Кіріспе

Қосымша күнді қамтитын күнтізбелік жыл – жылдар аралығындағы жыл немесе аралық жыл деп те аталады. Шарықтау жылы (кейде аралық жыл немесе биссекстіль жыл деп те аталады) – бұл қалыпты жылмен салыстырғанда бір күні (немесе ай-күн күнтізбесінде – бір айы) артық күнтізбелік жыл. 366-шы күн (немесе 13-ші ай) күнтізбелік жылды астрономиялық немесе маусымдық жылмен синхронды ету үшін қосылады. Астрономиялық құбылыстар мен маусымдар толық күндер санымен қайталанбайтындықтан, жыл сайын күндер саны тұрақты болатын күнтізбелер уақыт өте келе жылды бақылайтын оқиғаға, мысалы, маусымдарға қатысты ауытқып кетеді. Кейбір жылдарға қосымша күн – шарықтау күні – немесе ай – шарықтау айы – енгізу арқылы өркениеттің мерзімдеу жүйесі мен Күн жүйесінің физикалық қасиеттері арасындағы ауытқуды түзетуге болады. Астрономиялық жыл 365 күннен сәл кем. Тарихи Юлиан күнтізбесі 365 күндік үш қалыпты жылдан кейін 366 күндік шарықтау жылын қамтиды, ақпанды 28 күннен 29 күнге дейін ұзарту арқылы. Әлемдегі ең көп қолданылатын азаматтық күнтізбе – Григориан күнтізбесі – Юлиан алгоритміндегі шағын қателіктерді түзету үшін қосымша өзгерістер енгізеді. Шарықтау жылында 365 емес, 366 күн болады. Бұл қосымша шарықтау күні 4-ке бөлінетін жылдарда пайда болады, бірақ 100-ге бөлінетін, бірақ 400-ге бөлінбейтін жылдардан басқа. Ай-күн еврей күнтізбесінде Адар Алеф – 13-ші ай, ол 19 жылдың ішінде 7 рет қосылады, оның қалыпты жылдарындағы 12 айлық мерзімді маусымдарға қатысты жылдың ауытқуынан сақтау үшін. Күн хижри және Бахаи күнтізбелерінде келесі жылдың наурыз айына теңелуін қамтамасыз ету үшін қажет болған жағдайда шарықтау күні қосылады. "Шарықтау жылы" термині, мүмкін, Григориан күнтізбесіндегі белгілі бір күннің әдетте бір жылдан келесі жылға апта күнін бірге жылжыту фактісінен туындаған, бірақ шарықтау күнінен кейін келетін 12 айдың апта күні (келесі жылдың 1 наурызынан 28 ақпанына дейін) қосымша күннің арқасында екі күнді жылжып, апта күнін асып түседі. Мысалы, Рождество күні (25 желтоқсан) 2024 жылы сәрсенбі, 2025 жылы бейсенбі, 2026 жылы жұма, 2027 жылы сенбі күндері болады, бірақ содан кейін жексенбіні "асырып", 2028 жылы дүйсенбіге түседі. Күннің ұзақтығы кейде Жердің айналу периодындағы өзгерістерге байланысты Координацияланған әмбебап уақытқа (UTC) секунд қосу арқылы түзетіледі. Шарықтау күндерінен айырмашылығы, секундтар тұрақты кесте бойынша енгізілмейді, өйткені күннің ұзақтығындағы өзгерістерді толық болжау мүмкін емес. Шарықтау жылдарын дұрыс анықтамағанда немесе 29 ақпанды күндерді қабылдап немесе өңдейтін логикада дұрыс қолданбағанда, "шарықтау жыл қатесі" деп аталатын есептеу мәселесі туындауы мүмкін.

