Майя жане испандықтардың Юкатан үшін күресі

Кіріспе

Кампания против Позднеклассической цивилизации майя

Испанское завоевание Юкатана – это кампания, предпринятая испанскими конкистадорами против государств и политических образований майя Позднеклассического периода на полуострове Юкатан, обширной известняковой равнине, охватывающей юго-восточную Мексику, северную Гватемалу и всю территорию Белиза. Политическая раздробленность полуострова Юкатан препятствовала испанскому завоеванию. Испанцы применили стратегию концентрации коренного населения в новообразованных колониальных городах. Сопротивление коренного населения новым поселениям проявлялось в бегстве в труднодоступные регионы, такие как леса, или в присоединении к соседним группам майя, которые еще не покорились испанцам. Для майя засада была предпочтительной тактикой. Испанское оружие включало широкие мечи, рапиры, копья, пики, алебарды, арбалеты, фитильные ружья и легкую артиллерию. Воины майя сражались с копьями с кремневыми наконечниками, луками и стрелами, а также камнями и носили ватные доспехи для защиты. Испанцы занесли в Америку ряд болезней Старого Света, которые ранее были неизвестны, вызвав опустошительные эпидемии, охватившие коренное население. Первая встреча с юкатекскими майя могла произойти в 1502 году, когда во время четвертого плавания Христофора Колумба была обнаружена большая торговая каноэ у берегов Гондураса. В 1511 году испанские выжившие после кораблекрушения каравеллы под названием Санта-Мария-де-ла-Барка нашли убежище среди коренных групп вдоль восточного побережья полуострова. Эрнан Кортес установил контакт с двумя выжившими, Херонимо де Агиларом и Гонсало Герреро, восемь лет спустя. В 1517 году Франсиско Эрнандес де Кордова высадился на крайнем юге полуострова. Его экспедиция продолжилась вдоль побережья и понесла большие потери в ожесточенном сражении в Шампотоне, что вынудило отступить на Кубу. Хуан де Грихальва исследовал побережье в 1518 году и услышал рассказы о богатой империи ацтеков, расположенной дальше на западе. В результате этих слухов Эрнан Кортес отправился в плавание с другим флотом. Из Косумеля он продолжил путь вокруг полуострова до Табаско, где сразился в битве при Потончане; оттуда Кортес продолжил завоевание империи ацтеков. В 1524 году Кортес возглавил крупную экспедицию в Гондурас, пересекая южную Кампече и Петен, который сейчас является северной Гватемалой. В 1527 году Франсиско де Монтехо отплыл из Испании с небольшим флотом. Он оставил гарнизоны на восточном побережье и подчинил северо-восток полуострова. Затем Монтехо вернулся на восток и обнаружил, что его гарнизоны были почти уничтожены; он использовал снабдительный корабль для исследования на юг, прежде чем обогнуть весь полуостров и вернуться в центральную Мексику. Монтехо усмирил Табаско с помощью своего сына, также по имени Франсиско де Монтехо. В 1531 году испанцы перенесли свою базу операций в Кампече, где они отразили значительное нападение майя. После этой битвы испанцы основали город в Чичен-Ице на севере. Монтехо разделил провинцию между своими солдатами. В середине 1533 года местные майя восстали и осадили небольшой испанский гарнизон, который был вынужден бежать. К концу 1534 года или началу 1535 года испанцы отступили из Кампече в Веракрус. В 1535 году мирные попытки Францисканского ордена включить Юкатан в Испанскую империю провалились после возобновления испанского военного присутствия в Шампотоне, что вынудило монахов покинуть это место. Шампотон к тому времени был последним испанским форпостом на Юкатане, изолированным среди враждебного населения. В 1541–42 годах первые постоянные испанские городские советы на всем полуострове были основаны в Кампече и Мериде. Когда могущественный правитель майя Тутуль-Шиу в Мани обратился в римско-католическую религию, его подчинение Испании и обращение в христианство побудили правителей западных провинций принять испанское правление. В конце 1546 года союз восточных провинций предпринял неудачное восстание против испанцев. Восточные майя были разгромлены в одном сражении, что ознаменовало окончательное завоевание северной части полуострова Юкатан. Политические образования Петен на юге оставались независимыми и принимали многих беженцев, спасавшихся от испанской юрисдикции. В 1618 и 1619 годах две неудачные францисканские миссии попытались мирно обратить в христианство все еще языческих Ица. В 1622 году Ица убили две испанские группы, пытавшиеся добраться до своей столицы Нохпетен. Эти события положили конец всем испанским попыткам связаться с Ица до 1695 года. В течение 1695 и 1696 годов ряд испанских экспедиций пытались достичь Нохпетена из взаимно независимых испанских колоний в Юкатане и Гватемале. В начале 1695 года испанцы начали строить дорогу из Кампече на юг, в сторону Петен, и активность усилилась, иногда с большими потерями со стороны испанцев. Мартин де Урсуа и Арисменди, губернатор Юкатана, начал штурм Нохпетена в марте 1697 года; город пал после короткой битвы. С поражением Ица последнее независимое и непокоренное коренное королевство в Америке пало под натиском испанцев.

