүшелері жүрді. Осы есте қаларлық мерекеде мұғалім синагоганы жапырақтармен және гүл шоқтарымен әшекейледі. Бас раввин доктор Ауербах сол күннің маңыздылығын көрсететін, көңілді қозғайтын уағыз айтты. Сенбі күні еврей қауымының мұғалімі және канторы Кан мырза "Маған Құдайдың үйін салыңдар, Мен сендердің араларыңда тұрамын" тақырыбында уағыз айтты. 1904 жылы синагога толығымен жаңартылып, батысқа қарай кеңейтілді. Бұл жұмыстың аяқталуы және синагоганың қайта бағышталуы туралы 11 және 12 қараша 1904 ж. Der Israelit журналында 24 қараша 1904 ж. жарияланды: 1904 жылдың 14 қарашасы. 11 және 12 қарашада жергілікті қауым үшін үлкен мерекелік күндер болды, өйткені осы күндері кеңейтілген және әсемделген синагога бағышталды. Мерекеге осы жерден де, басқа да жерлерден де көптеген қонақтар шақырылды және келді. Жұма күні түстен кейін өткен құлшылық, оған басқалармен қоса, қала әкімі, қала атқарушы органы, Корольдік аудандық мектеп инспекторы, жергілікті Реалмектеп директоры және мектеп кеңестерінің өкілдері қатысты, синагога хоры орындаған "Gesegnet sei, wer da kommt im Namen des Herrn" ("Раббының атынан келгенге құтты болсын") мотетімен ашылды. Содан кейін жергілікті мектеп мұғалімі Берендт мырза 110-шы псалмды дауыстап оқыды. Хор Ma Tovu (מה טבו) әнін орындағаннан кейін, жетекші Мишель мырзаның үлкен қызы үлгілі түрде пролог айтты және қауым басшысы М. Марумға киелі сандықтың кілтін тапсырды. Ол содан соң құрылыс жұмысының аяқталуына үлес қосқандардың барлығына қысқа, бірақ шын жүректен алғыс айтты. Марум мырза содан соң киелі сандықты ашып, оған оның рәсімдік қызметін тапсырды. Хор Vaychi benisa (ויחי בנסע) әнін орындағанда, жетекші Лёб мырза Торраның бірін алып, оны Берендт мырзаға тапсырды, ол оны салтанатты дауыспен былай деді: "Осы – балалар Исроилге Мұсаның үйреткені, және осы үйреткенде Исроилдің тарихындағы ұзақ саяхатында оларды біріктірген, олардың жақсы және қиын күндеріндегі нұрлы жол көрсеткен Сөз бар: Естіңдер, Исроил, біздің мәңгілік Құдайымыз, мәңгілік – жалғыз." Хор мен қауым соңғы сөздерді иврит тілінде қайталағаннан кейін, Торра киелі сандыққа хордың осы оқиғаға арналған әнімен салынды. Мұғалімнің Пайғамбар Ишаяның "Менің үйім – барлық халықтарға арналған дұға үйі болады" сөзі туралы айтқан, терең әсерлі және ойлы уағызы ерекше көзге түсті. Одан кейін ол бағыштау рәсімін орындап, жалпы дұға оқығаннан кейін, аарондық бата иврит және неміс тілдерінде берілді және хор бағыштау әнін орындады. Салтанатты рәсім барлық қатысушыларға мерекеге лайық әсер қалдырды. Қысқа үзілістен кейін Шаббат басталды, бұл кезде біздің тамаша Құдай үйі күндізгі жарықпен жарқырағандай жарқырады. Сенбі күні таңертең негізгі ғибадат өткізіліп, діни мереке аяқталды. Түстен кейін сағат төртте "Жоғарғы сарайдағы" залде банкет басталды. Бұл шара да тамаша өтті, фестивальді үйлесімді тұтасқа айналдырып, ұйымдастырушыларын құрметтеді және барлық қатысушыларға ұзақ есте қалатын естелік сыйлады. Құдай үйін әшекейлеуге мыналар үлес қосты: Ван Гельдерннен туған Якоб Кауфманның әйелі, әйелдер арасында жиналған ақшамен тамаша парохет жасады; Фердинанд Герц, дәулетті шулхан жамылғысын (лектернге арналған) сыйлады; Грюнштадтан келген Эльзе Якоби Марум және Ахеннен келген Б. Штайнхерб, әрқайсысы әсем безендірілген Торра мантиясын сыйлады. Карлсруэден келген Якоб Марум отбасы Құдай үйінің ішін безендіретін сирек кілемді сыйлады. 1929 жылы синагоганың шатыры жөнделді. 1930 жылдың тамызында Бірінші дүниелік соғыста қаза болған Собернхаймдықтарға арналған ескерткіш тақта синагогаға орнатылды. Кристаллнахт (9-10 қараша 1938 ж.) күні синагога қиратылып, қорланды. Дұға кітаптары өртке салынды. Біреу Торраның шиыршықтары мен парохетті сақтап қалды. Қаза болғандарға арналған ескерткіш тақта қиратылды, бірақ Альфред Марум оның сынықтарын жинады (ол оны қайта құрастырып, 15 қазан 1950 ж. қабірстандағы ескерткішке орнатты, бұл оның бұрынғысынан бөлшектенгенін көрсетті; Бад Кройцнах және Биркенфельд аудандарының еврей дін өкілдері оны 2005 жылдың қаңтарында түпнұсқасының көшірмесімен ауыстырды). 1939 жылы синагога қалаға сатылды, олар ғимаратты гимназияның атриумына айналдыруды жоспарлады. Алайда, Екінші дүниелік соғыста синагога Вермахттың қоймасы ретінде пайдаланылды. 1953 жылы, соғыстан кейін ғимарат Шмидт сауда үйінің иесіне сатылды және содан кейін жиһаз сақтау үшін пайдаланылды. Ішінде аралық қабаттар салынды. 1971 жылы ғимаратты бұзу қаупі туды. Сол кездегі жоспарларға сәйкес, кең айналма жол синагога орналасқан жерден өтуі керек еді. Ғимаратты ескерткіш ретінде қорғауға өтініш беру үшін көп күш жұмсалды.