Юлиан күнтізбесі

45 жылдың 1 қаңтарында Юлий Цезарь тарихи рим күнтізбесін реформалап, оны тұрақты күн күнтізбесіне айналдырды (қатаң айлық немесе күнге тікелей байланысты емес), осылайша жиі аралық айлардың қажеттілігін жойды. Ол кісі жыл сайынғы күндерді төрт жылда бір рет бір күнді қосу арқылы есептеуді енгізді. Бұл алгоритм шындыққа жақын: юлиандық жыл 365,25 күнге тең, ал тропикалық жыл шамамен 365,2422 күнге тең. Соның салдарынан, бұл Юлиан күнтізбесі де 400 жыл сайын шамамен үш күнге "нақты" уақыттан ауытқиды. Юлиан күнтізбесі шамамен 1600 жыл бойы өзгеріссіз қолданылды, содан кейін католик шіркеуі наурыз теңдігі мен 21 наурыз арасындағы айырмашылықтың артуына алаңдады. Цезарь Юлиан күнтізбесін жасамас бұрын, римдіктер үшін ақпан айы жылдың ең қысқа айы болып келген. Рим күнтізбесінде (Нума Помпилийдің қаңтар мен ақпанды қосып реформа жасағаннан кейін) ақпаннан басқа барлық айларда 29 немесе 31 күндік тақ сандар болды. Бұл римдіктердің жұп сандар бақытсыздық әкеледі деген сенімінен туындаған. Цезарь күнтізбеді күн жылға сәйкес ету үшін өзгерткен кезде, барлық айларды 30 немесе 31 күндік етіп жасады, тек ақпанды өзгеріссіз қалдырды, бірақ оған үстіміз жылдары бір күн қосылды.

Григориан күнтізбесі

Әлемнің көп бөлігінде қолданылатын Григориан күнтізбесінде, әр төрт жылдың бірінде жыл көбейеді. Көтеріліс жылдары ақпан айы 28 күннің орнына 29 күнді құрайды. Күнтізбеге әр төрт жылда бір күнді қосу, 365 күндік кезеңнің тропикалық жылдан шамамен 6 сағатқа қысқа екенін өтеуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл түзету шамадан тыс, сондықтан Григориандық реформа Юлиан күнтізбесінің көтеріліс жылдарының ережесін келесідей өзгертті: Төртке дәл бөлінетін жылдардың барлығы көтеріліс жылдары болып саналады, бірақ 100-ге дәл бөлінетін жылдар көтеріліс жылдары емес, егер олар 400-ге дәл бөлінетін болса, онда көтеріліс жылдары болады. Мысалы, 1700, 1800 және 1900 жылдары көтеріліс жылдары емес, ал 1600 және 2000 жылдары көтеріліс жылдары. Юлиан күнтізбесі Жердің тропикалық жылын 365,25 күн деп қате қорытындыласа, Григориан күнтізбесі осы ерекшеліктерді ескере отырып, күнтізбелік жылды 365,2425 күнге дейін жеткізеді. Бұл көрсеткіш 365,2422 күндік орташа тропикалық жылға жақын. Төрт ғасыр ішінде әр төрт жылда бір күнді қосудан жиналған қателік шамамен үш күнге жетеді. Сондықтан Григориан күнтізбесі 400 жыл сайын үш көтеріліс күнін жіберу арқылы осы қателікті түзетеді, осылайша оның көтеріліс циклының ұзақтығын анықтайды. Бұл 100-ге еселенетін, бірақ 400-ге еселенбейтін үш ғасырлық жылдарда 29 ақпанды жою арқылы іске асырылады. 2000 және 2400 жылдары көтеріліс жылдары, ал 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 және 2300 жылдары емес. Осы ереже бойынша, толық көтеріліс циклы 400 жылды құрайды, яғни барлығы 146 097 күн, ал жылдық күндердің орташа саны 365 + 1/4 − 1/100 + 1/400 = = 365,2425-ке тең. (Бұл ереже Григориандық реформадан бұрынғы жылдарға да қолданылуы мүмкін, бірақ нәтиже тарихи жазбалармен сәйкес келмейді.) Бұл график маусымдық күн тоғысуының күні мен уақытындағы өзгерістерді көрсетеді. Григориан күнтізбесі көктемгі күн мен түннің теңелуін 21 наурызға немесе оған жақын уақытқа сақтау үшін жасалған, сондықтан Пасха күні (көктемгі толық айдан кейінгі жексенбіде тойланады) көктемгі күн мен түннің теңелуіне жақын болады. "Григориан күнтізбесі" мақаласының "Дәлдік" бөлімінде Григориан күнтізбесінің осы мақсатқа қаншалықты жеткені және тропикалық жылға қаншалықты жақын болғаны талқыланады.

