Кіріспе
Майя құдайы
Вотан – майя өркениеті туралы еуропалықтардың алғашқы жазбаларында кездесетін аңыздық немесе мифологиялық тұлға.
Вотан тарихының шығу тегі
Мексикадағы Вотан тарихы кем дегенде 17 ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Ол алғаш рет 1702 жылы Чиапас епискобы Франсиско Нунес де ла Веганың «Constituciones diocesanas del obispado de Chiappa» еңбегінде жарияланды. Франсиско Хавьер Клавихероның айтуынша: Чиапа епискобы Ф. Нунес де ла Вега өзінің Синодальдық конституцияларының алғы сөзінде өткен ғасырдың соңында [яғни 1600 жылдардың соңында] өзінің епархиясына жасаған сапарында көптеген ежелгі чиапан күнтізбесін және үндістердің өздері жасаған сол елдің тіліндегі ескі қолжазбаны тапты. Онда олардың ежелгі дәстүріне сәйкес, Вотан есімді адам өзінің ағасының бұйрығымен аспанға көтерілу үшін жасалған сол үлкен ғимаратта болған; содан кейін әр халыққа өз тілі берілді және Вотанның өзіне Құдай Анахуа жерлерін бөлуді тапсырды. Прелат кейіннен өзінің кезінде Теопиккада сол епархияның үлкен қонысы, Вотан тегі бар отбасы болғандығын, олар ежелгі тұрғындардың ұрпақтары болғандығын айтады. Біз мұнда Американың халықтарының ежелгі дәуірін чиапандықтардың сенімдерімен байланыстырып, тек қана америкалықтардың өздерін Нұхтың ұрпақтары деп санағанын көрсету үшін келдік. Епископ Нунес де Вега өзінің есебінде Вотанның «Чам» (бәлкім, «чан» немесе жылан) патшалық ұрпағына тиесілі екенін және ол Усумасинта өзенінде «На Чан» (Жылан үйі) деп аталатын патшалықты құрды, ол ақыр соңында Чиапас пен Соконуско арқылы Тынық мұхит жағалауына дейін созылды. Қосымша ақпаратты 1786 жылы Антонио дель Рионың басылымында табуға болады, онда Клавиджеромен бірдей көздер келтіріледі және Вотанның жеке басы туралы ұзақ болжаулар жасалады және Ескі әлемге саяхат жасайды. Колумбқа дейінгі мәдениеттердің шығу тегі жақсы түсінілмеген кезде, бұл дін қызметкерлері Вотанды Вавилон мұнарасы мен Нұх туралы Киелі кітап оқиғаларымен байланыстырды, ол Мексикаға Ескі әлемнен келген деп болжады. Бұл дәстүр кейінгі ғалымдар тарапынан қатты сынға ұшыраған қосымша фантастикалық болжамдармен жалғасты. Бұған 1773 жылы қираған жерлердің алғашқы сипаттамаларының бірін жазған, осы жердің жанында тұрған діни қызметкер Рамон де Ордонес и Агилардың Вотанды Паленкемен байланыстыруы да кіреді. Ордонес епископ Нунес де ла Веганың бұдан бұрын жинаған кейбір мәліметтерін «Пробанза де Вотан» деп аталатын құжатқа енгізген көрінеді. «Бұл таңғажайып шығармада Хименестің кейбір үзінділері және Ордонеске сәйкес Паленке қаласын салған Целтал халқының мәдениет батыры Вотан туралы бүктелген есеп бар. Ол Вотанның Таяу Шығысқа төрт рет саяхатқа шығуын керемет сипаттады». Целталдар - Паленкеден оңтүстік-шығысқа қарай 113 км жерде орналасқан Чиапас штатындағы Теописканы қамтитын аймақты мекендейтін этникалық топ. 17 ғасырдың соңында «Вотанның ата-бабалары» екі жүз Цельтал отбасылары Комитлан қаласында өмір сүрген деп айтылады. «Histoire des nations civilisées du Mexique et de l'Amérique Centrale» (1857) еңбегінде Шарль Этьен Брассюр де Бурбург Вотанның Таяу Шығыстан Майя аймағына көшіп келген, Куинам деп аталатын нәсілді жеңіп, Паленке қаласын құрған және Брассюр де Бурбургтің тұжырымдауы бойынша бір кезде бүкіл Мексиканы және АҚШ-тың бір бөлігін қамтыған Ксибалба деп аталатын империя құрған ежелгі финикиялық заң шығарушы екенін мәлімдеді. Кейінгі майялық зерттеулер финикиялықтардың ежелгі Мезоамерикамен байланысына көп қолдау таппады және Ксибалбаны саяси емес, мифтік орын ретінде анықтайды.
