Екінші дүниежүзілік соғысындағы «Трио» әскери операциясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Трио» әскери операциясы – қазіргі Босния мен Герцеговинаны қамтитын Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH) аумағында өткен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германия мен Италияның алғашқы ірі бірлескен қарсы көтеріліс операциясы. Ол 1942 жылдың 20 сәуірінен 13 мамырына дейін Шығыс Боснияда екі кезеңде жүргізілді, оған усташе жасақтары мен Хорватияның ішкі күзет күштері Оккупациялық күштер тарапынан қатысты. Операцияның мақсаты – Сараево мен Дрина өзені арасындағы барлық көтерілісшілерді тарту еді. Олардың ішінде коммунистер басқарған Югославия партизандары және серб ұлтшылдары – четниктер болды. Екі көтерілісші топтың қатардағы саяхатшыларын ажырату қиын болды, себебі тіпті коммунистер басқарған көтерілісші топтар да көбінесе өздерінің басшыларының саяси мақсаттарын түсінбеген серб шаруаларынан құралған. «Трио» операциясы екі бөлімнен – «Трио I» және «Трио II» құралды. Бірге олар соғыстан кейінгі Югославия тарихнамасында «Үшінші жау шабуылы» деп белгіленген Оккупациялық күштердің бір бөлігін құрады. Италияның Черногория мен Герцеговинаның шығысындағы четниктермен бірлескен шабуылы – осы шабуылдың екінші бөлігі болды. «Үшінші жау шабуылы» Югославия тарихнамасындағы «Жеті жау шабуылы» аясында қарастырылады. Операцияның тиімділігі бірнеше факторларға байланысты шектеулі болды, соның ішінде усташе жасақтарының алдын ала шаралары және итальяндық кешігулер. Операция аймағы Германия мен Италияның оккупациялық аймақтары арасындағы шекараға жақын орналасқан, бұл өзара күдік пен үйлестірудің болмауына әкелді. Екі көтерілісші топ та Оккупациялық күштер мен NDH күштерімен шайқасудан аулақ болды, оның орнына бір-бірімен күреске назар аударды. «Трио» операциясынан кейін партизандық көшбасшы Иосип Броз Тито, оның Жоғарғы штабы және 1-ші және 2-ші пролетарлық бригадаларынан тұратын партизандық күштер Фоча маңындағы операциялық базасынан шығып кетті. Олар Зеленгора тауының айналасында қысқа уақытқа қайта ұйымдасқаннан кейін 1942 жылдың қалған бөлігінде өздерінің іс-қимылдарын Батыс Боснияға көшірді. «Трио» операциясы Боснияның шығысындағы серб көтерілісшілерінің екі топқа бөлінуіне себепкер болды: серб шовинистік четниктер және көпұлтты, коммунистер басқарған партизандар. Четниктердің хорваттар мен босниялық мұсылмандарға қарсы насихаттарымен ынталандырылған және коммунистердің сектанттық солшыл саясаты мен әрекеттерінен көңілі қалған көптеген серб шаруалары четниктерге қосылды. Шығыс Босниядағы партизан отрядтарының бірінен басқасының барлығының коммунистік басшылығына қарсы зорлық төңкерістер болды, ал бұл отрядтар іс жүзінде четниктерге ауысты. Бұл отрядтардың аман қалған коммунистік жауынгерлерінің көпшілігі партизандық күштерге қосылды, ал көптегендері Титомен бірге Батыс Боснияға партизандық Ұзақ жорық кезінде қайтты. «Трио» операциясы аяқталғаннан кейін бірнеше апта ішінде Шығыс Боснияда барлығы 600 партизан жауынгері қалды, олар Шок батальондары тобы мен Бирач партизан отрядын құрады. Осы күштердің барлығы Бирач аймағына паналады. Шығыс Босниядағы четник қозғалысы, ең жақсы жағдайда, жергілікті соғыс лордтарының конфедерациясы болды және партизандардың жаппай дезертирлеуінен күшейді. Бір уақыт бойы олар 1942 жылдың мамыр-маусымында усташе режимімен келісімге келгеннен кейін аймақтың үлкен бөлігін басқарды.