Юлиан және Григориан күнтізбесіндегі көтеріліс күні

Әдетте төрт жылда бір рет болатын аралық күнді "көтеріліс күні" деп атайды және ол ақпан айына қосымша бір күн қосу арқылы жасалады. Бұл күн Жер Күнді дәл 365 күнде бір айналып шықпайтындықтан, жылды түзету мақсатымен күнтізбеге "көтеріліс" жылдарында қосылады. 15 ғасырдан бері бұл қосымша күн 29 ақпан болып келеді, бірақ Юлиан күнтізбесі енгізілген кезде көтеріліс күні екі жағынан басқаша шешілген. Біріншіден, көтеріліс күні ақпан айының соңында емес, ішінде болды: 24 ақпан күні екі рет қайталанып, қазіргі көзқарас бойынша ерекше, 24 ақпан күні екі күн болып тіркелді. Екіншіден, жылды 365 күнмен толықтыру үшін көтеріліс күні жалпы есепке алынбады.

Ертедегі римдік тәжірибе

Алғашқы римдік күнтізбесі 12 айдан тұратын, барлығы 355 күнге дейін созылатын, ай-күн күнтізбесі болатын. Сонымен қатар, 27 немесе 28 күндік қосымша ай, Мерседоний, кейде ақпан айына, Терминус (мифология) а.д. 23 ақпанда, ай мен күн циклдерін синхрондау үшін енгізілетін. Февраль айының қалған күндері жойылды. Бұл қосымша ай Intercalaris немесе Mercedonius деп аталды және 27 күннен тұрды. Әдетте ақпан айының соңғы бес күнінде тойланатын діни мерекелер Intercalaris айының соңғы бес күніне көшірілді. Ай-күн күнтізбесі б.з.д. 450 жылы децемвирлермен тасталды, олар рим республикалық күнтізбесін енгізді, ол б.з.д. 46 жылға дейін қолданылды. Осы күнтізбелердегі күндер келесі аталатын күнге дейін (қоса алғанда) саналып, мысалы, 24 ақпан – ante diem sextum Kalendas Martias ["наурыздың календасына дейінгі алтыншы күн"] деп белгіленді, көбінесе a. d. VI Kal. Mart. деп қысқартылды. Римдіктер күндерді күнтізбелерінде қоса санағандықтан, бұл қазіргі есептеу тәсілімен (бастапқы және соңғы күндерді қоспай) наурыздың 1-іне дейін бес күн қалғанын білдірді. 22 немесе 23 күн ғана қосылғандықтан, толық ай фазасы емес, рим республикалық күнтізбесіндегі календалар мен идтер енді жаңа ай мен толық аймен байланысты болмады.

Юлиан реформасы

Қайсардың жаңартылған күнтізбесінде төрт жыл сайын енгізілетін бір ғана күнді қосу қарастырылды, қазіргі кезде ол «көбіс күн» деп аталады, және ол да 23 ақпаннан кейін енгізілді. Көбіс күнін жасау үшін, бұрынғы ante diem sextum Kalendas Martias (наурыздың календасына дейінгі алтыншы күн (қоса алғанда: яғни біздің есептеуімізше наурыздың бірінші күніне дейінгі бесінші күн) екі еселенді, нәтижесінде ante diem bis sextum Kalendas Martias [календаға дейінгі екінші алтыншы күн] пайда болды. Бұл bis sextum («екі есе алтыншы») кейінгі тілдерде «биссекстиль» деп аударылды: «биссекстиль күні» – көбіс күн, ал «биссекстиль жылы» – көбіс күнін қамтитын жыл. Наурыз календасының алдындағы алтыншы күннің бұл екінші мысалы күнтізбелерге «қалыпты» бесінші және алтыншы күндердің арасына қойылды. Римдіктер заң бойынша алғашқы «алтыншы күнді» және наурыз календасына дейінгі қосымша «алтыншы күнді» бір күн ретінде қарастырды. Осылайша, көбіс жылдың сол күндері туған баланың алғашқы туған күні наурыз календасына дейінгі алтыншы күніне дейін соғылады. Алғашқы Юлиан күнтізбесінде шындығында 24 ақпан күні екі рет кездесетін. Бұл тәжірибе көптеген елдер Григориан күнтізбесін қабылдағаннан кейін де, тағы он бес-он жеті ғасыр бойы сақталды. Заңдық тұрғыдан, bis sextum-ның екі күні бір күн ретінде есептелді, екінші алтыншы күн қосылды; бірақ 238 жылы Цензорин жазғанда, көбіс күнінен кейін ақпанның соңғы бес күні – VI, V, IV, III және pridie Kal. Mart. (қалыпты жылдың ақпан айының басынан санағанда 24, 25, 26, 27 және 28 күндері) келді, сондықтан қосылған күн екі еселенген жұптың біріншісі болды. Осылайша, көбіс күні 23 және 24 ақпан арасына енгізілді. Кейінгі жазушылардың барлығы, соның ішінде 430 жылғы Макробий, 725 жылғы Беда және басқа да ортағасырлық есептеушілер (пасахты есептеушілер) биссекстум (биссекстиль күні) ақпанның соңғы бес күнінен бұрын болатынын айта берді. Англияда шіркеу және азаматтық қоғам римдік тәжірибені сақтап, көбіс күнін есепке алмады, сондықтан көбіс жыл тек 365 күннен тұрады деп есептелді. Генрих III-нің 1236 жылғы «De Anno et Die Bissextili» заңы билерге көбіс күні мен оған дейінгі күнді бір күн ретінде қарастыруды тапсырды.

