Нағыз Вагнер: Суретші, мүсінші және мәдениет қайраткері

Кіріспе

Венгр суретшісі және мүсіншісі Нандор Вагнер (7 қазан 1922 – 15 қараша 1997) – венгр суретшісі және мүсінші. Ол тіс дәрігерінің ұлы, Румыниядағы Орадея қаласында (венгр тілінде – Надьварад) дүниеге келген. Вагнер Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейін Будапешт өнер академиясында оқыған. Оның өнер жолы үш кезеңге бөлінеді: Венгрияда (1945–56), Швецияда (1956–71) және Жапонияда (1972–97) өмір сүрген жылдары. Ол Швеция мен Жапонияда жасаған, құймастан жасалған ерекше мүсіндерімен әйгілі болды. Жапон әйелі Чио Вагнермен бірге TAO әлемдік мәдениет және даму зерттеу институтын құрды, ол бүгінгі күнге дейін жас, дарынды суретшілерді қолдап, Машикодағы өнерді насихаттаумен айналысып келеді. Сондай-ақ, олар 1999 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан Венгриядағы Academia Humana Foundation қорының құрылуына бастама берді. 1997 жылдың 15 қарашасында студиясының жанындағы Моокада қайтыс болды. Ол өзінің Машико студиясының бағындағы қабір орнын таңдап, дайындаған.