Яһудилер зираты

Бад-Собернхаймдегі еврей зиратының 19 ғасырдың басында пайда болғаны саналады. Оның ең ерте жазбалары 1825 жылғы кадастрлық картада кездеседі. Дегенмен, "Auf'm Judenkirchhof" немесе "In der Judendell" сияқты ауылдық кадастрлық атаулар оның одан да ертерек болғанын көрсетеді. Егер Бад-Собернхайм зираты тек 1820 жылдары немесе оның шамасында салынған болса, онда қаланың еврей отбасылары осыған дейін қайтыс болғандарын қайда жерлегені белгісіз, бірақ мүмкін үміткерлерге Бад-Кройцнах, Гемунден және Мейзенхаймдегі орталық зираттар кіреді. 1826 жылы ат сатушы Филипп Вернер зираттың иесі ретінде тіркелген (сол кезде еврей қауымы корпоративтік құрылым ретінде жұмыс істей алмағандықтан, ешбір нәрсенің иесі бола алмады). 1860 жылы зират әлі де Вернер отбасының меншігінде болған. 1856 жылы еврей зиратының жанындағы жер еврей қауымының меншігіндегі егістік жер ретінде белгіленді, ол зираттың жаңа қосымшасы болды (жаңа Собернхайм және Монцинген бөлімі). Ең көне сақталған қабір тасы 1829 жылғы, онда аталған Филипп Вернердің есімі жазылған. Соңғы үш жерлеу Үшінші рейх кезінде, депортациялар басталғанға дейін болды. Жерленгендер Ида және Герман Вольф, сондай-ақ Джонас Хаас болды. Кейін басқа қабір тастары қойылған жоқ. Зираттың ауданы 6979 м², бұл Бад-Кройцнах ауданындағы екінші үлкен зират. Зират төрт бөлікке бөлінген: ескі және жаңа Собернхайм бөлімдері, Вальдбёкельхайм бөлімі және Монцинген бөлімі. Монцинген бөлімінде 1938 жылы қиратылған Монцинген зиратының қабір тастары орналасқан. Қабір тастары Бад-Собернхаймға көшірілді. Вальдбёкельхайм бөлімінде 19 ғасырда Вальдбёкельхаймдегі еврей қауымының мүшелері жерленген. Вальдбёкельхайм мен Собернхайм арасында, әсіресе Марум отбасында байланыс болды: Ансельм Марум кіші Вальдбёкельхаймда дүниеге келді, бірақ кейін Собернхаймдегі еврей қауымының басшысы болды. Собернхаймның ескі бөлімінде 19 ғасырда Собернхаймде қайтыс болғандар жерленген. 1902 жылдан бастап жаңа Собернхайм бөлімі пайдаланылды. Алғашқы жерленгені – "Марум" шұлық фабрикасын құрған Сара Марум. Ортасында, бөлімдердің арасында, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға арналған ескерткіш тақтасы орнатылған 1950 жылғы ескерткіш тұр. Бұл ескерткіш 1938 жылға дейін синагогада (жоғарыдағы синагоганы қараңыз) болды, ал 2005 жылы оның көшірмесімен ауыстырылды. Қалалық зираттың солтүстік-батыс шетінде, шатырдың артында, "Auf Löhborn" деген жерде 1925 жылы салынған тағы бір, кішкентай еврей зираты болды. Бұл жаңа жерлеу орны қауым басшысы Леопольд Лёбтің күш-жігерінің арқасында қамтамасыз етілді. Оның әйелінің туыстары және 1930 жылы Лёбтің өзі онда жерленді. 