Кіріспе

Ешқандай Ежелгі Рим музыкасы ең ерте заманнан бері Рим мәдениетінің бір бөлігі болды. Ән (carmen) дерлік барлық әлеуметтік оқиғаның ажырамас бөлігі болды. Мысалы, Горацийдің "Зайырлы жырлары" Августтың тапсырысымен б.з.д. 17 жылы Секулярлық ойындарда аралас балалар хорымен орындалды. Қорбан шалу рәсімдерінде жаман ықпалдарды жою үшін грек аулосының (tibia) нұсқасы – ағаштан жасалған үскірік аспаптары таралған. Ежелгі грек теориясының ықпалымен музыка ғаламның реттелігін көрсетеді деп есептелді және ол әсіресе математикамен және біліммен байланысты болды. Этруск музыкасы римдік музыкаға ертеден әсер еткен. Империялық кезеңде римдіктер өзінің музыкасын провинцияларға жеткізді, ал Кіші Азия, Солтүстік Африка және Галлия дәстүрлері Рим мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Музыка қоғамдық тамашаларға, аренадағы оқиғаларға сүйемелдеді және pantomimus деп аталатын өнер түрінің құрамына кірді, ол көркем би, аспаптық музыка және ән либреттосын біріктіретін ертедегі балет түрі болды.

Тарих

Ежелгі Рим музыкасы мен ән өнері этрус музыкасынан, одан кейін Ежелгі грек музыкасынан пайда болды. Бастапқы тарихында ол негізінен әскери мақсаттар үшін қолданылды. Цицеронның сөзіне қарағанда, римдік музыкалық дәстүр Нума Помпилий билік еткен кезеңде қалыптасқан. Музыканы грек философы және математигі Пифагор алғаш ашқан. Пифагор гаммадағы алғашқы 7 дыбықты таба алды және осы білім Рим империясына тарады.

