Кіріспе
Литвадағы еврейлерге арналған нацистік концлагерь. HKP 562 – Холокост кезінде Литваның Вильнюс қаласындағы еврейлер үшін нацистік мәжбүрлі еңбек лагері орналасқан жер. Лагерь 47 және 49 Субачяус көшесінде, бастапқыда еврей қауымының мұқтаж мүшелерін орналастыру үшін салынған пәтерлерде құрылған. 1943 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың шілдесіне дейін неміс әскері бұл лагерьді құл еңбек лагері ретінде пайдаланды. Осы кезеңде лагерь ресми түрде СС-ке тиесілі болды және олар басқарды, бірақ күнделікті басқаруды Вильнюсте орналасқан Heereskraftfahrpark (HKP) 562 (Армиялық автокөлік жөндеу паркі 562) атты Вермахт инженерлік бөлімшесі жүзеге асырды. HKP 562 командирі, майор Карл Плагге еврей жұмысшыларының тағдырына бейжай қарамай, оларға көмектесуге тырысты. Плагге және оның бірнеше адамы лагерьдегі еврейлерді СС-тің жойғы ниетінен қорғауға күш салды. HKP 562 инженерлік бөлімшесінің мүшелері еврейлерге қарсы нацистік геноцид саясатына жасаған жасырын қарсылығының арқасында 1944 жылдың шілдесінде лагерь жойылған кезде 250-ден астам еврей ер адам, әйел және бала аман қалды. Бұл Вильнюсте Холокосттан аман қалған еврейлердің ең ірі тобы болды.
HKP 562 was the site of a Nazi forced labor camp for Jews in Vilnius, Lithuania, during the Holocaust. It was centered around 47 & 49 Subačiaus Street, in apartment buildings originally built to house poor members of the Jewish community. The camp was used by the German army as a slave labor camp from September 1943 until July 1944. During that interval, the camp was officially owned and administered by the SS, but run on a day to day basis by a Wehrmacht engineering unit, Heereskraftfahrpark (HKP) 562 (Army Motor Vehicle Repair Park 562), stationed in Vilnius. HKP 562's commanding officer, Major Karl Plagge, was sympathetic to the plight of his Jewish workers. Plagge and some of his men made efforts to protect the Jews of the camp from the murderous intent of the SS. It was partially due to the covert resistance to the Nazi policy of genocide toward the Jews by members of the HKP 562 engineering unit that over 250 Jewish men, women and children survived the final liquidation of the camp in July 1944, the single largest group of Jewish survivors of the Holocaust in Vilnius.
Құру
1941-1943 жылдары Вильня геттосындағы құрылымы қиын яһудилерді өз бөлімшесінің шеберханаларында жұмыс істеуге тартқаннан кейін, осылайша жұмысшылар мен олардың отбасыларын СС-тің қырғыншылық әрекеттерінен қорғап, ХКП лагері 1943 жылдың қыркүйегінде Плагге Вильня геттосының таратылуы туралы хабар алғанда құрылды. Барлық тұрғындар жұмыс кітаптарына қарамастан өлтірілуге тиіс болды. Плагге алдымен Каунасқа Вермахт штабына, содан кейін Ригаға СС әкімшілік кеңселеріне барып, Вильня геттосының сыртында тәуелсіз лагерь құруды ұсынды. Ол бұл жоспарға, әсіресе СС тарапынан, әйелдер мен балаларды ер адамдардан бөліп ұстамау туралы талабына қарсылық кездестірді, себебі бұл жұмысшылардың моральдық жағдайы мен өнімділігіне кері әсер етеді деп санады. Ол сәттілікке жетті және 1943 жылдың 16 қыркүйегінде кешке Вильня геттосына жүк көліктерінің колоннасын кіргізіп, 1200-ден астам құрылымы қиын еврей геттосының тұрғындарын көліктеріне тиеп, жаңадан салынған ХКП лагеріне, Субоч (Субачяус) көшесіне жеткізді. Лагерь 1898 жылы барон Хирштің кедей еврейлер үшін салған екі үйдің орнында салынды. 1941 жылы нацистер тұрғындарды үйден шығарып, кейін Панеряйда жаппай қырғынға ұшыратты. Бір аптадан соң Вильня геттосы СС-тің таратылуына ұшырады, ал қалған 15000 тұрғыны Понарыдағы жақын жердегі ату алаңдарында өлтірілді немесе нацистік Еуропаның концентрациялық лагерьлеріне жіберілді. Вильнюс еврей мұражайынан табылған құжаттар лагерьде 1234 еврей еркек, әйел және баланың болғанын көрсетеді. Бастапқыда, көлік жөндеу шеберханаларында тек ер адамдар жұмыс істеді. Алайда, 1944 жылдың қаңтарында СС әйелдер мен балаларды Каунас концлагеріне ауыстыруға тырысқаннан кейін, Плагге екі киім тігушіні шақырып, бір пәтер үйінің жоғарғы екі қабатында киім жөндеу шеберханаларын ашты және әйелдер мен үлкен балаларды жұмысқа орналастырды, осылайша олар сырттан жұмыссыз көрінбеуіне қол жеткізді. Плагге «азаматтарға құрметпен қарау керек» деген бұйрық берді, сондықтан лагерьде құлдық еңбек лагерьлеріндегідей зорлық-зомбылық пен қатыгездік болған жоқ. Ең маңыздысы, Плагге поляк жұмысшыларының азық-түлік рационын, ал еврей жұмысшыларының одан да аз рационын арттыруға көп күш жұмсады. Вильнюс геттосында азық-түлік контрабандасы өлім жазасына кесілсе, Плагге басшылығымен лагерьтегі азық-түлік саудасына көз жұмды. Осы шаралардың нәтижесінде лагерьде бірде-бір тұтқын аштықтан өлген жоқ. Сонымен қатар, жұмыс уақыты да салыстырмалы түрде жақсы болды, ол бір сағаттық үзіліспен «тек» он екі сағаттан тұрды. ХКП бөлімшесінің офицерлері мен сарбаздарының көбі мейірімді болғанына қарамастан, СС бірнеше рет лагерьке кіріп, қатыгездік жасады. Ең танымал оқиға – 1944 жылдың 27 наурызындағы «Киндеракция» (лагерьдегі балаларға қарсы операция), оның кезінде Мартин Вайс басшылығымен СС лагерьдегі 250 баланың көп бөлігін алып кетті, олар кейін өлімге жіберілді.