1937 жылы – Үшінші рейх кезінде – осы зиратта жерленген өлгендерді алып тастап, "Домберг" зиратына қайта жерлеуге мәжбүр болды. Қалалық зиратта еврейлер енді "көрінбейтін" болды. Үшінші рейх кезінде "Домберг" зираты қатты зақымдалды және қиратылды. Ең үлкен зақым 1938 жылдың 9-10 қарашасында Кристалл түнінде болды, оны 10-15 адам, көбінесе қоңыр көйлектілер жасады. Олар қабір тастарын лақтырып, тастар мен жазуларды қиратты. Көптеген тас сынықтары төбеден төмен домалап, көршілес егістікке лақтырылды. Зираттың кейбір бөліктері (оның ішінде Вальдбёкельхайм бөлімінің сол жағы) сол кезде немесе кейіннен толығымен жойылды. 1945 жылдан кейін тастар – мүмкіндігінше – қайта орнатылды, бірақ бұл ескі бөлімдердегі кейбір тастар бастапқы орнында тұрмады. Көптеген сынықтарды анықтау мүмкін болмады, сондықтан оларды орналастыру мүмкін болмады. 1950 жылдың 15 қазанында ескерткіш ашылды, ол қазір жергілікті еврейлерді ғана емес, сонымен қатар Бад-Собернхаймнан қайтыс болған еврейлерді де еске алады. 1945 жылдан кейін де зират бірнеше рет – кем дегенде төрт рет – зақымдалды, соңғы рет 1983 жылдың қаңтарында, онда 40-қа жуық қабір тасы лақтырылып, қатты зақымдалды. Зираттағы тақтада былай деп жазылған: "Собернхаймдегі еврей зираты" (Auf dem Domberg). 1343 жылы Собернхаймдегі алғашқы еврей қала тұрғындары туралы құжаттарда айтылған. Олардың жерленген жерлері белгісіз. Олардың мәйіті қала қабырғасының сыртында жерленген болуы мүмкін. Наполеон заманында, шамамен 1800 жылы, жаңа жерлеу тәртібі енгізілді. Бұдан кейін тұрғын үйлер аймақтарында өлгендерді жерлеуге тыйым салынды. "Ауф Лёхборн" зираты салынған кезде, "Ауф дем Домберг" еврей зираты да салынды. Ең көне қабір тасы 1829 жылғы. Зират үш бөліктен тұрады. Ең көне бөлігінде өлгендер Иерусалимге қарай, яғни шығысқа қарай бастарымен жерленген. Зираттың орта бөлігінде өлгендер синагогқа қарай жерленген, оны зираттан жақсы көруге болады. Монцингендегі бұрынғы еврей зираты НСДАП-тың бұйрығымен жабылғандықтан, Монцингеннен келген тастар "символдық" түрде Собернхайм зиратына орнатылды. Зираттағы Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан еврей сарбаздарына арналған тақта да еске алуға лайық. 1930 жылдан бастап еврей отбасылары өлгендерін "Ауф Лёхборн" қалалық зиратына жерледі. 1933-34 жылдары НСДАП бұйрығымен еврейлердің жерленген жерлері эксгумацияланды және ақырында "Ауф дем Домберг" еврей зиратына қайта жерленді. Қабірлерді күтуге қатысты еврейлердің христиандардан басқа әдеттері бар. Қабір тасын орнатқаннан кейін, өлгендердің қалдықтары мәңгілікке тыныштықта болуы керек. Қабірлерге ағаш жүзімі немесе перивинка отырғызу дәстүрлі. Туысының қабірін зиярат еткенде, қабір тасына тас қоюға немесе оның қайтыс болған күнінде қабір шамы жағуға болады. Зират барлық сенбі күндері, сондай-ақ барлық еврей мерекелерінде жабық. Еврей зираты қала орталығының шығысында, Домберг тауында, "Auf dem Kolben" жолынан алыс емес жерде орналасқан.

