Кіріспе

"Ақ жылан" (немісше: Die weiße Schlange) – ағайынды Гриммдер жинаған және "Гримм ертегілері" жинағында (KHM 17) жарияланған неміс халық ертегісі. Ол Aarne–Thompson жүйесі бойынша 673-ші типке жатады және 554-ші типтегі ("Алғыс айтқан жануарлар") эпизодын қамтиды.

Қысқаша мазмұны

Дана патша әр кешке бір ыдыс алады. Бір күні кешке патшаның табағын алып келгенде, оның астында ақ жыланның оралғанын көреді. Қызметші кішкене тістеп алады да, жануарлармен сөйлесіп, оларды түсінуге болатынын біледі. Көп ұзамай қызметшіге патшайымның жүзігін ұрлады деп айып тағылады. Оған өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін бір күн беріледі, әйтпесе жазаланады. Бас тартқаннан кейін, өлімін күтіп отырғанда, қаздың тамағына кірген жүзік туралы шағымдағанын естиді. Қызметші секіріп, қазды ұстап, ас үйге жүгіреді, онда аспаз қаздың мойнын кесіп, жоғалған алтын жүзікті шығарады. Патша кешірім сұрап, қызметшісіне жер мен байлық сыйлайды. Қызметші бұдан бас тартып, тек аздап алтын мен әлемді көруге арналған жылқыны қабылдайды. Басқа патшалықтың басқа қаласына сапарға шыққанда, қызметші алдымен қиын жағдайдағы бірнеше жануарларға кездеседі, соның ішінде судан шыққан үш балық, тапталу қаупі бар құмырсқалар және ұяда аштықтан өліп жатқан қарға балапандары. Әр жағдайда қызметші көмекке шақыруды қабыл алады, ал әр жағдайда ризашылық білдірген жануарлар: "Есте сақтаймын және жақсылықты қайтарамын" дейді. Келесі қалада қызметші патшаның қызын үйлендіргісі келетінін біледі, бірақ кез келген күйеуге үміткер қиын тапсырманы аяғына дейін орындауға келісуі керек, әйтпесе өлім жазасына кесіледі. Жас жігіт сұлу қызға бір көзбен қараған соң, келіседі. Патша алтын жүзікті теңізге лақтырып, оны қайтарып алуды жас жігітке тапсырады. Ол сондай-ақ, жас жігіт немесе жүзікті алып жатқанда суға батуы керек, немесе онысыз қайтып оралғанда суға батуы керек дейді. Алайда, үш балық пайда болады, олардың ішінде патшаның жүзігі бар моллюск бар. Патша таңғалып, қызын қызметшінің қалыңдығына беруге келіседі. Алайда, ханшайым оны тағы бір тапсырмаға қояды: ол шөпке төгілген астық қаптарын толтыруға мәжбүр болады, өйткені ол оның асыл текті емес екенін және сол себепті оған тең емес екенін біледі. Жас жігіт жерден барлық астықты жинау мүмкін емес деп ойлап, қайғырып, орындыққа жатып ұйықтап қалады. Оянғанда, қаптардың толы екенін көріп, таңғалады. Құмырсқа патшасы барлық құмырсқаларды түн бойы жұмыс істетіп, оларды толтырған. Әлі де қанағаттанбаған ханшайым қызметшіні Өмір ағашынан алма әкелуге жібереді. Қызметші Өмір ағашының қайда екенін білмейді, бірақ сапарға шығады. Ұзақ сапардан кейін ол ағаш тұрған жердің шетіне ұшып келген үш қарғаның балапандарына кездеседі, олар алманы алып келген. Қызметші алманы ханшайымға алып барып, онымен бөліседі, екеуі де бақытты болып үйленеді.

Талдау

Аарн Томпсонның Утер индексі бойынша бұл ертегі 673 АТУ ретімен "Ақ жыланның еті" деп жіктеледі. Бұл ертегі, кейіпкердің жыланның көмегімен – осы жағдайда ақ жыланның етін жеу арқылы – жануарлар тілін білу туралы оқиғалар циклының бір бөлігі. Бұл мотив Еуропада кеңінен танымал және Орталық және Шығыс Еуропада, сондай-ақ Шотландияда, Ирландияда, Скандинавияда, Балтық елдерінде және кейде Еуропаның шеңберінен тыс жерлерде де жиі кездеседі. Мифтік сақинаның тасталып, жануар жұтып қойып, кейін қайтарылып алыну мотиві де Аарн Томпсон Утер индексінде ATU 736A ретімен жіктеледі және оның бастауы ежелгі грек ертегісіндегі Поликрат сақинасына саяды. Бұл мотивтің алғашқы әдеби нұсқасы Исландияның "Волсунга сагасында" (13 ғасырдың соңы) келтірілген, онда Сигурд айдаһар Фафнирді өлтіріп, Фафнирдің жүрегін татып көрген кезде құстардың тілін үйренгені айтылады. Сол сияқты, Saxo Grammaticus ("Gesta Danorum", V.2.6 V.2.8, 12 ғ.) Эриктың, өгей ағасы Ролер үшін дайындалған жыланға толы сорпаны жеп, қалай сөз өнеріне ие болып, дана болғанын сипаттайды. Орта ғасырлардағы осыған ұқсас ертегілердің арасында Уэльстің "Хэнес Талиесин" және Ирландияның "Білімнің шабалығы" бар.

Кино және теледидар

Чехиялық "Арабела" балалар телесериалында ақ жылан бейнесі пайда болады, ол принцесса Арабела мен жаман сиқыршы Румбурактың жануарлардың тілін түсінуіне көмектеседі.