Тарату
1944 жылдың маусым айының соңында Қызыл Армия Вильнюске жақындаған кезде Вермахт кері шегінуге дайындалды. Лагерьдегі еврей тұтқындары (жасырын радиоарналар арқылы BBC хабарларын естігеннен кейін) Қызыл Армия еврей еңбек лагерін азат еткен сайын, барлық тұтқындардың өлтірілгенін білді, оларды немістер шегініп кеткенге дейін СС-тің оқ ату отрядтары атып өлтірген. Сондықтан, көптеген тұтқындар 1944 жылдың жазына дейінгі айларда жасырыну орындарын (Малин деп аталған) немесе қашу жоспарларын жасап жүрді. Бірақ олар СС отрядтары тұтқындарды өлтіру үшін қашан келетінін білуі керек еді. 1944 жылдың 1 шілдесінде Плагге лагерьге SS Oberscharführer Рихтермен бірге кірді және лагерьдегі еврей тұтқындары оның төңірегіне жиналғанда бейресми сөз сөйледі. Плагге өзінің және өзінің адамының батысқа қайтаруға бұйрық алғанын, және жұмысшыларды бөліммен бірге алып кетуге рұқсат ала алмағанын хабарлады; алайда ол тұтқындарды 3 шілдеде СС басқа жерге көшіретінін айтып, оларды алаңдатпау керектігін мәлімдеді, себебі олардың барлығы СС босқындарды қорғауға арналған ұйым екенін білді. Осы құпия ескерту арқасында, лагерьдегі тұтқындардың жартысынан астамы 1944 жылдың 3 шілдесінде СС оқ ату отрядтары келгенге дейін жасырынды. СС шақырған 500 тұтқын Панеряй орманға апарылып, атып өлтірілді. Келесі үш күн ішінде СС лагерьді және оның айналасын қарап шықты және жоғалған тұтқындардың жартысын таба алды; бұл 250 еврей лагерь ауласында және 2-ғимаратының артында атып өлтірілді. Алайда, Қызыл Армия бірнеше күннен кейін Вильнюсті басып алғанда, лагерьдегі 250-ге жуық еврей жасырынған жерлерінен шығып, Вильнюстегі Холокосттан аман қалған еврейлердің ең ірі тобы болды. Соғыс аяқталғаннан кейін пәтерлер қайтадан тұрғын үйлерге айналдырылды. Литва тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін ғимараттарға ескерткіш тақталар орнатылды және жақын жерде мемориал салынды.
Соңғы зерттеулер
2017 жылдың шілде және тамыз айларында Хартфорд университетінің Ричард Фрейнд басқаратын зерттеу тобы бұрынғы ХКП лагерінің орнында жер астындағы радиолокация, электрлік кедергі томографиясы және әуеден алынған жоғары ажыратымды топографиялық карталар сияқты бұрғылаусыз әдістерді қолдана отырып, археологиялық зерттеулер жүргізді. Олардың зерттеулері лагердің соңғы таратылу кезіндегі үлкен жаппай қабірдің ауланың оңтүстік жағында орналасқандығы туралы куәліктерді нығайтты (қазіргі ескерткіштер мен тұрақ астында). Сондай-ақ, олар No2 ғимараттың сыртқы қабырғасына жақын ордадағы екі шұңқырдың орналасқан жерін растады (батыс ғимарат), куәгерлердің мәлімдемелеріне сәйкес, тұтқындар осы ғимараттың қабырға бойындағы ұзын орға атып өлтіріліп, көмілген. Бұған қоса, лагерьден аман қалғандардың суреттері мен жазбаларын пайдалана отырып, зерттеу тобы 100 ер адам, әйел және баланың лагерьдің соңғы күндерінде жасырынып, 1944 жылдың 3-5 шілдесінде лагерьге шабуыл жасаған СС жасақтарынан құтылған "үлкен малин" деп аталатын жасырынған жерін анықтады.