Кіріспе

Орыс совет жазушысы Виктор Петрович Астафьев (Ви́ктор Петро́вич Аста́фьев; 1 мамыр 1924 – 29 қараша 2001) – кеңестік және орыс жазушысы, драматург және сценарист. 1989 жылы Социалистік Еңбек Ері атағымен марапатталды.

Өмірбаян

Виктор Астафьев Енисей өзенінің жағасындағы Овсянка ауылында (бұрынғы Красноярск уезі, Енисейск губерниясы, Ресей СФСР) дүниеге келді. Оның әкесі, Петр Павлович Астафьев, шаруаның ұлы еді (көбінесе үйде отырып, арасында аң аулаған). Анасы Лидия Ильинична Астафьева (қызметтегі аты Потилицына) шаруа отбасынан шыққан. 2000 жылы жазған автобиографиясында Виктор Астафьев әкесінің үйін, атасы Павел Яковлевич бастаған ер адамдардың үнемі мас күйде болатын, ал барлық жұмысты екі әйел – Лидия мен оның енесі Мария Осипова, Павел Яковлевичтің жас екінші әйелі атқаратын жер ретінде еске алады. 1931 жылы екі қайғылы оқиға болды. Бірінші, Петр, Павел және соңғысының әкесі (Астафьевтің бабасы) Яков Максимович «Декулакизация» науқаны аясында тұтқындалып, Сібір еңбек лагеріне жіберілді. 1931 жылдың шілдесінде Виктордың анасы Лидия Ильинична Енисейде суға батып кетті, өйткені күйеуінің тұтқындалған жері – Красноярск түрмесіне азық-түлік тасып бара жатқан қайық айналып кетті. Сол жылы Петр Астафьев «халық жауы» деп танылып, 5 жылға бас бостандығынан айырылып, танымал Беломорканал құрылысына жіберілді. Жеті жасар Виктор анасының ата-анасы, Екатерина Петровна мен Илья Евграфович Потилицынның үйінде қалды, олар балаға барлық махаббат пен қамқорлықтарын көрсетті. 1932 жылы ол жергілікті бастауыш мектепке оқуға түсті. Астафьев 1930 жылдардың басындағы өмірін кейіннен «Соңғы құрмет» (Posledny Poklon, 1968) атты әңгімелер жинағында суреттеді. 25 қарашада ол алғашқы наградасын – «Батырлық үшін» медалін алды. 1944 жылдың қаңтар айында ол қайтадан әрекетке кірісіп, Корсун-Шевченко операциясына, содан кейін (наурыз және сәуір айларында) Каменец-Подольский шабуылына қатысты және 25 сәуірде Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталды. «Бірақ мен соғыстың күнделікті жайын, окоптардың иісін, ондағы адамдардың қалай өмір сүргенін айтуым керек деп ойладым. Алғаш рет өлтірген адам. Мен көрген барлық қорқынышты нәрселер туралы жазуым керек еді», – деді ол жылдар өткен соң берген сұхбатында.