Мұражайлар

Бад-Собернхаймда екі мұражай орналасқан. Рейнланд-Пфальц ашық аспан астындағы мұражайы ("Rheinland Pfälzisches Freilichtmuseum") ғимараттарды, ескі мүйізді мал тұқымдарын (Glan Cattle) және ескі құрал-жабдықтарды көшіріп әкелген. Бұл мұражай Рейнланд-Пфальц аймағында, Хунсрюкте және Нахе өзені бойындағы, сондай-ақ басқа да ауылдық жерлерде өткен ғасырларда адамдар қалай өмір сүргенін және жұмыс істегенін көрсетеді. Оның маңызы тек жергілікті ғана емес, одан да кең ауқымды. Жергілікті тарих мұражайында (Heimatmuseum) Жакоб Мелхер, Иоганн фон дер Эльц және Рудольф Деш сияқты белгілі Бад-Собернхайм суретшілерінің суреттері, мүсіндері және жазбалары қойылған. Мұнда шипажайдың негізін қалаушы және пастор Эммануэль Фелкеге тиесілі көптеген журналдар, құжаттар мен кітаптарды табуға болады. Оның еңбектері көрме тақталарында ұсынылған. Сонымен қатар, мұнда аймақтың геологиялық тарихы туралы мол жинақ бар.

Палеонтология

Бад-Собернхайм көптеген қазба жәндіктердің табылған орны ретінде де белгілі. Оның негізгі табылған жері, Штейнхардт қаласының шетіндегі құм карьері, «Штейнхардт бұршақтары» деп аталады – қазбаларды, көбінесе өсімдіктерді қамтитын құмтас конгломераттары. Бұл шар тәрізді құмтастарда шамамен 30 миллион жыл бұрынғы олигоцен кезеңіне жататын өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары бар. Осы «бұршақтардың» ішінде барит қаптайды. Бүршіктер, болжам бойынша, Штейнхардт маңындағы геологиялық өзгерістермен байланысты, барий хлориді бар ыстық су бұлақтарында пайда болған. Өсімдіктер мен жануарлар тотығу ортасында шірігенде күкіртті сутек пайда болады, ол барий хлоридімен реакцияласып барит түзеді. Осы процесте құм қазбалардың айналасын қоршап алады. Ағаш және қылқан жапырақтылар сияқты өсімдік қалдықтары көбінесе баритке айналады, ал жапырақтар ғана іздер ретінде сақталады. Бұрынғы Бад-Собернхайм кірпіш зауытының шұңқырында 290 миллион жыл бұрынғы Ротлигенд (перм) кезеңіне жататын өсімдіктердің тамаша қазбалары табылды. «Собернгемия» деген атау оның табылған жерін еске салады. Кейде жылқықұйрық және секвойя тұқымдастарының толық түрлері де осы жерден табылды. Бад-Собернхаймнан табылған қазба өсімдіктер Ниерштейндегі Палеонтологиялық мұражайда көрсетілген. Сонымен қатар, қала шегінде кейде кішкентай агат шоғырлары кездеседі. Басқа да қазбалар Лангенталь маңындағы базальт карьерінде табылды.

Спорт және демалыс

Бад-Собернхаймда аттракциондарға толы жүзу бассейні, өзен жағалауында 3,5 км-ге созылған «Жалаң аяқ жолы» (Barfußpfad) бар, оның бойында түрлі ойын-сауық станциялары орналасқан. Олардың арасында өзеннен өту орындары, оның бірі – арнада, екіншісі – аспалы көпірде. Бұдан өзге, көптеген велосипед және жаяу серуендеу жолдары, теннис корты, гольф алаңы және мини-гольф ойнайтын жерлер де бар. Сонымен қатар, кемпинг те бар.