Қоғамдағы музыка

Музыка римдіктердің діни рәсімдерінің маңызды бөлігі болды. Ол ырымның ырғағын орнату және белгілі бір эмоцияларды ояту үшін қолданылды. Рим дінінде әртүрлі аспаптар әртүрлі рөлдер атқарды. Ежелгі римдік өнерде құрбандық тақтарының артында ойнайтын тибицин – флейташылар бейнеленген. Олар мал құрбандығын ұсына отырып, басын жауып, тога киген. Кейбір суреттерде ацераны немесе танкерлер мен кеселерді ұстап тұрған көмекшілер көрсетілген. Тибицин, болжам бойынша, Рим императорлық культындағы ең маңызды аспап болған. Оны кез келген ыңғайсыз дыбысты басу үшін де пайдаланған. Ежелгі римдіктер үшін құрбандыққа музыкасыз болу ұғымы жоқ еді. Әдетте, әуен-күймен қатар, жамағат алдындағы дұғалар орындалатын. Цимбалдар мен барабандар Кибела құрметіне арналған рәсімдерде қолданылса, құлқындар Изис культында маңызды рөл атқарды. Римде ғибадатханасы бар Изис құдайына арналған мейрамда әйел музыканттар, бишілер мен әншілер өнер көрсетті. Олар сондай-ақ Бона-Диаға арналған фестивальде де өнер көрсетті. Бірнеше ежелгі римдік ескерткіштерді музыканттар қадірлеген. Салиан діни қызметкерлері Марстың құрметіне қалада билеп, ән шырқады. Музыканттар флейтада ойнап, Марсқа құлшылық ететін. Арвал ағайындары да Сере құдайына арнап ән айтып, би биледі. Рим тарихшысы Тит Ливий бір оқиғаны баяндады, онда флейташыларға ғибадатханаларда тамақ ішуге тыйым салынған. Кейін олар Тиволиге қайтып, Сенат діни қызметтерге музыканттардың жетіспеуін түсінген соң, ғибадатханаларда тамақтануға және сусын ішуге рұқсат алды. Тромпетшілер мен бишілер шеруі де Pompa circensis үшін маңызды болды, ол діни мерекелерге дейін өткізілетін парад еді. Музыка – ежелгі Римде көңіл көтерудің танымал түрі болды және римдік ойындарда маңызды рөл атқарды. Гладиаторлық жекпе-жектер мүйіздің дауысы мен музыканың көмегімен басталатын. Музыканттар, әдетте туба немесе үлкен аэрофондарда ойнайтын, жеңіске шығу салтанатында да қатысты. Тибицин салтанат кезінде көрермендердің назарын аудару үшін, ал керней жеңімпаздың келгенін жариялау үшін қолданылды. Музыка көпшілікті тыныштандыру үшін де пайдаланылды. Музыка, әсіресе аспаптық музыка, ежелгі римдік театрларда маңызды орын алды. Ойындар кезінде актерлер, пантомималар мен трагедияларды орындаушылар хор мен үрмелі немесе соққылы аспаптар оркестрімен бірге өнер көрсетті. Олар аспаптардың әуеніне би биледі. Музыканттар тіпті кішкентай қателіктері үшін де сахнадан қуылды. Аспаптардың әуені кейіпкерлердің сезімдерін, мінез-құлқын және оқиғаның қарқынын көрсететін. Музыка оқиғаның көрермендердің есте сақталуын қамтамасыз етуге де көмектесті. Римдіктер кейде жеке музыкалық концерттер өткізетін, оларды симфониаки деп атады. Бұл кештер ежелгі Римде әдепсіздікпен байланысты болды. Б.з.б. 58 жылы консул болған Луций Калпурний Писо Кезониннің мұндай кештер өткізгені белгілі. Оның үйі "ән-күй мен сыбызғыға" толы болған. Түнгі ас немесе кештерде ойын-сауық үшін жеке музыканттарды жалдауға болады. Кейде бұл музыканттар арнайы оқытылған құлдар болатын. Ежелгі римдік әйелдер өз үйлерінде ән айтып, би билеген. Ежелгі Римдегі әйелдердің аспаптары еркектерден өзгеше болды. Олар арфа, аулос және кішігірім лираларда ойнайтын. Домициан музыка, гимнастика және ат жарыстары сияқты жарыстарды ұйымдастырды. Нерон бесжылдық Нерония фестивалін құрды, ол музыкалық жарыстармен байланысты болды. Актиан ойындары, ежелгі Римде Аполлонның құрметіне өткізілетін мереке, музыкалық жарыстарды да өткізді. Гректер мен римдіктер кешкі ас кезінде тамақтанғаннан кейін музыка ойнаған. Бұрынғы римдік әскерде сигнал беру үшін корну және туба сияқты басқа да аспаптар қолданылды. Музыканттарға арналған коллегиялар болды. Флейта мен лира ойнатушылардан тұратын коллегия біздің заманымыздың екінші ғасырында алғаш рет тіркелген. Collegium syphoniacorum діни немесе ресми рәсімдерде ойнайтын. Тағы бір коллегия, Collegium tibicinum romanorum, қоғамдық жерлеу рәсімдерінде өнер көрсетуге арналған. Музыканттардың коллегиясы ежелгі Римде жоғары құрметке ие болды. Олар ежелгі римдік музыкалық дәстүрлерді сақтау және жетілдіру үшін пайдаланылды.

Білім беру және оқыту

Музыкалық білім мен дағдылар римдік жоғарғы топ арасында кең таралған, және бұл әсіресе жоғарғы топтың әйел римдіктері үшін де осылай болуы мүмкін. Әншілер өз өнерлерін жетілдіру үшін көп уақыт пен күш жұмсауға тиіс болған. Ежелгі Римде музыка немесе сөз шеберлігін үйретушілерді "фонаскас" деп атаған. Олар оқушының дауысының икемділігін дамытуға ерекше назар бөлген. Сондай-ақ, әншінің мойны жұмсақ және тегіс болуы керек деп саналған, осылайша дауыс қатаң немесе үзіліссіз шығуы тиіс. Марк Туллий Цицерон музыканттардың "көп жылдар бойы сөйлеуді жаттықтырып, сөйлей бастамас бұрын, төсекте жатқанда дауыстарын бірте-бірте көтеріп, содан кейін тұрып, дауыстарын ең жоғарыдан ең төменге дейін түсіріп, жоғары және төменгі регистрлерді үйлестіретінін" айтқан. "Он екі император" еңбегінде Неронның дауысын жақсарту үшін зиянды жемістер мен сусындардан сақтануы, құсу және клизмалар арқылы тазалануы, сондай-ақ көкірегіне қорғасын плита қойып, арқасына жатуы туралы айтылған. Квинтилиан дұрыс дауысты сақтау үшін дұрыс тамақтану және жаттығу арқылы жақсы физикалық денсаулықты сақтаудың маңызды екеніне сенген. Квинтилианның пікірінше, әнші үшін жыныстық қатынастан бас тарту да маңызды болған. Басқа да ежелгі мәтіндерде әншілер ән айту алдында дауыстық жаттығулар жасап, бірінен соң бірі дыбыстарды шығарғаны сипатталған. Төменгі топқа жататын музыканттар үшін де "музыкалық мектептер" болған болуы мүмкін.