Axis military operation of World War II

Operation Trio was the first large scale joint German Italian counter insurgency operation of World War II conducted in the Independent State of Croatia (NDH), which included modern day Bosnia and Herzegovina. It was carried out in two phases within eastern Bosnia from 20 April to 13 May 1942, with Ustaše militia and Croatian Home Guard forces taking part on the Axis side. The aim of the operation was to target all insurgents between Sarajevo and the Drina river in eastern Bosnia. These included the communist led Yugoslav Partisans and Serb nationalist Chetniks. Differentiating between the rank and file of the two insurgent factions was difficult, as even the communist led insurgent groups consisted mainly of Serb peasants who had little understanding of the political aims of their leaders. Operation Trio consisted of two parts, Trio I and Trio II. Together they comprised one element of the Axis effort known as the Third Enemy Offensive in post war Yugoslav historiography. The joint Italian Chetnik offensive in Montenegro and eastern Herzegovina formed the other element. The Third Enemy Offensive forms part of the Seven Enemy Offensives framework in Yugoslav historiography. The operation was of limited effectiveness due to several factors, including preemptive action by the Ustaše militia and Italian delays. The area of operations straddled the demarcation line between the German and Italian zones of occupation within the NDH, which led to mutual suspicion and lack of coordination. Both insurgent factions avoided fighting the Axis and NDH forces, instead focusing on fighting each other. After Operation Trio, the Partisan leader Josip Broz Tito, his Supreme Headquarters and the Partisan main force, consisting of the 1st and 2nd proletarian brigades, withdrew from their base of operations around Foča. After briefly reorganising around Zelengora mountain south east of Foča, they moved their operations to western Bosnia for the remainder of 1942. Operation Trio coincided with and contributed to the polarisation of the almost exclusively Serb rebels in eastern Bosnia into two groups: the Serb chauvinist Chetniks and the multi ethnic and communist led Partisans. Encouraged by Chetnik propaganda against Croats and Bosnian Muslims and repelled by the sectarian left wing policies and actions of the communists, many Serb peasant fighters were swayed to the Chetnik cause. Violent coups occurred against the communist leadership of all but one of the Partisan detachments in eastern Bosnia, and these detachments effectively defected to the Chetniks. Most of the surviving communist fighters from these detachments rejoined the Partisan forces, and many withdrew with Tito to western Bosnia during the Partisan Long March. Within a few weeks of the end of Operation Trio only 600 Partisan fighters were left in eastern Bosnia, comprising the Group of Shock Battalions and the Birač Partisan Detachment. All these forces sought refuge in the Birač region. The Chetnik movement in eastern Bosnia, at best a confederacy of local warlords, was strengthened by mass defections from the Partisans. For a time they ruled large parts of the region, after making accommodations with the Ustaše regime in May and June 1942.

Фош Республикасы

Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы барысында Иосип Броз Тито, оның Бас штабы және испандық Азамат соғысының қатысушысы Константин "Коча" Попович басқарған 1-пролетар бригадасы шығыс Босния мен Герцеговина шекарасындағы Фочаға қарай оңтүстікке шегінді. Черногориялық партизандардың көмегімен олар Фоча және Горажде төңірегінде азат етілген аймақ құрды. Бұл аймақ "Фоча Республикасы" деп белгіленді және келесі әскери операциялар арқылы кеңейтілді. Наурыз айының соңына қарай азат етілген аймақтағы 10 қала мен 92 ауылды басқару үшін Халықтық Азаттық Кеңестері құрылды, бірақ аймақтағы коммунистік ұйымның деңгейі төмен және сапасы жеткіліксіз болды.