F. Núñez de la Vega, bishop of Chiapa, says, in the preface to his Synodal Constitutions, that in the visit which he made to his diocese towards the end of the last century [i. e. the late 1600s], he found many ancient calendars of the Chiapanese, and an old manuscript in the language of that country, made by the Indians themselves, in which it was said, according to their ancient tradition, that a certain person named Votan was present at that great building, which was made by order of his uncle, in order to mount up to heaven; that then every people was given its language, and that Votan himself was charged by God to make the division of the lands of Anahuac. The prelate adds afterwards, that there was in his time in Teopixca a great settlement of that diocese, a family of the surname of Votan, who were the reputed descendants of that ancient populator. We are not here endeavoring to give the antiquity to the populator of America on the faith of the Chiapanese, but merely to shew that the Americans conceived themselves the descendants of Noah. In his account, Bishop Núñez de Vega also states that Votan belonged to the royal lineage of "Cham" (probably "chan" or snake) and that he established a kingdom called "Na Chan" (Snake House) on the Usumacinta River that eventually extended across Chiapas and Soconusco to the Pacific Coast. Additional information can be found in a 1786 publication by Antonio del Río that cites the same sources as Clavijero and speculates at length on Votan's identity and travels to the Old World. At a time when the origins of pre Columbian cultures were poorly understood, these clerics associated Votan with the Biblical stories of the Tower of Babel and Noah, speculating that he had come to Mexico from the Old World. This tradition has been perpetuated by additional fantastic speculations that have been sharply critiqued by subsequent scholarship. This includes the association of Votan with Palenque by Ramon de Ordoñez y Aguilar, a priest who had lived near the site and wrote one of the earliest descriptions of the ruins in 1773. Ordoñez apparently incorporated some of the information that had been collected earlier by Bishop Núñez de la Vega into a document called the Probanza de Votan. "This strange work contained some fragments from Ximénez and a confused account of Votan, culture hero of the Tzeltal people, who, according to Ordoñez, had built Palenque. Fantastic details described Votan's four trips back to the Middle East." The Tzeltal are an ethnic group that occupies the region that includes Teopisca, Chiapas, about 113 km southeast of Palenque. In the late 17th century, two hundred Tzeltal families "of Votan's ancestry" are said to have been living in Comitlan.</blockquote>
In Histoire des nations civilisées du Mexique et de l'Amérique Centrale (1857), Charles Étienne Brasseur de Bourbourg claimed Votan was an ancient Phoenician legislateur who had migrated from the Middle East to the Maya area, defeated a race called the Quiname, built the city of Palenque, and established an empire called Xibalba that was postulated by Brasseur de Bourbourg to have once covered all of Mexico and part of the United States. Subsequent Mayanist scholarship has found little support for Phoenician contact with ancient Mesoamerica, and identifies Xibalba as a mythical place rather than a political entity.
Мормондыққа әсер ету
Вотанның оқиғасын терең талдау 1822 жылы Пол Феликс Кабрераның Антонио дель Рио еңбегіне түсініктеме ретінде жарық көрді. ЛДС шіркеуінің сыншылары Кабрераның еңбегінің Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысын құрған Джозеф Смит пен Оливер Каудериге зор ықпал еткенін айтады. Смит 1823 жылы көрініс болғанын, соның нәтижесінде ежелгі израильдіктердің Америкаға саяхат еткенін, олардың ұрпақтарының 960 жылдық тарихын және израильдіктердің құдайымен болған қарым-қатынастарын жазған алтын тақташаларды тапқанын мәлімдеді. Осы тақташалар Мормон кітабының бастауы саналады.
Вотанға ұқсастығы
Вотан және Вотан есімдерінің ұқсастығы да көптеген жаңылысуларға себеп болды. Игнатиус Л. Доннеллидің 1882 жылғы «Атлантида: Көне әлем» кітабының «Один, Воден немесе Вотан құдайы» деп аталатын IV тарауы, Клавиджероның Атлантида туралы болжамдарымен байланысты айтқан сөздерін қайталайды және (Брассер де Бурбургтің пікірін қолдай отырып) Вотанның Паленке қаласын салғанын ұсынады. Доннелли Клавиджеродан «Вотан Валум Вотаннан осы құрлыққа жеті отбасын әкеліп, оларға жер берді» деген сөздерін келтіреді және «Валум Вотан» Атлантидаға сілтеме болуы мүмкін екенін айтады. Вотан туралы әңгіме, 1925 жылы жарық көрген «Америкадагы Атлантида» кітабындағы Льюис Спенс арқылы Атлантида аңызымен одан әрі байланыстырылды, ол Вотанды «Кетцалькоатльдің жергілікті аты» деп анықтайды және Нунес де ла Веганың баяндамасын қысқаша мазмұндайды.
Пакал Вотан
Вотанның Паленкемен байланысы Жаңа дәуір рухани жетекшісі Хосе Аргуэльске Ұлы Пакалды "Пакаль Вотан" деп, ал өзін "Валум Вотанның" шығарылысы деп тануға әкелді. Дегенмен, Паленке жазуларындағы кең майя жазбаларының мағынасын ашуда үлкен жетістіктерге қол жеткізілгеніне қарамастан, Вотан туралы ешқандай дерек табылған жоқ.
Мәдениет ерлігі?
Көбірек сыншыл бағалау Вотанның Целтал мәдениетінің батыры болғандығын көрсетеді, оның әңгімесі постклассикалық дәуірде Чиапас штатының Теописка аймағында өмір сүрген билеушінің тарихына негізделген болуы мүмкін. Ол "жата ағаш барабанының Иесі" және "қарлығаш ягуар құдайы" (ак'бал) деп аталды, ал оның аты Целтал күнтізбесіндегі жиырма күннің бірі болды.
Вотан Сапата
Вотан көбінесе Чиапастың жергілікті халқының "жүрегі" деп сипатталады. Мәдениет батыры және терең сезімге толы қасиеттер Вотан Сапата тұлғасында бейнеленеді, ол Эмилиано Сапатаның рухының аңыздық көрінісі болып табылады және Ұлттық Азаттық Армиясының (EZLN) мүшелері тарапынан құрметтеледі.