Кіріспе

Синка немесе Синка – Мезоамериканың майя емес, жергілікті халқы. Олардың қауымдастықтары Гватемаланың оңтүстік бөлігінде, Эл-Сальвадормен шекарасына жақын және солтүстікке қарай таулы аймақта орналасқан. Олардың тілдері (синкан тілдері) ешқандай басқа тіл отбасымен байланысты емес деп белгілі, бірақ оларда майя тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Синка халқы Гватемаланың оңтүстік-шығысындағы ең ерте тұрғындарының бірі болуы мүмкін, майя және пипильдер келгенге дейін осы жерде өмір сүрген.

Тарих

XVI ғасырдың басында испандықтар келгенге дейін Гватемаланың Тынық мұхит жазығының шығыс бөлігін Пипиль және Синка халқы мекендеген. Синкалардың негізгі аумағы қазіргі Санта-Роза департаменіндегі Пипиль халқының негізгі бөлігінің шығысында орналасқан; сондай-ақ, Жутиапада Синкалар болды. Гуазакапанда, қазіргі уақытта Санта-Розаның муниципалитеті, Педро де Альварадо майя да, пипиль де емес, мүлдем басқа тілде сөйлейтін адамдармен кездескенін сипаттады; бұл адамдар, мүмкін, Синка болған. Бұл кезде Альварадоның күштері 250 испан жаяу әскерінен және 6000 жергілікті одақтасынан, көбінесе Какчикель және Чолутектерден тұрды. Альварадо мен оның әскері ең маңызды Синка қаласын – Әтикипаке деп аталатын қаласын жеңіп алып, басып алды, ол әдетте Таксиско аймағында деп есептеледі. Альварадо қорғаныстағы жауынгерлерді найза, қазықтар және уланған жебелерді қолданып, қатыгез қолма-қол шайқасқа түскендері деп сипаттады. Бұл шайқас 1524 жылдың 26 мамырында болды және Синка халқының санының едәуір азаюына әкелді. Көптеген адамдар құлдыққа түсіріліп, қазіргі Сальвадорды жаулауға мәжбүр болды. Санта-Роза штатының Куилапа ауданындағы "Лос-Эсклавос" (Құлдар) деген қала, өзен және көпір атаулары осы оқиғадан туындаған. 1575 жылдан кейін Синка мәдениетінің жойылу процесі жеделдеді, негізінен олардың басқа аймақтарға экспортталуына байланысты. Бұл Синка тілінде сөйлейтіндердің санының азаюына да ықпал етті. Бұл тілге қатысты ең көне мәліметтердің бірін 1769 жылы Таксиско епархиясына сапар барган архиепископ Педро Кортес и Ларрас ұсынды.

Қазіргі заманғы

1995 жылы Гватемалада "Түпкілікті халықтардың жеке басы және құқықтары туралы келісімге" қол қойылды. Ол елдің көпұлтты сипатын мойындады және Xinca халқын республиканың этникалық құрамына үлес қосатын топтардың бірі ретінде нақты анықтады. Xinca халқы ресми түрде танылғаннан кейін, олар саяси аренаға еніп, Comisión Nacional Permanente de Tierras (CNP Tierra – "Тұрақты ұлттық жер комиссиясы") және Coordinación de Organizaciones del Pueblo Maya de Guatemala (COPMAGUA – "Гватемала Майя халқы ұйымдарының үйлестіру орталығы") сияқты жергілікті ұйымдарға қосылды. Алғашқы Pan Xinka саяси ұйымы 1994 жылы Чикимуллила, Санта-Роза қаласында құрылды. Ол Consejo del Pueblo Xinka de Guatemala немесе COPXIG деп аталды. COPXIG Гватемалалық бейбіт келісімдерді келіссөздердің соңғы кезеңінде, әсіресе 1995 жылы Мексика қаласында қол қойылған Түпкілікті халықтардың құқықтары мен жеке басы туралы келісімді келіссөздер кезінде маңызды рөл атқарды. 2002 жылы Consenso por la Unidad del Pueblo Xinka de Guatemala немесе CONXIG деген атпен жаңа саяси ұйым құрылды. CONXIG-ті Санта-Роза және Ютиапа департаменттеріндегі тоғыз Xinca қауымы және COPXIG ұйымдастырды. Норвегияның халықаралық даму агенттігінің (NORAD) және Гватемаладағы Біріккен Ұлттар Ұйымының тексеру миссиясының (MINUGUA) қолдауымен CONXIG Гватемаладағы алғашқы түпкілікті парламентке айналды, ол Parlamento del Pueblo Xinka de Guatemala немесе PAPXIGUA деп аталды. 2010 жылы канадалық Tahoe Resources компаниясы Xinca жерінде Сан-Рафаэль Лас-Флорес қаласында Escobal кен орнын ашты. 2013 жылдың наурыз айында Xinca қауымы Escobal-ға қарсы наразылық акциясына қатысқан кезде, Xinca қауымының төрт жетекшісі ұрланды, соның бірі қаза болды. Содан бері Xinca халқы Casillas қаласындағы жолдарды бұғаттап, кен орнына ешқандай жабдық жеткізілмеуіне көз жеткізіп келеді. Кен орны ашылғаннан кейін Сан-Рафаэль мейрамханасының иесі Янет Позуэлос жүздеген кен жұмыскерлеріне қызмет көрсетуге көмектесетін екінші орын ашты. Кен жұмыстары тоқтағалы оның бизнесі 60%-ға төмендеді. "Кен орны бізге көп көмектесті", - деді 49 жастағы Позуэлос. "Бұрын мұндай көп жұмыс орындарын ұсынатын бизнес болған емес. Бұл жастардың Гватемала қаласына немесе АҚШ-қа жақсы жалақы іздеу үшін кетіп қалмауына мүмкіндік береді". Жергілікті тұрғындар сауалнамаларда кен орнына қарсылық білдірді, кем дегенде бес жергілікті әкім төлемдерді қабылдаудан бас тартты. Гватемаланың конституциялық соты кен орнының жұмысын тоқтатса да, 2018 жылдың сәуірінде кем дегенде 2000 Xinca халқы Гватемала қаласында кен орнын жабуды талап етіп наразылық акциясын өткізді. Осы және осыған ұқсас оқиғалар Канада үкіметін Канада компанияларының шетелдегі операцияларын бақылайтын бақылаушы орган құруға итермеледі, ал компания кем дегенде 18 миллион долларлық зиянға ұшырады және кен орнындағы кем дегенде 250 қызметкерін жұмыстан босатуға мәжбүр болды.