Кіріспе
Шампотон – Мексиканың Кампече штатындағы Шампотон муниципалитетіне қарасты шағын қала. Шампотон өзені Мексика шығанағына құятын Кампече қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 60 км жерде орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 30 881 адамды құрады. Шампотон, тарихи түрде Чаканпутун, Чанпатон және Чанпутун деп те аталған, Испанияның 16 ғасырда жаулап алуына дейін кем дегенде 10 ғасырға дейінгі майя цивилизациясының қаласы болды. Осы жерде танымал "Мала Пелеа" шайқасы болған. Алғашқы испандық саяхаты (1517) кезінде олар майяларға жеңіліп қалды. 1518 жылы Хуан де Грижальва экспедициясы олардан кек алды.
Champotón is a small city in Champotón Municipality in the Mexican state of Campeche, located at , about 60 km south of the city of Campeche where the small Champotón river meets the coast of the Gulf of Mexico. At the 2010 census it had a population of 30,881. Champotón, historically also called Chakanputun, Chanpaton and Chanputun, was a city of the Maya civilization dating back to at least the 10th century before it was conquered by Spain in the 16th century. There the famous battle "Mala Pelea" occurred. In the first Spanish exploration (1517), they were defeated by the Maya. Juan de Grijalva's expedition exacted revenge in 1518.
Тарих
Чилам Баламның Чумайелге сәйкес, Ицалар 435 жылы Юкатан түбегіне Бакалардан бастап, солтүстік және батысқа қарай жылжумен келді, осылайша Чакан Путумды да мекендеді. 869 жылы Нонохуалдан келген Ах Мекат Тутул Сю, тутул шиуелерінің басшысы, алғашқы Ицаларды джунглиге шегінуге және Чакан Путум мен басқа қалаларды тастап кетуге мәжбүр етті. Тутул шиуелері негізінен Укмалда қоныстанды. 987 жылы, «ағаш астында, күл астында және қасірет астында» өмір сүрген Ицалардың бір бөлігі Чичен-Ицаға қайта оралды, ал қалғандары бөлініп, Майапанды (1047 ж.) құрды, содан бері оларды «Кокоме» деп атады. Кокоме, Ица және тутул шиуелері 1047 жылы құрылған Маяпан лигасын құрды. Кокомелер Гватемалалық Петенге көшіп барған Ицалармен соғысты, кейіннен тутул шиуелері Кокомелермен соғысты, нәтижесінде 1441 жылы одақ ыдырады. Юкатан түбегі 16 кацикаггоға бөлінгеннен кейін Кампече штатында Ах Канул, Кан Печ және Чакан Путум руларының бір бөлігі болды. Кацикагтардың арасындағы күрес жиі болды, әсіресе Кокомелер мен тутул шиуелері арасында. 1517 жылы Франсиско Эрнандес де Кордоба Мексика жағалауларына алғашқы испан экспедициясын жасады, ол Юкатан түбегіне келген алғашқы испан конкистадоры болды. Isla Mujeres және Cabo Catoche-ге тигеннен кейін, ол жарым аралдың жағалауын айналып, Сан-Лазаро күні Кампечеге келді. Кампече халқы испандықтарды құрметпен қарсы алды, оларға су берді, олар саяхатын жалғастыру үшін қайта оралды. Бірақ олар құбырлары мен су ыдыстарын жаппай ұмытып, Шампотонға (Чакан Путум) қайта оралуға мәжбүр болды. Әскер және жазбагер Берналь Диас дель Кастильоның баяндамасына сәйкес, үш күннен кейін экспедицияшылар жағалаумен жүріп, Шаканпутунға жетті, оны Шампотон деп атады. Мұнда олар мыңға жуық қаруланған майямен кездесті, олар испандықтарға шабуыл жасап, 50-ден астам адамды өлтірді және капитанды жаралады. Испан экспедициясы шегінді. Осы қатал шайқастан кейін испандықтар сусыз, көптеген жарақат алған, 57 қаза тапқан және екі адамды (Алонсо Бото мен бір португал) алып қашып кетуге мәжбүр болды. Эрнандес де Кордова 33 жарақатпен қалды, себебі майялар оның басшы екенін біліп, «калачуни», «калачуни» (яғни «басшы») деп айқайлады. Олар Флоридаға қашты, су іздеген ұшқыш Антон де Аламинос білетін орын, бірақ онда да жергілікті тұрғындармен қақтығысқа түсті (сапарға қатысқан Берналь Диас дель Кастильо Флоридада жараланды) және ақыры Кубада Гаванаға жақын Карнас портына оралды. Эрнандес де Кордова 10 күннен кейін Санкти Эспиритуста алған жарақаттарынан қайтыс болды. Осы оқиғаларға байланысты Шампотон «Пуэрто-де-Мала-Пелеа» деп аталады. Қараша-желтоқсан айларында Мох («қарлығаш», қарулы Кохуо) басшысы алғашқы үнді батыры болды. Ол Америкада шетелдік басқыншы әскерге алғашқы жеңіліс сыйлады. Келесі жылы, 1518 жылы Хуан де Грижальва басқарған екінші экспедиция Кубадан жолға шықты. Козумель және Ассенсия шығанағы арқылы өткеннен кейін, олар жарты аралдың