Мүсіндік

Соғыстан кейін Будапешттегі Ибл базарындағы студиясында мүсіндер жасады: «Корпус Венгрикум», ақын Аттила Йожеф және «Ананың қайғысы» сияқты туындылар. Архитектор Золтан Фаркастымен бірлесіп, 1955 жылы Маргит көпірінің түбіндегі Жасзай Мари алаңындағы көркем композициялар конкурсында «Үш ұлмен фонтан» жобасымен бірінші орынды жеңіп алды. Мүсіндер жасаумен қатар, 1952-1956 жылдар аралығында Секешфехервар қаласындағы Санкт-Иштва́н мұражайында жергілікті тарихи коллекцияны ұйымдастырды, қазбалардан табылған заттарды суретшінің жасаған дұрыс қалпына келтірілген ортада орналастырды. Бұл қызметі Британ мұражайымен мойындалып, құрметке ие болды. 1956 жылғы Венгрия революциясына дейін университеттерге қабылдаудан бас тартылған талантты студенттерге өнер сабақтарын берді. Революция кезінде Суретшілердің революциялық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол өзінің ұстанымын былай түсіндірді: «Мұражайда жұмыс істейтін біздің жалғыз сертіміз – венгр мәдениетін бар күшімізбен, ешқандай шартсыз қорғау!» Ол өнер студенттерін қарудың орнына сурет салу құралдарын алып, болашақ үшін революцияның сәттерін көшеде бейнелеуге шақырды. 1956 жылғы революцияны Кеңес әскері басып жаншуынан кейін Венгриядан кетуге мәжбүр болды, Швеция оны және оның отбасын қабылдады. Ұзақ уақыттан кейін Лунд қаласында өз студиясын құрды. Тұтқырмай тотығудан жасалған үлкен мүсіндер мен өнер бұйымдарын құю кезінде ықшамдалу мәселесін шешудің жаңа әдісін ойлап тапты. Ел бойынша сегіз ескерткіш орнатылды, олардың ішінде Польша сарбаздарына арналған соғыс ескерткіші (Транас), «Төрт баламен фонтан», Лундтағы «Клоун» және «Нацистік құрбандар ескерткіші» бар. Ол сурет салу және сызу саласында да өте белсенді және жаңашыл болды. «Қағаз фрескасы» деп аталатын жаңа сурет салу техникасын жасады. Бұл техникада қағаз қалыңдығы бірнеше сантиметрге дейін көтеріліп, бояу қағаз қабатының кейбір бөліктеріне жағылды, ал кептіргеннен кейін кесу жұмыстары жүргізілді. Швецияда өнеркәсіптік дизайнмен де айналысты, көше шамдарының жаңа үлгісіне патент алды, сондай-ақ эргономикалық дизайнға арналған модельдік орындық жасады. Швециядағы өмірінің ең жемісті кезеңі болғанымен, ол отбасын тастап, қиындықтарға ұшырады. Лундтағы өнер академиясында ол қаңқалық қолдауға негізделген сурет салуды оқытты, бұл жаңалық болды. Ол өнер студенті Чиё Акиямамен танысты, ол кейін оның өмір бойғы әйелі мен серігіне айналды. Өмірінің үшінші кезеңі 1969 жылы Жапонияда басталды, онда оның өнері толыққанды дамыды. Бастапқыда Вагнерлер Точиги префектурасының Масико қаласында өздері үшін студия салды, бұл қала жергілікті қыш құмырасымен (Масико құмыралары) танымал. Студия дайын болды және 1970 жылдың 31 желтоқсанында оның қолына балшық тиді, содан кейін «Ана мен бала» атты терракота туындысы дүниеге келді. Оның есімі Жапонияда Наритадағы жаңа халықаралық Токио әуежайының қонақ үй ауданы үшін үлкен өнер нысандарын жасау конкурсында жеңіп шықты. 6 метрлік екі фигурадан тұратын «Саяхатшылардың қасиетті қорғаушысы» (Досодзин) мүсіні орнатылды, сондай-ақ Нарита Вью қонақ үйінің алдына 12 метрлік диаметрі бар «Радуга» фонтаны қойылды, екеуі де тұтқырмай тотығудан жасалған. Ол сонымен қатар айналасындағы саябақты жобалау және салу жұмыстарын тапсырды. Мүсіндер жасаумен қатар, ол сурет салумен және керамика жасаумен айналысты. Оның терракотадан жасалған «Жібек жолы» сериясында 32 фигура бар, олар композицияның қадамдық өзгерісін көрсетеді, типтік шығыс жалынынан бастап адам, жануар, құс және гүлдің белгілі дәстүрлі еуропалық бейнелеу формаларына дейін. Бұл серия Шығыс пен Батыстың мүсіндік стильдерін Жібек жолының стильдік элементтерін пайдаланып бірте-бірте байланыстырудың мысалы. Масикода «Философия бағы» дүниеге келді, бұл қазіргі және болашақ ұрпақтарға маңызды рухани хабар. Бұл композиция тыныштық пен келісімде жасалды, бірақ ол ақша табу үшін емес, деді ол. Ол былай деп жазды: «Философия бағы» – дәл осы бағыттағы қадам. Ол бір орталықтан бастау үшін құрылған. Орталық нүктеден үш сақина шығады. Бірінші сақина – орталық нүктенің айналасындағы толық шеңбер. Орталықтағы бес тұлға (Авраам, Эхнатон, Иса, Будда және Лао-Цзы) әлемнің әртүрлі мәдениеттерін бейнелейді. Олар идеяларды қалыптастырып, әлемдегі негізгі діндердің негізін қалады. Әр діннің орталығының аты әртүрлі – Ками, Хотоке, Құдай немесе Алла, бірақ олардың мәні бірдей. Екінші сақина – әртүрлі мәдениеттер мен уақыттардан шыққан рухани оянуға жеткен адамдар тобы, олардың әрқайсысы өз қоғамында осы нәтижеге қол жеткізді (Махатма Ганди, Бодхидарма және Франциск). Үшінші сақина – әртүрлі елдер мен уақыттардағы заң жасаушылар тобы. Олар қазіргі заманғы заңдардың негізі болған заңдар жасады. Олар – Хаммураби, Юстиниан және Шотоку Тайси. «Философия бағының» жолы адамзаттың дамуын көрсетеді және жаңа әлемдік заңның қажеттілігі туралы сұрақ тудырады. Үш толық жиын жасалды – Жапония, Венгрия және АҚШ үшін. 1997 жылы Венгрияға сыйға тартылған мүсіндер тобы 2001 жылдың 18 қазанында Геллерт төбесінде ашылды. «Философия бағының» он бір мүсінден тұратын нұсқасы 2009 жылы Жапонияға, венгр-жапон дипломатиялық қарым-қатынасының 140 және 50 жылдығын еске алу үшін сыйға тартылды. Ол 2009 жылдың 4 желтоқсанында Токионың Накано ауданындағы Тэцугаку-до паркінде ашылды.