Мәдениет көзқарасы

Ежелгі Римде музыка тек үй ішінде ғана орындалатын. Плутарх Нумерий Фурий есімді бір адамды мақтап, ол "уақтылы" болғанда ғана ән салғанын айтады. Римдік қоғамда музыкаға қатысты кейбір теріс көзқарастар болған. Рим тарихшысы және өмірбаяншы Корнелий Непос, Эпаминондас туралы өмірбаянсында оның музыка мен бидегі шеберлігін жағымсыз сипаттаған. Плутархтың айтуынша, фивалық қоғамдағы флейтаның кең таралғандығының мақсаты – "жас кезіндегі күшті және асығыс мінезді басаңдату және жұмсарту" болған. Ежелгі римдіктер музыканы қуатты құрал деп санап, оның адамдардың сезімдерін қоздыруға қабілетті екеніне сенген. Цицерон мен Аристид Квинтилиан музыка халықты жақсартуға көмектеседі деп есептеген. Квинтилиан музыканы "ең әдемі өнер" деп санап, ежелгі ақындардың туындыларын дұрыс түсіну үшін қажет деп білген. Рим империясының барлық айманында дәстүрлі музыканы сақтау қажеттігі туралы пікір кең тараған. Плиний музыканттардың өнерін халықтың сұранысына қарай өзгертетінін жазған. Цицерон дәстүрлі рим музыкасының жоғары сапасы туралы айтқан. Ол Римнің архаикалық музыкасын "варварлықты азаматтандыратын" күш ретінде сипаттаған. Цицерон музыка білімінің болашақ саясаткерлерге басқалардың сөздерін жақсырақ тыңдап, кемшіліктерін анықтауға көмектесетініне сенген. Платон, Сенека және Цицерон сияқты көптеген ежелгі рим авторлары музыка еркектерді әйелдейтіндей әсер етеді деп ойлаған. Әйел музыканттар еркек музыканттарға қарағанда жоғары құрметке ие болған. Бұл олардың сүйкімділігін арттырудың бір жолы ретінде қарастырылған. Алайда, музыкадағы шеберлік, егер оны проституция сияқты қоғамда құрметсіз саналатын басқа істермен байланыстырса, адамның беделін түсіріп жіберуі мүмкін. Сондай-ақ, музыка үйленген немесе егде жастағы әйелдерге лайықсыз деп есептелген. Цицерон бірде былай деп жазған: "Мен Платонмен келісемін, жас және ықпалға ұшыраған санаға музыкалық гамманың әртүрлі ноталары сияқты ештеңе оңай сіңірілмейді; олардың күшін бір жағынан немесе екінші жағынан бағалау қиын. Өйткені музыка жалқауларды жандырып, ашулыларды тыныштандырады, бір сәтте рухты босатып, келесі сәтте оны ұстап тұрады. Грекияның көптеген мемлекеттері ежелгі музыка стилін сақтауды маңызды деп санады; бірақ олардың моральдық қағидалары әндерімен бірге өзгерді және соның салдарынан құлдырады. Немесе, кейбір адамдардың пікірінше, музыканың тәтті әуесі оларды бұзды, немесе олардың моральдық қатаңдығы басқа жамандықтарымен әлсіреген кезде, олардың құлақтары мен саналары өзгерді, бұл музыкалық өзгеріске де мүмкіндік берді. Осы себепті Грекиядағы ең дана және білімді адам осы құлдыраудан қатты қорқып, музыка заңдарын мемлекеттік заңдарды өзгертпей өзгертуге болмайтынын мойындады. Алайда, мен бұл жағдайдан тым қатты қорқу керек деп ойламаймын, бірақ оны да назардан тыс қалдырмау керек. Шындығында, бұрын Ливий мен Невийдің қарапайым әуендерімен толған театр қазір музыканың икемділігіне сай секіріп, басын шайқап, көзін айналдырып жүретін адамдармен толы. Ежелгі Грекияда мұндай мінез-құлыққа қатаң жаза қолданылған, өйткені олар азаматтардың санасына біртіндеп сіңіп, зұлымдықтар мен зұлым идеялармен бірден бүкіл мемлекеттерді құлатуы мүмкін қауіпті індетті алдын ала болжаған. Егер, шындығында, қатал Спарта Тимофейдің лирасынан жетіден артық ішектерді кесуге бұйрық берген болса…|автор=Марк Туллий Цицерон

Құралдар

Римдік өнерде түрлі үрмелі, "мыс", соққылы және ішекті аспаптар бейнеленген. Римдік үлгідегі аспаптар империяның тумаған жерлерінде табылады, бұл музыканың провинцияларға тараған Рим мәдениетінің бір бөлігі болғанын көрсетеді.