Көтерілісші күштер

1941 жылдың соңында Шығыс Боснияда алты партизан отряды болды, олардың құрамында Маджевица, Озрен, Бирач, Романия, Звијезда және Калиновик аймақтарында әрекет еткен 7300 шайқасшы бар еді. 1942 жылдың қаңтарында Романия отряды Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясының негізгі соққысын алды және тиімді түрде талқандалды. Көптеген партизан шайқасшылары – өз отбасылары мен ауылдарын усташтардан қорғау үшін орман мен тауға кеткен серб шаруалары болды, олардың азаны партизандық қозғалыстың идеологиялық мақсаттарына толық берілмеген. Шығыс Босниядағы четник күштері оқпанның шабуылына қарсы тұрмады. Көптегендері Германия және НДХ күштерімен қақтығыстан аулақ болу үшін Дрина өзенінен Сербиядағы әскери басшының аумағына шегінді. Партизандық Жоғарғы штабы мен Босния және Герцеговинаның Партизандық Бас штабы операциялар аймағында орналасқан, Титоның Жоғарғы штабы тікелей 1-ші пролетарлық бригаданы бақылап, Svetozar Vukmanović Tempo басқарған Бас штаб Шығыс Босниядағы партизан отрядтарын Жоғарғы штабтың жалпы басшылығымен бақылады. 1942 жылдың қаңтар айының басында Партизандық Жоғарғы штабы партизандық бөлімдерімен бірге соғысуға ресми түрде партизан болуға дайын емес шайқасшыларға рұқсат беруге шешім қабылдады. Бұл «ерікті отрядтар» Югославия Халық-азаттық партизандық және ерікті армиясының Жоғарғы штабының бақылауында болды және бұрынғы четниктерден құрылған Жахорина, Фоча, Власеница, Сребреница және Краина ерікті отрядтары ретінде құрылды. Краина ерікті отряды – Усташе террорынан құтылу үшін Германия басып алған Сербияға қашқан аймақтан шыққан босқындардан құралды. Ерікті батальондар мен роталар бастапқы партизан отрядтарының штабына қосылды, олардың көпшілігі коммунистік кадрлармен толықтырылып, толық құрамда сіңірілді. Кейбір ерікті отрядтар өз командирлерінің басшылығымен шайқасты, ал барлық ерікті отрядтар Сербияның үш түсті туының астында соғысты. 1942 жылдың ақпан айында майор Ездмимир Дангич және басқа да бұрынғы Корольдік Югослав армиясының офицерлері (олардың көпшілігі Сербияның марионеттік режиміне адал болды) Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясынан аулақ болу үшін Сербиядан Шығыс Боснияға кірді. Олар Шығыс Боснияда четник бөлімдерін қайта құруға кірісіп, «консервативті, серб ұлтшылдығы және мұсылманға қарсы» идеологиялық негізде партизандарға қарсы агитация бастады. Басқа четник бөлімдері де Сербиядан босниялықтардың шығысына өтіп, партизандарға шабуыл жасады. Олардың қатарында капитан Драгослав Рачич басқарған 200 шайқасшыдан тұратын «Четник пролетарлық соққы бригадасы» және капитан Милорад Момчилович басқарған тағы бір топ болды. Шығыс Босния мен Герцеговинадағы партизан күштері негізінен серб шаруаларынан құралды, бұл партизандық және ерікті отрядтарының көп бөлігін четник агитациясына, жергілікті четник күштерімен келісімге және серб еместерге деген жаугершілікке бейім етті. Партизандықтардың көп ұлтты жауынгерлерді тартуға, солшыл саясатты күштеп енгізуге және «сынып жауына» қарсы террор қолдануға бағытталған әрекеттері барлық партизандық және ерікті отрядтарды осындай агитацияға ұшырауға сезікті етті. Четниктердің тыңшылары отрядтарға қосылып, олардың коммунистік кадрларына қарсы қатардағы жауынгерлерді қайтара алды. Мұның мысалы 20 ақпанда Маевица партизан отрядындағы коммунистік штабтың Лопареге жақын Вукосавциде четниктер тарапынан талқандалуы болды. 1 наурызда Чаяничеде Узице операциясынан кейін Сербиядан шыққан партизан күштерінен 2-ші пролетарлық бригада құрылды. Наурыздың басында партизандар әр партизан отрядының ең адал шайқасшыларын «соққы роталарына» жинап, «соққы батальондары» мен «соққы бригадаларын» дамыту үшін құрылымдар құрды. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Хорватия операциясы кезінде тарап кеткен партизан күштері Тузла-Добой темір жолына қауіп төндірді. Наурыздың ортасында 1-ші Шығыс Босниялық соққы батальоны Среднеде (Сараево сыртында) құрылды, ал айдың соңына қарай 2-ші Шығыс Босниялық соққы батальоны Дриньячада (Зворник маңында) құрылды; ол Маевица партизан отрядының қалған 240 шайқасшысын қамтыды. Ең сенімді шайқасшыларды пролетарлық бригадаларға, соққы батальондарына және соққы роталарына шоғырландыру Шығыс Босниядағы қалған төрт партизан отрядының тұтастығын әлсіретті, бірақ Партизандық Жоғарғы штабына ең жақсы күштерін мобильді бөлімдерге шоғырландыруға мүмкіндік берді. Олар наурыз айында Власеница және Сребреницаны қоса алғанда бірнеше қалаларды басып алды. Наурыз айының соңына қарай партизандық операциялар Сараево маңындағы Шығыс Босниядағы темір жол желісіне қауіп төндірді. Көптеген Босния четниктері партизандарға дезертирлік жасады, көбінесе бұрынғы четник командирлерінің басшылығымен толық құрамда қосылды. Бұл бұрынғы четник бөлімдері «Ерікті армияның» құрамына кірді, наурыз айының соңына қарай олардың саны 7000-8000 шайқасшыға жетті. Партизандарға олардың адалдығы мен әскери құндылығы өте шектеулі болды. 25 наурызда Сербияның Партизандық Бас штабы Партизандық Жоғарғы штабына серб партизан қозғалысының «құлап қалғанын» хабарлады, бұл негізінен Узице операциясы және неміс оккупациялық күштері мен олардың серб әріптестері жүргізген келесі операциялардың нәтижесі болды. Бұл партизандық қозғалыс үшін маңызды кері соққы болды, өйткені Тито Сербияға оралу табысты революцияның қажетті шарты деп есептеген.