Саябақтар

Қаланың ішкі бөлігінде Марум паркі орналасқан, бұл бір кезде Марум отбасының жеке бағы болған. 1865 жылдан 1982 жылға дейін Бад-Собернхайм қаласында шұлық фабрикасына ие болған бұл отбасы, кейіннен фабриканы қалаға сыйға берді. Парктің ортасына жақын жерде фабриканың негізін қалаушы Сара Марумның шөбересі Арнольд Марумға арналған ескерткіш орнатылған.

Жүзім өсіру және туризм

Бад-Собернхайм Нахе шарап аймағына жатады. Шарап өндіруге арналған ірі аймақ – Großlage – Paradiesgarten деп аталады, ал жеке Собернхайм шарап заводтары – Einzellagen – Domberg және Marbach болып табылады. Бұл жерде шарап өсіру және туризм бірге дамиды. Weinwanderweg Rhein Nahe («Райн-Нахе шараптық жаяу жолы»), Nahe Radweg («Нахе велосипед жолы») және Naheweinstraße («Нахе шарап жолы») қаланың муниципалды аумағынан және Verbandsgemeinde арқылы өтеді. Бүгінгі күнге дейін ауыл шаруашылығы аймақтың мәдениетінің бір бөлігін құрап, оның ішінде қалада әр жылғы күзде үлкен жүзім және жеміс-жидек жәрмеңкесі ұйымдастырылады. Көптеген шарап өндірушілер гастрономиялық бизнесті де жүргізеді. Рислинг – дәстүрлі жүзім сорты.

Бөлшек сауда

Бад-Собернхаймның Innenstadtzentrum ("Ішкі қала орталығы") бұрын Мелсбах картон қаптама фабрикасы орналасқан жерде салынған және Rewe, NKD және Netto дүкендерімен, сондай-ақ кафе мен екі пекарнясы бар ірі сауда орталығы болып табылады. Қала сыртында Real, Lidl және Aldi Süd компаниялары орналасқан.

Қаржылық қызметтер

Sparkasse Rhein Nahe (жинақ банкі) және Volksbank Rhein Nahe Hunsrück қалада филиалдарына ие.

Білім

Бад-Собернхаймда мемлекеттік G8 гимназиясы бар, ол Эммануэль Фелке гимназиясы. Сонымен қатар, бастауыш мектеп пен кооперативтік Realschule plus орналасқан үлкен мектеп орталығы (Münchwiesen) бар. Мектеп орталығындағы және гимназиядағы екі мектепте де толық күнді оқу жүргізіледі. Халықтық жоғары мектеп ересектерге арналған білім беру мүмкіндіктерін толықтырады. Бад-Собернхаймда екі евангелистік балабақша бар: Альберт Швайцер үйі және Лейненборн. Сонымен қатар, бір муниципалдық балабақша және католик шіркеуіне қарасты католик балабақшасы бар.

Кітапханалар

Қайта жаңартылған бұрынғы синагогада 2010 жылдың сәуірінен бері қоғамдық қалалық кітапхана, Kulturhaus Synagoge орналасқан. Бұрынғы екі кітапхана – евангелистік шіркеу кітапханасы мен ескі қалалық кітапхана ескі синагога ғимаратында біріктіріліп, жаңа қалалық кітапхана құрылды.

Көлік

Бад-Собернхайм қаласының жанынан 41-ші Бундесстрассе өтеді. Қалаға Нахе аңғары темір жолының (Бинген–Сарбрюкен) теміржол станциясы қызмет көрсетеді. BusRegioLinie 260 Бад-Собернхайм – Мейзенхайм – Лаутерекен автобус маршруты сағат сайын (кешкі уақытта және демалыс күндері екі сағат сайын) Altenglan қаласына дейін жалғасады. Қала Рейн-Нахе жергілікті көлік бірлестігінің (RNN) аймағында орналасқан. Франкфурт-Хан әуежайы Бад-Собернхаймнан тура сызық бойынша шамамен 30 км қашықтықта жатыр.