29 ақпан

Күнді екі рет қайталау (29 ақпанға дейін) әдет-ғұрып пен тәжірибе арқылы қалыптасқан сияқты; "биссекстиль" терминінің этимологиялық түбірі жоғалған көрінеді. Англияда он бесінші ғасырда "29 ақпан" заңды құжаттарда жиі кездеседі, бірақ Англияның Өкілдер палатасының отырыс хаттамалары он алтыншы ғасырдың ортасына дейін ескі жүйені қолдануды жалғастырды. 1750 жылғы Күндік (жаңа стиль) заңы қабылданғанға дейін 29 ақпан британдық заңда ресми мойындалған жоқ.

Литургиялық рәсімдер

Христиан шіркеулерінің литургиялық күнтізбесінде, жылдың қос күнінің орналасуы маңызды, себебі ол 1 наурыздан (қоса есептегенде) алдыңғы алтыншы күн ретінде белгіленген Әулие Матиас мерекесінің күнімен байланысты. Англия шіркеуінің «Ортақ дұғалар кітабы» 1542 жылғы басылымында әлі де «бір күні екі рет келетін» жүйені қолданды; алғаш рет 1662 жылдан бастап күндерді тікелей санауды қолданатын күнтізбе енгізілді және жылдың қос күні 29 ақпанға түсетіні көрсетілді. 1680 жылдары Англия шіркеуі 25 ақпанды Әулие Матиас мерекесі деп жариялады. 1970 жылға дейін Рим-католик шіркеуі Әулие Матиас мерекесін әрдайым VI Кал. Март күні тойлап келді, егер күндер айдың басынан саналатын болса, онда ол 24 ақпан деп белгіленді, бірақ жылдың қос күні бар жылда б.з. VI Кал. Март күні 25 ақпанға ықпалдасты, ал Әулие Матиас мерекесіне арналған күткен күн 23 ақпаннан жылдың қос күніне – 24 ақпанға ауысты. Бұл өзгеріс Реформацияға дейінгі Норвегия мен Исландияда болған жоқ; Папа Александр III екі тәсілдің де заңды екенін жариялады. Әдетте 25-28 ақпанға келетін басқа мерекелер де жылдың қос күні бар жылда келесі күнге ықпалдастырылады (бірақ римдік санау бойынша олар бір күні болар еді). Бұл тәжірибе әлі де ескі күнтізбелерді қолданатындар тарапынан сақталады. Шығыс православие шіркеуінде Әулие Иоанн Кассиан мерекесі 29 ақпан күні тойланады, бірақ жылдың қос күні жоқ жылдары ол 28 ақпан күні кешкі құлшыныста еске алынады. Әулие Матиас мерекесі тамыз айында тойланады, сондықтан жылдың қос күні оның еске алуына әсер етпейді, ал Иоанн Баптисттің Басының бірінші және екінші табылған күні 24 ақпан күні тойланады, бірақ православие шіркеуі күндерді келесі айдың календтеріне дейін санаудың орнына, ағымдағы айдың басынан бастап есептейді, сондықтан бұл өзгеріске ұшырамайды. Осылайша, тек Әулие Иоанн Кассиан мерекесі мен Ұлы ораза немесе Ұлы оразаға дейінгі циклдармен байланысты жылжымалы мерекелерге ғана әсер етеді.