At the end of 1941, there were six Partisan detachments in eastern Bosnia, with about 7,300 fighters operating in the Majevica, Ozren, Birač, Romanija, Zvijezda and Kalinovik areas. In January 1942, the Romanija detachment had borne the brunt of Operation Southeast Croatia and had been effectively destroyed. Many Partisan fighters were Serb peasants who took to the forests and mountains to defend their families and villages against the Ustaše; few were ideologically committed to the Partisan cause. The Chetnik forces in eastern Bosnia had not opposed the Axis offensive. Many had withdrawn across the Drina river into the Territory of the Military Commander in Serbia to avoid engagement with German and NDH forces. Both the Partisan Supreme Headquarters and the Partisan General Staff of Bosnia Herzegovina were based in the area of operations, with Tito's supreme headquarters directly controlling the 1st Proletarian Brigade, and the general staff, commanded by Svetozar Vukmanović Tempo, controlling the Partisan detachments in East Bosnia under the overall direction of the supreme headquarters. In early January 1942, the Partisan Supreme Headquarters decided to permit fighters who were not willing to formally become Partisans to fight alongside Partisan units. These "volunteer detachments" were under the control of the supreme headquarters of the renamed People's Liberation Partisan and Volunteer Army of Yugoslavia, and were established from former Chetnik aligned fighters as the Jahorina, Foča, Vlasenica, Srebrenica and Krajina volunteer detachments. The Krajina Volunteer Detachment consisted of refugees from that region who had fled to German occupied Serbia to escape the Ustaše terror. Volunteer battalions and companies were also placed under the staff of the original Partisan detachments, with many of them absorbed as whole units with the addition of a communist cadre. Some volunteer detachments fought under their own leaders, and all volunteer detachments fought under the Serbian tri colour flag. In February 1942, Major Jezdimir Dangić and other former Royal Yugoslav Army officers (many of whom had allegiance to the Serbian puppet regime of Milan Nedić or Draža Mihailović) entered eastern Bosnia from occupied Serbia, where some of them had withdrawn to avoid Operation Southeast Croatia. They started to re form Chetnik units in eastern Bosnia and began agitating against the Partisans on a "conservative, Serb nationalist and anti Muslim basis". Other Chetnik units crossed into eastern Bosnia from occupied Serbia and attacked the Partisans. They included the "Chetnik Proletarian Shock Brigade", a unit of 200 fighters under Captain Dragoslav Račić, and another group under Captain Milorad Momčilović. The Partisan forces in eastern Bosnia and Herzegovina initially consisted almost entirely of Serb peasants, and this made much of the rank and file of both Partisan and volunteer detachments highly susceptible to pro Chetnik agitation, accommodations with Chetnik forces in the local area and hostility towards non Serbs. The Partisan moves towards multi ethnic recruiting, imposition of extreme left wing policies and use of terror against "class enemies" made all the Partisan and volunteer detachments vulnerable to such agitation. Chetnik infiltrators were able to join detachments and turn the rank and file against their communist cadres. An example of this occurred in the Majevica Partisan Detachment on 20 February, when the communist staff were massacred by Chetniks at Vukosavci near Lopare. The 2nd Proletarian Brigade was formed at Čajniče on 1 March from Partisan forces that had withdrawn from occupied Serbia after Operation Uzice. In early March the Partisans began collecting the most loyal fighters from each Partisan detachment into "shock companies" and established structures for the development of "shock battalions" and "shock brigades". At the same time, Partisan forces that had been dispersed by Operation Southeast Croatia were threatening the Tuzla Doboj railway line. In mid March the 1st East Bosnian Shock Battalion was established at Srednje (outside Sarajevo), and by the end of the month the 2nd East Bosnian Shock Battalion had been established in Drinjača (near Zvornik); it incorporated the remaining 240 fighters of the Majevica Partisan Detachment. The concentration of the most reliable fighters into proletarian brigades, shock battalions and shock companies weakened the integrity of the four remaining Partisan detachments in eastern Bosnia, but enabled the Partisan Supreme Headquarters to concentrate its best forces in mobile units to undertake successful offensive operations against the Chetniks. They captured several towns in March, including Vlasenica and Srebrenica. Partisan operations were threatening the railway network throughout eastern Bosnia, including around Sarajevo, by the end of March. Many Bosnian Chetniks deserted to the Partisans, often joining as complete units under their previous Chetnik commanders. These former Chetnik units became units of the "Volunteer Army", which reached a strength of around 7,000–8,000 fighters by the end of March. Their loyalty and military value to the Partisans was very limited. On 25 March the Partisan General Staff of Serbia advised the Partisan Supreme Headquarters that the Serbian Partisan movement had been "extinguished", largely as a result of Operation Uzice and subsequent operations by the German occupation forces and their Serb collaborators. This was a significant setback for the Partisan cause, as Tito had always considered that a return to Serbia was a necessary ingredient for a successful revolution.