After the war in his studio at Ybl Bazár in Budapest he created statues: the Corpus Hungaricum, Attila József the poet and Sorrow of Mother among others. Jointly with Zoltán Farkasdy architect they won first prize with their plan titled Fountain with three boys at the competition for art composition to Jászai Mari square just at the foot of the Margit Bridge in 1955. Besides and parallel to making sculptures he organized the local historical collection at St. István Museum of Székesfehérvár with placing the objects found at excavations in a correctly reconstructed environment created by artist between 1952 and 1956. This activity has been recognized and honored by the British Museum. He gave courses in art to talented students who were refused to enter universities before the 1956 Hungarian Revolution. He was elected to be a board member of the Revolutionary Committee of the Artist during the revolution. He worded his adherence as: We who are working at the museums had only one oath: to protect the Hungarian culture with all our strength, without any condition! Called upon art students to take drawing tools instead of guns to record the moments of revolution on the streets for the future. After the Soviet army suppression of the 1956 Revolution he had to leave Hungary and Sweden received him and his family. Soon he established his studio in Lund. He invented a new calculation method how to overcome the shrinkage problem at casting large scale statues and art objects from stainless steel. Eight such monuments were erected around the country among them War Memorial for Polish Soldiers, Tranås, Fountain with four children, Clown and Nazi Victims Memorial in Lund. He was very active and inventive also in painting and drawing. He developed a novel painting technique, which he named as paper fresco. Here basically the paper pulp was carried up in few centimeters thickness and the paint was applied to color some part of the pulp itself, but after drying chiseling was also applied to get the paper fresco final form. In Sweden he was active with industrial design as well, got a patent for a new line of street lightning fixtures and also a model chair to ergonomic design has been developed by him. Although the Swedish period of his life was perhaps the most productive but privation and hardship came along with it and he left his family. At the Art Academy of Lund he was teaching drawing based on his skeleton support approach a novelty again. He met Chiyo Akiyama art student who then became his wife and partner for the rest of his life. The third period of his life started in Japan in 1969, where his art opened at full scale. First the Wagner couple built a studio by themselves in Mashiko, Tochigi Prefecture, primarily known for its local pottery Mashiko ware. The studio was ready and he got clay in his hand on 31 December 1970 and Mother with Child a terracotta piece was born. His name was founded in Japan by winning the contest of creating large size art objects for the hotel area of the New International Tokyo Airport in Narita. A 6 m tall two figure statue of Patron Saint of Travelers (Dosojin) was erected and also a 12 m in diameter rainbow fountain was placed in front of Narita View Hotel both made from stainless steel. Also he got the commission to design and construct the surrounding park. Parallel to sculpting he started to paint fine aquarelles and creating more ceramics. His terracotta series Silk Road contains 32 figures which are representing a step by step change in the composition starting from the typical Orient flame shape to the well known traditional European presentation forms of man, animal, bird and flower. This series is an example how to connect the sculpting styles of Orient and Occident gradually using the stylistic element along the Silk Road. In Mashiko, the Garden of Philosophy was born an important spiritual message to the current and next generations. This composition was made in peace and harmony but not to make money he
said. He wrote: The Garden of Philosophy is exactly the step toward this direction. It is created to start from one centre. Around this centre point there are three rings. The first one is a complete ring around the centre point. The five figures (Abraham, Echnaton, Jesus, Buddha and Lao Tse) around the centre point are symbolizing different culture of the world. They made the ideas and became founder of main religions of the world. The centre of each religion has different name like Kami, Hotoke, God or Allah but itself is not different. The second ring is the group of people from different culture and time who resulted in spiritual enlightenment and everyone in the same way they acted this result in practice in their society (Mahatma Gandhi, Bodhidarma and Saint Francis). The third ring is a group of people of law in different country and different time. They made a law, which became mainstream of existing laws of today. They are Hamurabi, Justinianus and Shotoku Taishi. This road of the Garden of Philosophy shows development of human kind and time brings us the question for necessity of new common law of the world to be discussed. Three complete sets were cast one for Japan, one for Hungary and one for United States. The group of statues that was presented to Hungary in 1997 was unveiled on Gellért Hill on 18 October 2001. The group of eleven statues version of Garden of Philosophy was presented to Japan in 2009 commemorating the 140th and 50th anniversary of Hungarian Japanese diplomatic relationship. It was unveiled in Tetsugaku dō Park in Nakano, Tokyo on 4 December 2009.