Халықтық дәстүрлер

Ирландия мен Ұлыбританияда әйелдер көбінесе тек қарта жылдарында ғана үйленуге ұсыныс жасай алады. Бұл дәстүрдің 5-ші ғасырдағы Ирландияда Әулие Патрик немесе Килдардың Бригидасы бастағаны туралы айтылғанмен, бұл күмәнді, өйткені дәстүр 19-шы ғасырға дейін жазылмаған. Деректерге сәйкес, 1288 жылы Шотландия королевасы Маргарет (сол кезде бес жаста және Норвегияда тұрған) ер адам үйлену ұсынысын қабылдамаса, айыппұл салуды талап еткен; өтемақы ретінде былғары қолғаптар жұбы, бір гүл, 1 фунт стерлинг және бір сүйіс сүйіс деп белгіленген. Кейбір аймақтарда дәстүр әйелдердің ұсыныстарын қазіргі қарта күніне, 29 ақпанға немесе ортағасырлық (қарта) қарта күніне, 24 ақпанға дейін шектеу арқылы қатаңдатылған. Фелтеннің сөзінше: "17-шы ғасырдың басындағы 'Қыздардың метаморфозы' атты пьесада 'Бұл қарта жыл/әйелдер шалбар киеді' делінген. Бірнеше жүз жыл өткен соң, шалбарлар енді жарамайды: мүмкіндіктерін пайдаланғысы келетін әйелдер қызыл юбка киюі керек еді, егер қаласаңыз, ескерту ретінде". Финляндияда ер адам әйелдің ұсынысынан бас тартса, оған юбка тігуге арналған мата сатып алу керек. Францияда 1980 жылдан бері 'La Bougie du Sapeur' атты сатирикалық газет тек қарта жылы, 29 ақпанда ғана жарық көреді. Грекияда қарта жылында үйлену бақытсыздыққа алып келеді деп есептеледі. Грекиядағы бес жұптың бірі қарта жылында үйленуден қашып тырысады. 1988 жылдың ақпан айында Техас штатының Энтони қаласы өзін "әлемдегі қарта жыл астанасы" деп жариялады және халықаралық қарта туған күн клубы құрылды.

Туған күндері

29 ақпанда туған адамды "көп жылдық туған күн иесі" немесе "көп жылдық" деп атайды. Көтеріліс жылдары емес жылдары, олар әдетте туған күнін 28 ақпанда тойлайды. Кейбір жағдайларда, 1 наурыз көтеріліссіз жылда туған күн ретінде қолданылады, себебі ол 28 ақпаннан кейінгі күн. Техникалық тұрғыдан алғанда, көп жылдық туған күн иесінің туған күнінің мерейтойлары оның жасынан кем болады. Бұл құбылысты драмалық эффект үшін пайдалануға болады, мысалы, адамның нақты жасының тек төрттен бірі ғана екенін жариялау арқылы, көтеріліс жылдарындағы туған күнінің мерейтойларын ғана есептеу. Мысалы, Гилберт пен Салливанның 1879 жылғы "Пензанс пираттары" комедиялық операсында Фредерик (пират шәкірті) 21 жасқа толғанға дейін емес, 88 жасқа толғанға дейін пираттарға қызмет етуге міндетті екенін біледі (1900 жыл көтеріліс жылы болмағандықтан). Заңдық мақсаттар үшін, заңдық туған күндер жергілікті заңдардың уақыт аралықтарын қалай есептейтініне байланысты болады.