Жоспарлау

Трио операциясы және оған байланысты Батыс Босния операциясы Босния Крайнасында 1942 жылдың наурыз айында Осі күштерінің екі конференциясында жоспарланды. 2-3 наурызда Опатияда өткен алғашқы конференцияда НДХ Бас штабының бастығы Владимир Лакса, Босния және Герцеговина четниктерін жоспарланған операцияларға тарту туралы итальяндық ұсынысқа қарсылық білдірді. Немістердің қолдауымен бұл идея бастапқыда тоқтатылды. Трио операциясы, Шығыс Босния, Герцеговина, Санджак, Черногория, Батыс Босния және Ликада жоспарланған қарсы көтеріліс операцияларының бірі болуы тиіс еді. Дегенмен, 1942 жылдың наурыз және маусым айлары аралығында тек Трио операциясы және Черногория мен Шығыс Герцеговинадағы итальяндық-черногориялық четниктердің бірлескен шабуылы жүзеге асырылды, бұл Югославия тарихында Үшінші Дұшпан шабуылы ретінде белгілі. Трио операциясының егжей-тегжейлі жоспарлауы мен бұйрықтары 1942 жылдың 28-29 наурызында Люблянада өткен конференцияда аяқталды. Лакса, генерал Марио Роатта (Италияның екінші армиясының қолбасшысы) және генерал-артиллерия Пол Бадер (НДХ-дағы неміс күштерінің қолбасшысы) Доброслав Евдевич басқаратын Герцеговина четниктерімен уақытша саяси емес келісімдер жасасуға мүмкіндік беретін компромисске келді, бірақ Босния четниктерімен емес. Олардың басшылары Петр Бачович (Фоча аймағында) және Милан Недичпен байланысы бар Йездимир Дангич еді. Трио операциясын аяқтауға кешігудің себебі, операция қай жерде басталатыны, кім басқаратыны, четниктер мен НДХ күштерінің қатысуы, неміс және итальяндық оккупациялық аймақтары арасындағы шекара сызығын қалай шешу және көтерілісшілерден тазартылған жерлерде қандай жергілікті билік құрылатыны туралы келіспеушіліктер болды. НДХ немістер мен итальяндықтардың өзара күмәндануына себепкер болды. Италиялықтардың талаптары басым болды, өйткені олар операцияға үлкен күштерді жұмсады. Сараево мен Дрина арасындағы Шығыс Босниядағы барлық көтерілісшілерді нысанаға алу туралы шешім қабылданды. Трио операциясына дайындық кезінде итальяндықтар шекара сызығынан өтіп, НДХ-дағы немістердің әлсіздігін пайдаланып, Шығыс Босниядағы ықпал аймағын кеңейтуге тырысты. Бадердің операцияға қатысты соңғы бұйрықтары бірнеше маңызды итальяндық талаптарды қанағаттандырды, оның ішінде операция аймағындағы азаматтық істерге әскери бақылау, жергілікті халыққа әділ қарау және қарсылық көрсетпеген четниктерді соғыс тұтқындары ретінде қарау. Бадер Трио операциясына қатысқан біріккен күштердің (Kampfgruppe Bader) тактикалық қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ итальяндықтарды қанағаттандыру үшін күш ресми түрде Роатта басқаратын Италияның екінші армиясының бағынысында болды. Kampfgruppe Bader 718-ші жаяу әскер дивизиясы (сол кезде НДХ-дағы жалғыз неміс дивизиясы), итальяндық 22-ші жаяу әскер дивизиясы, 1-ші Альпі дивизиясы, 5-ші Альпі дивизиясы және 28 НДХ батальонынан құралды. 18 ақпаннан бастап 718-ші жаяу әскер дивизиясы солтүстікте Сава және Босна, шығыста Дрина және оңтүстікте неміс-итальяндық шекара сызығымен шектелген операция аймағына жауапты болды. Көлік және атыс күшінің жетіспеуіне байланысты дивизия ақпанның ортасы мен сәуірдің ортасы аралығында партизандарға қарсы шектеулі шабуылдар жасады. 15 сәуірде бастау күні жоспарланған, бірақ итальяндықтардың бастапқы позицияларына көшудегі қиындықтар және Адриатика арқылы байланыс желілерін құру үшін көлікпен қамтамасыз етудегі мәселелерге байланысты кейінге шегерілді. Операция 25 сәуірге ауыстырылды. Любляна конференциясына дейін усташ билігі неміс және итальян командирлері мен Дангич арасындағы келіссөздер туралы алаңдады және немістер итальяндықтар мен четниктерге Сараевоны база ретінде пайдалануға рұқсат береді деп қауіптенді. 31 наурызда Усташе Қара легионының қолбасшысы Юре Францетич Дангичтің четниктеріне қарсы алдын ала шабуыл жасады. Францетич Власенци, Братанац және Сребреницаны басып алды, партизандардан шектеулі қарсылыққа ұшырады, содан кейін көптеген четниктерді таратып, елеулі шығын келтірді. Сәуірдің басында Дангич Недич пен четник басшыларының өкілдерімен талқылау үшін Белградқа барды. Ол неміс билігімен тұтқындалды және оккупацияланған Польшадағы соғыс тұтқындары лагеріне жіберілді. Дангичтің орнына Стеван Ботич келді. 1942 жылдың 15 сәуірінде Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Вермахттың қолбасшысы, генерал-фельдмаршал Вильгельм Лист, Вермахт бөлімдеріне кез келген көтерілісшіл топтармен келіссөздер жүргізуге тыйым салатын бұйрық шығарды. Тек Әскери барлау (Abwehr) және полиция бөлімдері ақпарат берушілер мен жасырын агенттер арқылы мұндай топтарды бақылауда ұстауы керек еді. Көтерілісшілер ішіндегі билік үшін күресіп жатқан фракциялар арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін, Озрен партизан отрядында про-четниктік төңкеріс болды. Бұл 18 сәуірде Вукманович Темпо мен жаңадан құрылған 1-ші Шығыс Босниялық соққы батальонымен про-четник агитатор Богдан Йовичтің тұтқындалып, атылуынан туды. Отрядтың про-четник мүшелері мен соққы батальоны арасында шайқас болды. Вукманович Темпо Озрен партизан отрядын тастап кетті, отряд штабы мен адал партизандарды алып кетті.