Жел аспаптары

Римдік туба – қазіргі француз мүйізіндей алынып-салынатын, конус тәрізді ауыздыққа ие, ұзын, түзу қола труба. Сақталған мысалдарының ұзындығы шамамен 1,3 метр, ал ауыздықтан басталып, қоңырау кенеттен кеңейетін жерге дейін цилиндрлі саңылауға ие, бұл «дәуірлік музыканың» көрсетілімдерінде көрінетін қазіргі заманғы түзу трубаға ұқсас. Клапандар болмағандықтан, туба тек бір ғана гармониялық қатарды шығара алатын, бұл қазіргі құлаққа таныс болуы мүмкін, себебі осы құрылымдағы аспаптар үшін музыкалық акустиканың шектеулері бар. Әскери қызметте «сигналдар» үшін қолданылған. Туба сондай-ақ өнерде бейнеленген, мысалы, ойындар (ludi) мен көрермендерге арналған шараларды сүйемелдейтін мозаикаларда. Cornu (латынша «мүйіз») – музыканттың денеіне оралатын, үлкен G әрпіне ұқсас, ұзын түтік тәрізді металл үрмелі аспап. Оның конус тәрізді саңылауы (тағы да француз мүйізіндей) және конус тәрізді ауыздығы болған. Оны бучинадан ажырату қиын болуы мүмкін. Корну әскери сигналдар мен шерулерде қолданылған. Корницен – бұйрықтарды сигналдарға аударатын әскери офицер. Туба сияқты, корну да қоғамдық шараларда және көрермендерге арналған ойын-сауықтарда сүйемелдеуші ретінде пайда болған. Тибия (грекше aulos – αὐλός), көбінесе жұп, екі қос қамысты (қазіргі заманғы гобойдағыдай) құбырдан тұрады, бірақ олар біріктірілмеген және әдетте екі құбырды ойыншының еріндері арасында бекіту үшін капиструм (грекше phorbeiá φορβεία) деп аталатын ауыздық таспасымен ойнатылған. Қазіргі заманғы зерттеулер олардың төменгі, кларнетке ұқсас дыбыс шығарғанын көрсетеді. Аспаптың нақты табиғаты туралы әртүрлі пікірлер бар; кейбір сипаттамалар әр құбырдың бір қамысы (қазіргі заманғы кларнет сияқты) екі қамыстан емес екенін көрсетеді. Аскаульдер – сыбызғы. Қазіргі заманғы флейта мен панпайптардың түрлері.

Сызықты аспаптар

Гректерден алынған лира арфа емес, оның орнына ағаштан жасалған немесе терімен қапталған тасбақа қабығынан жасалған резонаторлық корпусы, мал мүйізінен немесе ағаштан жасалған қолдары және тігізгіш таяқшаға тартылған ішектері болған. Ішектерді "гравюрада көрсетілген таяқтарды жылғау арқылы" келтірілген. Цитра – ежелгі римдіктер қолданған жеті ішекті аспап, ол қазіргі гитараға ұқсас. Пандура немесе монохорд аталатын лютня гректер мен римдіктерде әртүрлі атаулармен белгілі болған. Құрылысы бойынша лютня лирадан айырмашылығы, оның қысқа мойны немесе тақтасы бар, онда ішектерді басып, әртүрлі ноталарды шығаруға болады. Осылайша, лютняның әрбір ішегі лираның ішегіне қарағанда көбірек ноталар шығара алады. 2340–2198 жж. б.з.д. Месопотамия өнерінде және египеттік бейнелеу өнерінде ұзын мойынды лютнялар бейнеленгенімен, грек-рим әлемінде лютня лира мен цитрадан гөрі сирек кездесетін. Орта ғасырлық Батыс лютнясы араб аудына көбірек қарызды деп есептеледі, одан оның аты шыққан (ал-ʿуд).