Жоғарғы редакцияланған Юлиан күнтізбесі

Қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесі төртке бөлінетін жылдары ақпан айына бір күнді қосады, бірақ 100-ге бөлінетін жылдарда, егер 900-ға бөлгенде 200 немесе 600 қалдық бермесе, ол қосымша күн қосылмайды. Бұл ереже 2799 жылға дейін Григориан күнтізбесінің ережесімен толық сәйкес келеді. Қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесіндегі күндер Григориан күнтізбесінен алғаш рет 2800 жылы өзгеше болады, себебі ол Григориан күнтізбесі бойынша кезекті жыл болып есептеледі, ал Қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесінде – емес. Бұл ереже жылдың орташа ұзақтығын 365,242222 күнге тең етеді. Бұл орташа тропикалық жылға өте жақын мән, бірақ көктемгі күн мен түннің теңелуінің ұзақтығы сәл артық болғандықтан, Қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесі, әзірге, 21 наурызда немесе оған жақын күндерде көктемгі күн мен түннің теңелуін Григориан күнтізбесідей дәл сақтап таба алмайды.

Бахаи күнтізбесі

Бахаи күнтізбесі – 19 күндік 19 айдан тұратын күн күнтізбесі (361 күн). Жылдар Наурыз мейрамында, яғни көктемгі күн мен түн теңелуінен, 21 наурызға жуық басталады. 19-шы айдың алдында "Айрам күндері" деп аталатын қосымша күндер кезеңі енгізіледі. Бұл кезең әдетте 4 күннен тұрады, бірақ келесі жыл көктемгі күн мен түн теңелуінен басталуын қамтамасыз ету үшін қажет болған жағдайда бір күн қосылады. Бұл есептеулер жылдар бұрын жасалып, алдын ала белгілі болады.

Бенгал, Үнді және Таиланд күнтізбесі

Бангладештің қайта қарастырылған бенгал күнтізбесі мен Үндістанның ұлттық күнтізбесі, өздерінің артық жылдарын осылай ұйымдастырады: әрбір артық күн Григориан күнтізбесіндегі 29 ақпанға жақын болады, және керісінше. Бұл Григориан күнтізбесіне немесе одан күндерді ауыстыруды жеңілдетеді. Тайландтың күн күнтізбесі буддалық дәуірін (БЭ) пайдаланады, бірақ 1941 жылдан бері Григориан күнтізбесімен синхрондалған.

Қытай күнтізбесі

Қытай күнтізбесі ай-күн тәртібімен жасалған, сондықтан, жылды жылдам жыл деп атағанда, бір ай қосылады, бұл ай грек тілінен алынған "эмболизмдік ай" деп аталады. Қытай күнтізбесінде 11-ші ай әрқашан солтүстік жартышарындағы қысқы күн тоқырауына сәйкес келетініне кепілдік беретін ереже бойынша, қосымша ай қосылады. Көтерілген айдың нөмірі алдыңғы айдың нөмірімен бірдей болады; мысалы, егер ол екінші айдан (二月) кейін келсе, онда ол жай ғана "қосымша екінші ай" деп аталады, яғни.