Planning for Operation Trio and the associated Operation West Bosnien in the Bosanska Krajina occurred during two Axis conferences in March 1942. During the initial conference at Opatija on 2–3 March, the NDH Chief of the General Staff Vladimir Laxa objected to an Italian proposal to involve the Bosnian and Herzegovinian Chetniks in the planned operations, and with the support of the Germans, this idea was initially shelved. Operation Trio was to be one of a series of counter insurgency operations planned for eastern Bosnia, Herzegovina, Sandžak, Montenegro, western Bosnia and Lika. Despite this, the only operations that were actually conducted between March and June 1942 were Operation Trio, and a combined Italian Montenegrin Chetnik offensive in Montenegro and eastern Herzegovina which is also associated with the Third Enemy Offensive in Yugoslav historiography. Detailed planning and orders for Operation Trio were finalised at a conference in Ljubljana on 28–29 March 1942. Laxa, General Mario Roatta (the commander of the Italian Second Army), and General der Artillerie Paul Bader (the commander of German forces in the NDH) negotiated a compromise permitting temporary non political agreements to be concluded with the Herzegovinian Chetniks, led by Dobroslav Jevđević, but not with any of the Bosnian Chetnik groups, whose leaders were Petar Baćović in the area of Foča and Jezdimir Dangić, who was aligned with the Serb collaborationist Milan Nedić. Significant delays in finalising arrangements for Operation Trio were caused by disagreements regarding where it would commence, who would be in command, the involvement of Chetniks and NDH forces, how to deal with the demarcation line between the German and Italian zones of occupation, and what local authorities would be put in place as localities were cleared of insurgents. The NDH contributed to the mutual suspicion between the Germans and Italians. The Italian demands prevailed, because they were committing larger forces to the operation. The decision was ultimately made to target all insurgents in eastern Bosnia between Sarajevo and the Drina. Throughout the preparation for Operation Trio, the Italians looked for opportunities to cross over the demarcation line and expand their sphere of influence into eastern Bosnia to take advantage of German weakness in the NDH. Bader's final orders for the operation granted several key Italian demands, including military control over civil affairs in the area of operations, fair treatment of the local population, and treating non resisting Chetniks as prisoners of war. Bader was named tactical commander of the combined forces (known as Kampfgruppe Bader) committed to Operation Trio, but to appease the Italians the force was formally under the overall command of the Italian Second Army, commanded by Roatta. Kampfgruppe Bader consisted of the 718th Infantry Division (the only German division stationed in the NDH at the time), the Italian 22nd Infantry Division, 1st Alpine Division, 5th Alpine Division and 28 NDH battalions. Since 18 February, the 718th Infantry Division had been responsible for an area of operations bounded by the Sava and Bosna in the north, the Drina to the east and the German Italian demarcation line to the south. Mainly because of lack of transport and firepower, the division had only conducted limited offensive operations against the Partisans between mid February and mid April. The original planned start date of 15 April was pushed back when the Italians had problems moving to their start positions and later had trouble providing transport to establish lines of communication across the Adriatic. The operation was rescheduled to 25 April. Prior to the Ljubljana conference, the Ustaše authorities were concerned about negotiations between the German and Italian commanders and Dangić, and were particularly worried that the Germans would permit the Italians and Chetniks to use Sarajevo as a base. On 31 March the commander of the Ustaše Black Legion, Jure Francetić, launched a pre emptive offensive primarily against Dangić's Chetniks. Francetić captured Vlasenica, Bratunac and Srebrenica, meeting limited resistance from the Partisans, and then scattered the more numerous Chetniks while inflicting significant losses. In early April, Dangić travelled to Belgrade for discussions with representatives of Nedić and Chetnik leaders. He was arrested by the German authorities and sent to a prisoner of war camp in occupied Poland. Dangić was replaced by Stevan Botić. On 15 April 1942 the Wehrmacht commander in south east Europe, Generalfeldmarschall (Field Marshal) Wilhelm List, issued an order forbidding Wehrmacht units to negotiate with any rebel groups. Only Abwehr (military intelligence) and police units were to maintain surveillance of such groups through informants and undercover agents. After several months of increasing tension between the factions struggling for power within the insurgency, the first of the pro Chetnik coups occurred, in the Ozren Partisan Detachment. It was sparked by the arrest and execution on 18 April of pro Chetnik agitator Bogdan Jovićić by Vukmanović Tempo and the newly formed 1st East Bosnian Shock Battalion. Fighting ensued between pro Chetnik members of the detachment and the shock battalion. Vukmanović Tempo then abandoned the Ozren Partisan Detachment, taking the detachment staff and remaining loyal Partisans with him.