Әдеби мансап

1945 жылы әскери қызметтен босатылғаннан кейін Астафьев біраз уақытқа әйелінің ата-анасының үйінде Чусовойда тұрып, сосын Красноярскіге барып, құлыпшы және балқытушы болып жұмыс істеді. 1950 жылы ол "Чусовский Рабочий" газетіне қызметке орналасты, 1951 жылғы ақпанда оның "Гражданский человек" атты тұңғыш әңгімесі жарық көрді, екі жылдан кейін Пермьдегі "Звезда" газеті оны қайта басып шығарды. 1954 жылы Астафьевтің туындысы алғаш рет Мәскеу журналында жарияланды ("Сплинтер" әңгімесі "Смена" журналында). 1955 жылы ол газеттен кетіп, 1958 жылы жарық көрген "Тайут Снега" атты алғашқы романы мен "Жылы жаңбыр" атты әңгімелер жинағын жазуға кірісті. Бұл жинақ негізінен соңғы соғыс кезеңіндегі орыс әскері мен азаматтардың басынан өткен оқиғаларға арналған. Сондай-ақ 1950 жылдардың соңында Астафьев Пермь облыстық радиосына жұмысқа түсті. Бұл жердегі еңбекақы жақсы болғанымен, ашық түрде үгіт-насихатпен айналысуға тура келді. "Мен бір жарым жылдан кейін жұмыстан кетуді шештім, әйтпесе өзімді өзім сыйламай қаламын деп қорқатынмын", - деп есіне алды ол. 1958 жылдың 1 қазанында Астафьев РСФСР Жазушылар одағының мүшесі атанды. Виктор Астафьев 2001 жылдың 29 қарашасында Красноярскіде дүниеден өтті. Ол туған жері Овсянкада жерленді. 1986 жылдың жазында өткен 8-ші КСРО Жазушылар одағының съезінде грузин делегаттары авторды грузин халқына жасаған құрметсіздігі үшін көпшілік алдында кешірім сұрауға талап етті; ол бас тартқан соң, олар наразылық білдіріп, залдан шығып кетті. 1993 жылдың қазан айында ол "Қырқ екі хатқа" қол қойды. 1999 жылы оның Кеңес Армиясының қасіреттерін бейнелеген "Шат солдат" романына өте теріс реакция болды, бұл оның жүрек жетіспеушілігіне себеп болуы мүмкін.

Мұра

Көптеген советтік соғыс әдебиеті авторлары (Федор Парфёнов сияқты Иван Стаднюк) идеалданған, жеңілмейтін советтік соғыс батырына мадақ айтып, коммунистік партия басшылығымен жауды талқандап жатқан жылдары, Виктор Астафьев ресми бекітілген қағидаларға қарсы шыққандардың біріншілерінен болды және 1941–1945 жылдардағы оқиғалардың қараңғы, әдемі емес жағын ашты. Ол «Оқшаудан шынайылық» (окопная правда) деп аталатын қозғалыстың маңызды қолдаушыларының бірі саналады (Виктор Некрасов, Васил Быков, Владимир Богомолов, Константин Воробьевпен бірге). Бұл термин бастапқыда сыншылар тарапынан, бұрынғы сарбаздар Ұлы соғыс туралы объективті жаза алмайды, олардың «үлкен шындықтардан» хабары жоқ деп есептегендіктен, қарапайымдау мағынада қолданылған. Ол советтік соғыс әдебиетіне шынайылық пен қатал реализм әкелді. Дэвид Гиллеспи оның мансабын былай сипаттады: Астафьев – ешқандай қозғалысқа немесе стереотипке бағынбайтын, өте ерекше жазушы. Ол әрқашан өзіне адал болды және белгілі бір қатал тұтастығын сақтап келді. Оның «Ланкесті және өлтірілгендер» романы – соғыстың шұбар, ешқандай компромиске бармайтын бейнесі, автор «Қайғылы детективтен» бері дамытқан стиліндегі көптеген натуралистік сипаттамалармен. Астафьев оңай жіктеуге келмейтін жазушы болып қала береді: ол «ауылдық проза» жазушысы да емес, «соғыс прозасы» жазушысы да емес, сондай-ақ кеңестік өткеннің қателіктерін зерттейтін жазушы да емес. Бірақ ол осылардың барлығын біріктіреді. Оқырманды таң қалдырып, тіпті дүрсілтіп жібере алатын Астафьев терең лирикалық сезімге ие, ол Айдельманның айтуынша, «ондаған жылдар бойғы табиғаттың ең жақсы суреттемелерін» жаратты. Бүгінгі Ресейде өмір сүріп жатқан басқа жазушылардан (мүмкін Солженицыннен басқа) гөрі, ол адамды тоталитарлық советтік жүйеге ұшыраған және оның ықпалында қалыптасқан күйінде зерттейтін жазушы.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Пинк-күллі ат және басқа да сібірлік әңгімелер", Progress Publishers, 1970. "Караша балық: екі бөлімнен және он екі эпизодтан тұратын әңгіме", Progress Publishers, 1982. "Өміріңді өмірле және басқа да әңгімелер", Raduga Publishers, 1989.