Кіріспе

Орган түтігінің түрі

Қамыс түтігі (кейде лингваль түтігі деп те аталады) – дірілдейтін мыс жолақша, яғни қамыс арқылы дыбыс шығаратын орган түтігі. Қысыммен берілетін ауа (жел деп те аталады) қамысқа бағытталады, ол белгілі бір биіктікте дірілдейді. Бұл, қозғалмалы бөліктері жоқ және тек ауа молекулаларының дірілісі арқылы дыбыс шығаратын ауа құбырларынан өзгеше. Қамыс түтіктері – құбырлы органдардың көпте қолданылатын бөліктері.

Тоқтаңыз

Қамыс құбырлары "қамыс" класының барлық тоқтамдарын, сондай-ақ "аралас" класының кейбір тоқтамдарын қамтиды. Органның қамыс тоқтамдары жиынтығы "қамыс бөлімі" деп аталады.

Құрылыс

Қамысты құбыр металл тілден (қамыстан) тұрады, ол шәлкетке тіреліп, оның ішінде туннель ойылып жасалған. Қамысты және шәлкетті ағаш клинмен бекітеді. Бұл құрастырма блоктың астыңғы жағынан шығып, үстелшеге (бутқа) ілінеді. Қамысты шәлкетке ұстап тұру үшін үстелше арқылы реттеу сымы (tuning wire) салынып, ол қамысты шәлкетке басады. Сымды реттеу пышағымен (tuning knife) жоғары немесе төмен жылжыту арқылы тілдің дірілдеуге рұқсат етілген ұзындығы өзгертіліп, осылай құбырдың дыбыс биіктігі өзгертіледі. Резонатор шәлкеттің жоғарғы ашылуымен жалғасып, үстелшенің үстінен көтеріледі. Резонатордың ұзындығы, пішіні және құрылымы қажетті дыбыс сапасына қарай әртүрлі болуы мүмкін. En chamade – бұл орган корпусына тік орналастырудың орнына, орган корпусына көлденең орнатылған қамыстың ерекше түрі. Бұл дыбысты тыңдаушыға тікелей бағыттау үшін жасалады. Мұндай мүмкіншілік болмаған жағдайда, қорғаныш қамыстар (әдетте кернейлер) қолданылады. Бұл құрылыс әдісі дыбысты тік резонатор арқылы шығарады, ол жоғарыда 90 градусқа бұрылады.

Бос қамыс

Қамыстан жасалған құрылыстың сирек кездесетін түрі – еркін қамыс. Бұл термин екі түрлі қамысқа қатысты, онда тіл қамыс дыбысын шығару үшін тікелей шалотқа соқпайды, бұл ерекше дыбыс тудырады (мұндай қамыстар көбінесе 19 ғасырғы неміс немесе француз органдарында қолданылады). Бір жағдайда, еркін қамыс тоқтатуы сырттан қарағанда әдеттегі қамыс сияқты көрінеді (аяқ киім, күйіндеу сымы және резонатор т.б. бар). Тек айырмашылық тілдің әрекетінде (жоғарыда көрсетілгендей), ол шалот арқылы "өтеді" (сондықтан неміс тілінде бұл қамыс «durchschlagend» деп аталады). Қамыстың екінші түрінде жабық аяқ киім болмайды (әдеттегі қамыс құбырларындағыдай); сондықтан барлық тілдер бір камерада, гармоника, аккордеон немесе гармониум сияқты бірге ұсталады. Бұл конструкция жел қысымын өзгерту арқылы дыбыс биіктігін өзгертпей, шығарылатын дыбыс күшін өзгертуге мүмкіндік береді, бұл әдеттегі орган құбырларында мүмкін емес. Дыбыс күшін реттеуге органист теңгерілген экспрессия педалі арқылы қол жеткізе алатын, ол еркін қамысқа берілетін жел қысымын өзгертетін. Бұл типтегі еркін қамыс 19 ғасырғы белгілі бір орган жасаушылардың арасында кең таралған, себебі олар көбірек көркемдікке ұмтылған.

Тональдық сипаттамалары

Қамыс құбырларының тональдық ерекшеліктері бірнеше факторлармен анықталады, олардың ең маңыздысы – шалот пен тілдің өзара әрекеттесуі. Тілдің қалыңдығы мен қисығы құбырдың тональды сапасын анықтауда маңызды рөл атқарады. Қамыс құбырына дауыс бергенде, дауыс беруші тілдің қисығын қалыптастыруға ерекше көңіл бөледі, себебі ол тілдің шалотқа қалай соғылып жатқанын бақылайды. Шалдың цилиндрлі немесе конустық болуы (соңғы жағдайда конус бұрылысының бағыты) құбырдың тембріне үлкен әсер етеді. Сондай-ақ, "кесу" (шалоттың тереңдігі мен ашылу пішініне қатысты) және жабық ұшының пішіні (шалоттың жабық ұшы тегіс, дөңгелек немесе Шиффшен пішіндес) тонның барокколық немесе романтикалық стильде екенін анықтайды. Бұған қоса, құбыр жинағы орналасқан блоктың түрі (стандартты пішін немесе француздық "қос блок") дыбысқа әсер етеді. Қалыптау қамыс құбырының соңғы түсін анықтауда маңызды, бірақ түтік құбырларын жасау кезіндегідей маңызды емес. Себебі қамыс құбырының резонаторлары дыбыс толқынының белгілі бір гармоникаларын ғана күшейтеді, ал резонатордың ішіндегі ауа бағанасы негізгі діріл тудырмайды. Дегенмен, резонатордың пішіні өте маңызды: кері конустық резонатор (мысалы, Труба тобындағыдай) цилиндрлі резонаторға қарағанда (мысалы, Кларнет тобындағыдай) көбірек гармоникалар жасайды. Қамыс тоқтарының екі негізгі түрі бар: хор тоқтары (мысалы, Труба, Клэрон және Бомбард), олардың негізгі міндеті – түтік тоқтарымен үйлесіп, толық органның дыбысын күшейту; және солистік немесе оркестрлік тоқтар (мысалы, Кларнет, Обой және Кор Англе), олар көбінесе (бірақ әрқашан емес) оркестрлік аспаптарды имитациялайды және тыныш, солистік бөлімдерде қолданылады (оркестрдегі үрмелі аспаптар сияқты).