жағалауын айналып, су алу үшін Шампотонға қайта келді. Бірінші экспедицияның тәжірибесінен кейін испандықтар жергілікті тұрғындарға қарсы тұрып, оларды бағындыруға жақсы дайындалды. Қарсыласу тепе-теңдігі еуропалықтарға көшті: 7 қаза тапқан (олардың ішінде Хуан де Китерия) және 60 жарақат алған (Хуан де Грижальва үш жебеден жарақат алып, екі тісін жоғалтты), ал майя куохилері көп шығынға ұшырады (200 қаза тапты), олардың арасында бас кацик қайтыс болды, ал қалғандары ішкі елге қашты. Грижальва өзінің аудармашыларын (Жулианильо мен Мельхорехо, алғашқы экспедиция кезінде Кабо Катошеде тұтқындалған майялар, олар кастиль тілін үйренген) басқа кациктерді шақыруға жіберді, бірақ ешкім келмеді. Сондықтан бұл экспедиция Шампотоннан шығып, Табаскодағы «Грижальва» деп аталатын өзеннің сағасына қарай жолын жалғастырды, осы экспедицияда Франсиско де Монтехо алғаш рет келді. Үшінші экспедицияда (1519) Эрнан Кортес бұрынғы экспедиционерлерден кек алу үшін қайтадан кемеден түсуді жоспарлады, бірақ қатты жел кемеден түсуге мүмкіндік бермеді. Ұшқыштар Кортесті қайықтармен тікелей алға қарай жүруге көндірді. Олар Термс лагунасынан өтіп, аймақтың Чонтал Майяларымен кездесті, Кан Печ және Чакан Путум майялары Зинтла (Центла) маңында кемеден түскенге дейін бірігіп қарсы тұрды. Қатты шайқастан (Центла шайқасы) кейін Кортес майяларды бағындырып, Санта-Мария-де-ла-Виктория қаласын (Шекара) құрды. Мұнда майялар Кортеске Малинцин мен басқа да құлдарды бейбітшілік белгісі ретінде сыйлады. «Донья Марина» Шампотон майяларының құлы болған болуы мүмкін. 1526 жылы Теночтитланды бағындырған Франсиско де Монтехо Испанияға сапар шегіп, Юкатан түбегін бағындыруға рұхсат сұрады. 1526 жылы испан королі Монтехоға «Аделантадо, Губернатор, Бас полиция шерифі және Юкатанның Бас капитаны» атағын берді. Шампотон мен Кампече бағындыруы Юкатанды бағындырудың үш кезеңінен тұратын. Бірінші кезеңде немесе әрекетте Монтехо 1527 мен 1529 жылдар аралығында капитан Алонсо Давиланың көмегімен түбектің солтүстік-шығысында әрекет етті, бірақ майялар оларды ығыстырды. Екінші кезеңде немесе әрекетте (1530-1535) Монтехо батысқа қарай әрекет етіп, 1531 жылы «Саламанка де Кампече» қаласын құрды. Монтехо Алонсо Давиланы түбек бойымен оңтүстікке қарай өтіп, Бакаларда Вилла Реалды құруға жіберді, бірақ бұл бекініс тастап кетілді. Майялар 1531 жылдың 11 маусымында Кампече маңында Сан-Бернабе шайқасында күшті қарсылық көрсетті. Монтехоның ұлы, «Эль Мосо» деп белгілі, 1534 жылдың соңында Чичен-Ицадағы корольдік қалада жеңіліске ұшырады, сондықтан 1535 жылы испандықтар түбекті толығымен тастап кетті. Гондурас және содан кейін Сиудад Реал де Чиападан (Сан-Кристобаль-де-лас-Касас) Монтехо «аделантадо» өз ұлы мен жүрегіне түбекке қайта кіруге бұйрық берді. Монтехо «аделантадо» Лоренцо де Годойдан Табаскодағы Сан-Педро Таноче қаласын Шампотонға көшіріп, түбектегі алғашқы бекініс құруға бұйрық берді, сондықтан 1538 жылы ол «Вилья де Сан-Педро Шампотон» деп аталады (ауылды көшіру оңай болмады, конкистадор Диего Санчес, оның әйелімен бірге бұл экспедицияға қатысқан, баяндамасына сәйкес). Франсиско де Монтехо «Эль Мосо» Санта-Мария-де-ла-Викторияда әскер жинап, ресурстар күтіп отырды, бұл ұзаққа созылды. Бастапқыда Шампотондағы майялар испандықтармен ынтымақтастық жасады, бірақ олардың аза болғанын көргеннен кейін құрылыс бастады. Франсиско де Монтехо, оның туысы осы бекіністі қорғауға жіберілген, бұл құрылысты байқап, майя кациктерін құпия операцияда тұтқынға алып, оларды Санта-Мария-де-ла-Викторияға алып барды, олар «Эль Мосоға» адалдығын жаңартты. Ауылдың аты «Саламанка де Шампотон» деп өзгертілді. 1540 жылы «Эль Мосо» Санта-Мария-де-ла-Викториядан Шампотон бекінісіне материалдық және адам ресурстарын алды, содан кейін солтүстікке қарай алғашқы жорылысы басталды және 4 қазан күні Сан-Франсиско-де-Кампече бекінісі құрылды. «Аделантадо» «Франсиско Гильді» «губернатордың орынбасары және бас капитан» етіп тағайындады, ол Шампотонды құруда «Эль Мосоның» орнын басты, сондықтан «Эль Мосо», «Эль Собрино» және басқа да капитантар солтүстікке қарай жылды және Юкатанды бағындыруға бағыт берді. 1543 жылы…
Демография
2010 жылы Шампотон қаласының халқы 30 881 адамды құрады.