Еврей күнтізбесі

Еврей күнтізбесі — лунисолярлық, эмболизмдік айға ие. Бұл қосымша ай Адар Ришон (бірінші Адар) деп аталады және Адардың алдынан қосылады, ал содан кейін Адар Шени (екінші Адар) болады. Метон циклы бойынша, мұндай шара он тоғыз жылда жеті рет жасалады (нақтырақ айтқанда, 3, 6, 8, 11, 14, 17 және 19-жылдарда). Бұл Пасха мерекесінің Тауратта (Бес кітапта) Пасхаға қатысты көптеген аяттарда талап етілгендей, әрқашан көктемде болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, еврей күнтізбесінде жыл басын бір немесе екі күнге ықпалдайтын ережелер бар. Бұл ықпалдау ережелері жыл ұзақтығының және апта күнінің басталуының мүмкін болатын комбинациялар санын 28-ден 14-ке дейін азайтады, сондай-ақ кейбір діни мерекелердің сенбі күнімен салыстырылатын орналасуын реттейді. Еврей жылының бірінші күні ешқашан жексенбі, сәрсенбі немесе жұма күніне келмейді. Бұл ереже еврей тілінде «לא אד״ו ראש» деп белгілі, яғни «Рош ха-Шана (жылдың бірінші күні) жексенбі, сәрсенбі немесе жұма емес» (өйткені еврей сөзі жексенбі, сәрсенбі және жұманы білдіретін үш еврей әрпімен жазылған). Осыған сәйкес, Пасха мерекесінің бірінші күні ешқашан дүйсенбі, сәрсенбі немесе жұма күніне келмейді. Бұл ереже еврей тілінде «לא בד״ו פסח» деп аталады, оның екі мағынасы бар: «Пасха — аңыз емес» және «Пасха дүйсенбі, сәрсенбі немесе жұма емес» (өйткені еврей сөзі дүйсенбі, сәрсенбі және жұманы білдіретін үш еврей әрпімен жазылған). Бұл ереженің бір себебі — еврей күнтізбесіндегі ең қасиетті күн, еврей жылының он күні — Йом Кипур апталық сенбі күніне (яғни сенбіге) жақын болмауы керек, екі сенбі күні қатарынан келмеуі үшін ол жұма немесе жексенбіге түспеуі тиіс. Дегенмен, Йом Кипур сенбі күніне де түсуі мүмкін. Екінші себеп — еврей жылының 21-ші күні Хошана Рабба ешқашан сенбі күніне келмейді. Бұл ережелер Жаратылыстан бастап Мұса басшылығымен еврейлердің Мысырдан азат етілуіне дейінгі жылдарға қатысты емес. Ол кезде (салыстырыңыз, Шығу кітабы 13-тарау) Ыбырайым, Ысқақ және Яқуптың Құдайы еврейлерге қасиетті саналатын күндерді, мерекелерді және сенбі күндерін қамтитын «Заңды» берді. 12 айдан тұратын жылдар 353 және 355 күнге дейін болады. 354 күндік («ретті») жылда айлардың ұзақтығы 30 және 29 күнмен кезектеседі. «Жарамсыз» жылда Кислев айы 29 күнге дейін қысқартылады. «Толық» жылда Мархешван айы 30 күнге дейін ұзарады. 13 айлық жылдар да осы үлгіні сақтайды, оларға 30 күндік Адар Алеф айы қосылады, осылайша олардың ұзақтығы 383 және 385 күн аралығында болады.

Ислам күнтізбесі

Ислам күнтізбесінің бақыланған және есептелген түрлерінде тұрақты жылдам күндер жоқ, тіпті екеуінде де 29 немесе 30 күндік айлар бар, әдетте олар кезектесіп келеді. Дегенмен, орта ғасырларда ислам астрономдары қолданған және бүгінде де кейбір мұсылмандар пайдаланатын кестелік ислам күнтізбесі 30 жылдық циклдың 11 жылында айлық жылдың соңғы айына тұрақты жылдам күнді қосады. Бұл қосымша күн соңғы айдың соңында, Дхуль-Хиджа айында табылады, ол сонымен қатар қажылық айы болып табылады. Күндік Хижри күнтізбесі – қазіргі иран күнтізбесі. Бұл көктемгі күн мен түннің теңелуінен (Солтүстік жарты шарда) басталатын және соңғы айға (Эсфанд) төрт немесе бес жылда бір рет бір аралық күн қосылатын бақылау күнтізбесі. Бірінші жылдам жыл типтік 33 жылдық циклдың бесінші жылы болып табылады, ал қалған жылдам жылдар 33 жылдық циклдың қалған бөлігінде әр төрт жылда бір рет келеді. Бұл жүйеде орташа жылдан Грегориан күнтізбесіне қарағанда мерзімдік ауытқу немесе тербеліс аз және Жаңа жыл күні көктемгі күн мен түннің теңелуінің 24 сағаты ішінде болуы керек деген қарапайым ереже бойынша жұмыс істейді. 33 жылдық кезең толығымен тұрақты емес; кейде 33 жылдық цикл 29 жылдық циклмен үзіледі. Ахмадия қауымы да қабылдаған Хижри Шәмси күнтізбесі күн есептеулеріне негізделген және құрылымы бойынша Грегориан күнтізбесіне ұқсас, бірақ оның бастапқы нүктесі Хижра.

Копт және эфиопия күнтізбесі

Копт күнтізбесінде 13 ай бар, олардың 12-сі 30 күндік, ал жыл соңында 5 күндік немесе секстіл жылдары 6 күндік бір ай болады. Копт секстіл жылы Юлиан күнтізбесінің ережелерін қатаң сақтайды, сондықтан қосымша ай Юлиан секстіл жылына дейін әрқашан алты күндік болады. Эфиопия күнтізбесінде 30 күндік он екі ай және бес немесе алты эпагоменаль күні бар, олар он үшінші айды құрайды.