Органдар

Мозаикалардағы аспаптар сыбызғы мен органның араласуына ұқсайды. Құбырлардың мөлшері гректерден үйренген көптеген ладтарды (гаммаларды) шығару үшін есептелген. Оларды өкпемен немесе механикалық домбырамен соққан-соқпағаны белгісіз. Су қысымымен жұмыс істейтін гидравликалық орган (гидраулис) – "көне заманның ең маңызды техникалық және музыкалық жетістіктерінің бірі" болды. Негізінен, дыбыс шығаратын құбырларға ауа, суға батырылған күмбезге құбыр арқылы жалғанған жел жинағыш механизмінен келеді. Ауа күмбездің үстіне сорылып, ауаны қысып, суды төменгі жағынан шығарады; ығыстырылған су резервуарда көтеріледі. Гидравликалық қысымның артуы және күмбездегі ауаның қысылуы құбырларға тұрақты түрде ауа беруді қамтамасыз етеді. Гидравликалар гладиаторлардың жарыстары мен аренадағы шараларға, сондай-ақ сахналық қойылымдарға сүйемелдеді. Ол үйлерде де кездесетін, император Нерон да осы аспапта ойнаған.

Перкуссиялық аспаптар

Уақытты белгілеу үшін қолданылатын, "клаппер" деп аталатын, шарнирлі ағаш немесе металл құрылғысы – скабелумның түрлері болған. Сонымен қатар, түрлі шағын қоңыраулар, домбыралар және дауылпаздар да қолданылған. Систрм – металл жақтаудың көлденең таяқшаларына тізілген сақиналардан тұратын шағын қоңырау, ол көбінесе діни мақсаттар үшін пайдаланылған. Цимбала (лат. cymbalum сөзінің көпше түрі, грек тіліндегі kymbalon сөзінен алынған) – ойыс ортасы және иілген жиектері бар металл дискілерден жасалған кішкентай цимбалдар, олар жұптарда қолданылып, бір-біріне соғылысқан.

Билеу

Сали және Арваль ағайындары – діни мерекелерде би билейтін діни қызметкерлердің ежелгі римдік ұйымдары еді. Би құдайларға алғыс айту үшін қолданылып, Дионисияда маңызды орынға ие болды. Римдік әскерлер шайқас алдында Марс құдайына құрмет көрсету үшін би билейтін. Музыка мен би құрбандықтардың тиімділігін қамтамасыз ету үшін де пайдаланылды. Римдік автор Варро бидің діни мерекелерде қолданылғанын, себебі «дененің ешбір мүшесі діни тәжірибеден шеттетілмеуі керек» деп жазды. Би – ежелгі Римде көңіл көтерудің танымал түрі болды. Овидий Анна Перена сияқты мерекелерде көшеде билеп-күйіп жүрген мас адамдарды сипаттайды. Римдіктер жаулап алған елдерден бишілерді жалдаған немесе құлдарын биге үйреткен. Кроталистерия аталған әйел бишілер қоңыраулар мен ағаш кесектермен би биледі. Трипудия деп аталатын үш аяқпен билеу де танымал еді. Пантомимистер ежелгі римдік театрларда кең таралған. Олар плащ, аузы жабық маскалар және костюмдер киген. Плутарх ежелгі римдік пантомималардың иығын бұрып, секіріп, мүсіндей тұрғанын айтады. Сондай-ақ ол қылмыскерлердің мерекелерде би билеуге үкімделуі мүмкін екенін жазды. Би сұлулықты күшейту үшін және эротикалық болу үшін қолданылды. Жеке би мектептері ежелгі римдік аристократтарды тәрбиеледі. Ежелгі Римде әдепсіз билеу «римдік емес» деп есептелді. Шетелдік би стилі ұнамайтын. Елагабал шетелдік билерді қолданғаны үшін қатты сынға ілікті. Корнелий Непос би мен музыканы ежелгі грек мәдениетімен байланыстырып, оны жеңілтексіз қарады. Цицерон «ақылдан адасқан» адам болмаса, ешкім билемейді» дегенді айтты. Ол бидің көңіл көтеру үшін қолданылуына қарсы болмаған, бірақ оны жоғары сыныптағы римдіктерге лайықсыз деп санаған. Цицерон оның тек төменгі сыныптағы кәсіби бишілерге ғана арналуы керек деп ойлаған болуы мүмкін. Ол эротикалық немесе шетелдік билерді ғана айтқан болуы да мүмкін. Сципион Эмилиан бишілерді «денелерін лайықты түрде көрсетпегендері» үшін сынады.

Негізгі көздер

Боэций, Аниций Манлий Северин. "De institutione musica". (Ағылшын тіліндегі басылымы: "Музыка негіздері", Кэлвин М. Бауэрдің кіріспесі және түсіндірмелерімен аударған, Клод В. Палиска редакциялаған. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989 жыл.)