Операция

18 сәуірде Бадер Роаттаға Рогатикадағы қоршалған хорват гарнизонын босату үшін дереу әрекет ету қажеттігін хабарлады, ал 20 сәуірде өзінің жоғары лауазымдыларына бірлескен неміс-итальян операциясы итальяндықтардың белсенсіздігі салдарынан сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. Францетичтің шабуылынан кейін немістер операцияның ресми басталуына дейін шекара сызығының солтүстігіндегі аумақты алдын ала тазартуға кірісті. 20-30 сәуір аралығында НДХ күштерімен үйлестірілген Дринаға жасалған бұл шабуыл, «Трио» операциясының (Трио I) бірінші кезеңі болды. 718-ші жаяу әскер дивизиясы Сараево, Олово және Тузла қалаларындағы жиын орындарынан Рогатиканы босату және айналасындағы аумақты партизандардан тазартауда мақсат қойды. Шайқастар өте күрделі болды, «Қара легионнан» шабуылға ұшыраған четниктер неміс бөлімшелерінен қашып, партизандарға шабуыл жасау үшін оларды айналып өтті. Партизандардың негізгі күші «Қара легионмен» шайқасудан жалтарды, оның орнына Францетич әскерлерімен шайқасқанда четниктерге артынан шабуыл жасады. Италияның 5-ші Альпілік дивизиясы «Пустерия» Чайничеге жасалған шабуылы кезінде Санджактан четник әскерлерін көмекші күш ретінде пайдаланды, бұл неміс НДХ-ның Дринаға жасаған шабуылымен бір уақытта болды. Рогатика 27 сәуірде ешқандай шайқассыз босатылды, ал біріккен күштер үш күннен кейін Дринаға жетті. Сәуірдің екінші жартысында тағы да четниктердің көтерілістері болды. Біріншісі Романия партизан отрядының қалған батальондарының бірінде, ал содан кейін Звијезда партизан отрядының барлық үш батальонында болды. Барлық роталардың саяси комиссарлары өлтірілді. Мамыр айының басында Калиновик партизан отряды мен Фоча ерікті отрядының батальондарында да көтерілістер болды. 1942 жылдың 8-9 мамырында жаңа құрылған Зеница партизан отрядында тағы бір четниктердің көтерілісі болды, нәтижесінде 30-ға жуық коммунист және олардың жақтастары қаза тапты. Озрен және Зеница отрядтарының қалған 100 партизан жауынгері 3-ші Шығыс Босниялық соққы батальонына қосылды. Италиялықтар неміс НДХ-ның алдын ала операциясы шығыс Боснияны тазартатын итальяндықтарды араластыру қажеттілігін болдырмау үшін жасалғанын сенді, осылайша олардың ықпал ету аймағын кеңейтуіне кедергі келтірді. Операцияның екінші кезеңі («Трио II» немесе «Фоча операциясы») 7 мамырда басталды және Фоча мен Калиновикті басып алуға бағытталған салыстырмалы түрде шағын бірлескен операция болды, бірақ ол кезде партизандардың Жоғарғы штабы мен негізгі күші Фочадан эвакуацияланған еді, ол 10 мамырда басып алынды. Италиялықтардың наразылықтары мен саяси маневрлерінен кейін Роатта сол күні операцияны тікелей басқаруға кірісті, бірақ шайқастар аяқталған болатын. Партизандар шайқастан қашуға тырысқанына қарамастан, ауыр шығындарға ұшырады.

On 18 April, Bader informed Roatta of the need to take action immediately to relieve the besieged Croatian garrison at Rogatica, and by 20 April was advising his superiors that the joint German Italian operation had miscarried due to Italian inaction. In the wake of Francetić's offensive, the Germans pre emptively moved to clear the area north of the demarcation line before the formal start of the operation. This advance towards the Drina from 20 to 30 April, coordinated with NDH forces, was the first phase of Operation Trio (Trio I). The 718th Infantry Division advanced from assembly areas in Sarajevo, Olovo and Tuzla, with the aim of relieving Rogatica and clearing the surrounding area of Partisans. The fighting became very confused, with the Chetniks, who were under attack from the Black Legion, avoiding the German units, who went past them to attack the Partisans. The Partisan main force avoided fighting the Black Legion, instead attacking the Chetniks from the rear while they were engaged against Francetić's troops. The Italian 5th Alpine Division Pusteria utilised Chetnik troops from the Sandžak as auxiliaries during their advance on Čajniče which coincided with the German NDH advance towards the Drina. Rogatica was relieved without fighting on 27 April, and the combined force reached the Drina three days later. More pro Chetnik coups occurred in the second half of April. The first was in one of the remaining battalions of the Romanija Partisan Detachment, followed by all three battalions of the Zvijezda Partisan Detachment. The political commissars of every company were killed. By the start of May, coups had also occurred in battalions of the Kalinovik Partisan Detachment and the Foča Volunteer Detachment. On 8–9 May 1942, another pro Chetnik coup occurred in the recently created Zenica Partisan Detachment, and about 30 communists and their supporters were killed. About 100 remaining Partisan fighters from the Ozren and Zenica detachments were incorporated into the 3rd East Bosnian Shock Battalion. The Italians believed the German NDH preliminary operation had been designed to avoid the need to involve the Italians in clearing eastern Bosnia, thereby preventing them from expanding their sphere of influence. The second phase of the operation (known as Trio II or "Operation Foča") commenced on 7 May, and was a fairly minor joint operation to capture Foča and Kalinovik, but by then the Partisan Supreme Headquarters and main force had already evacuated Foča, which was captured on 10 May. After Italian complaints and political manoeuvrings, Roatta took over direct control of the operation on that day, but the fighting was already over. Despite their attempts to avoid fighting, the Partisans suffered significant losses.

Салдары

Бирач аймағының ірі қалаларын партизандар мен четниктерден тазартқаннан кейін, Қара легион аймақтағы сербтер мен еврейлерге қарсы кең ауқымды қырқындар жасады, оның ішінде әйелдер мен қыздарды зорлағаннан кейін Власеницадан шамамен 890 адамды өлтірді. Шығыс Босниялық үш соққылы батальонмен бірге, Босния және Герцеговинаның партизандық бас штабы алдымен Боснаны кесіп өтіп, партизандық Жоғарғы штаб пен бас күшті Батыс Боснияға ертуге тырысты, бірақ оның орнына Бирачқа шегінді, онда мамыр айының соңында Бирач жасағымен бірікті. Бирач партизандық жасағы 1942 жылдың наурыз-мамыр айларында четниктік төңкеріске ұшырамаған Шығыс Босниядағы жалғыз партизандық немесе ерікті жасақ болды. 1942 жылдың маусым-шілде айларында Боснияның шығысындағы партизандардың саны шамамен 600 жауынгерге дейін азайды. Мамырдың ортасында «Трио» операциясынан кейін, Италияның шығыс Герцеговина мен Черногориядағы оккупациялық аймағындағы партизан жасақтарына қарсы итальяндық-четниктік бірлескен шабуыл жүргізілді, нәтижесі бірдей болды: партизандар осы аймақтардағы босатылған барлық аумақты жоғалтты. Бұл шабуыл Югославия тарихында «Үшінші жау шабуылының» бөлігі деп есептеледі. «Трио» операциясынан кейін, NDH күштері итальяндықтардың наразылығына қарамастан, неміс және итальяндық оккупациялық аймақтары арасындағы демаркациялық сызықтың оңтүстігінде қалды. «Трио» операциясы мен итальяндық-четниктік бірлескен шабуылдан кейін, партизандар негізінен қарамонталықтардан тұратын тағы үш пролетариат бригадасын құрды. «Трио» операциясы Партизандық Жоғарғы штабтың 1942 жылдың маусым айының соңында басталған Партизандық Ұзақ жорыққа шығып, Батыс Боснияға көшу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Қара легионмен күресте ауыр шығынға ұшыраған четник қозғалысы, Шығыс Боснияда партизандардың жаппай дезертирлеуінен және партизандық және ерікті жасақтардағы көптеген четниктік төңкерістерден пайда тапты. Бірлік болмауына қарамастан, 1942 жылдың қалған бөлігінде шығыс Боснияда четник қозғалысы гүлденді, себебі кейбір четник басшылары усташе режимімен келісімге келді, ал көптеген четниктер мен партизандар қарсыласының босниялық сербтерін өлтіруге құштар емес еді.

After clearing the larger towns of the Birač region of Partisans and Chetniks, the Black Legion committed large scale atrocities against Serbs and Jews in the region, including massacring about 890 people from Vlasenica after raping the women and girls. Along with the three East Bosnian shock battalions, the Partisan General Staff of Bosnia Herzegovina first attempted to cross the Bosna to follow the Partisan Supreme Headquarters and main force to western Bosnia, but instead retreated to Birač, where they joined forces with the Birač Detachment at the end of May. The Birač Partisan Detachment was the only Partisan or volunteer detachment in East Bosnia not to suffer a pro Chetnik coup in March–May 1942. By June–July 1942, the Partisans in eastern Bosnia had been reduced to a strength of around 600 fighters. In mid May, Operation Trio was followed by the joint Italian Chetnik offensive against Partisan detachments within the Italian zone of occupation in eastern Herzegovina and Montenegro, with similar effects: the Partisans lost almost all of the liberated territory in these areas. This offensive is also considered part of the Third Enemy Offensive in Yugoslav historiography. After Operation Trio, NDH forces remained south of the demarcation line between the German and Italian zones of occupation, in spite of protests from the Italians. After Operation Trio and the joint Italian Chetnik offensive, the Partisans formed three more proletarian brigades, consisting mainly of Montenegrins. Operation Trio contributed to the decision of the Partisan Supreme Headquarters to withdraw to western Bosnia in the Partisan Long March, which commenced in late June 1942. While incurring significant casualties fighting the Black Legion, the Chetnik movement in eastern Bosnia benefited from the mass desertion of Partisans and the many pro Chetnik coups in Partisan and volunteer detachments. Despite their lack of unity, the Chetnik movement thrived in eastern Bosnia for the remainder of 1942 because some Chetnik leaders made accommodations with the Ustaše regime and as many Chetniks and Partisans were unwilling to kill fellow Bosnian Serbs of the opposing faction.