The Spanish conquest of Yucatán was the campaign undertaken by the Spanish conquistadores against the Late Postclassic Maya states and polities in the Yucatán Peninsula, a vast limestone plain covering south eastern Mexico, northern Guatemala, and all of Belize. The Spanish conquest of the Yucatán Peninsula was hindered by its politically fragmented state. The Spanish engaged in a strategy of concentrating native populations in newly founded colonial towns. Native resistance to the new nucleated settlements took the form of the flight into inaccessible regions such as the forest or joining neighbouring Maya groups that had not yet submitted to the Spanish. Among the Maya, ambush was a favoured tactic. Spanish weaponry included broadswords, rapiers, lances, pikes, halberds, crossbows, matchlocks, and light artillery. Maya warriors fought with flint tipped spears, bows and arrows and stones, and wore padded cotton armour to protect themselves. The Spanish introduced a number of Old World diseases previously unknown in the Americas, initiating devastating plagues that swept through the native populations. The first encounter with the Yucatec Maya may have occurred in 1502, when the fourth voyage of Christopher Columbus came across a large trading canoe off Honduras. In 1511, Spanish survivors of the shipwrecked caravel called Santa María de la Barca sought refuge among native groups along the eastern coast of the peninsula. Hernán Cortés made contact with two survivors, Gerónimo de Aguilar and Gonzalo Guerrero, eight years later. In 1517, Francisco Hernández de Córdoba made landfall on the tip of the peninsula. His expedition continued along the coast and suffered heavy losses in a pitched battle at Champotón, forcing a retreat to Cuba. Juan de Grijalva explored the coast in 1518, and heard tales of the wealthy Aztec Empire further west. As a result of these rumours, Hernán Cortés set sail with another fleet. From Cozumel he continued around the peninsula to Tabasco where he fought a battle at Potonchán; from there Cortés continued onward to conquer the Aztec Empire. In 1524, Cortés led a sizeable expedition to Honduras, cutting across southern Campeche, and through Petén in what is now northern Guatemala. In 1527 Francisco de Montejo set sail from Spain with a small fleet. He left garrisons on the east coast, and subjugated the northeast of the peninsula. Montejo then returned to the east to find his garrisons had almost been eliminated; he used a supply ship to explore southwards before looping back around the entire peninsula to central Mexico. Montejo pacified Tabasco with the aid of his son, also named Francisco de Montejo. In 1531 the Spanish moved their base of operations to Campeche, where they repulsed a significant Maya attack. After this battle, the Spanish founded a town at Chichen Itza in the north. Montejo carved up the province amongst his soldiers. In mid 1533 the local Maya rebelled and laid siege to the small Spanish garrison, which was forced to flee. Towards the end of 1534, or the beginning of 1535, the Spanish retreated from Campeche to Veracruz. In 1535, peaceful attempts by the Franciscan Order to incorporate Yucatán into the Spanish Empire failed after a renewed Spanish military presence at Champotón forced the friars out. Champotón was by now the last Spanish outpost in Yucatán, isolated among a hostile population. In 1541–42 the first permanent Spanish town councils in the entire peninsula were founded at Campeche and Mérida. When the powerful lord of Tutul Xiu Maya in Maní converted to the Roman Catholic religion, his submission to Spain and conversion to Christianity encouraged the lords of the western provinces to accept Spanish rule. In late 1546 an alliance of eastern provinces launched an unsuccessful uprising against the Spanish. The eastern Maya were defeated in a single battle, which marked the final conquest of the northern portion of the Yucatán Peninsula. The polities of Petén in the south remained independent and received many refugees fleeing from Spanish jurisdiction. In 1618 and in 1619 two unsuccessful Franciscan missions attempted the peaceful conversion of the still pagan Itza. In 1622 the Itza slaughtered two Spanish parties trying to reach their capital Nojpetén. These events ended all Spanish attempts to contact the Itza until 1695. Over the course of 1695 and 1696 a number of Spanish expeditions attempted to reach Nojpetén from the mutually independent Spanish colonies in Yucatán and Guatemala. In early 1695 the Spanish began to build a road from Campeche south towards Petén and activity intensified, sometimes with significant losses on the part of the Spanish. Martín de Urzúa y Arizmendi, governor of Yucatán, launched an assault upon Nojpetén in March 1697; the city fell after a brief battle. With the defeat of the Itza, the last independent and unconquered native kingdom in the Americas fell to the Spanish.

География

Юкатан түбегі шығысында Кариб теңізімен, солтүстігінде және батысында Мексика шығанағымен шектеседі. Оны Кариб теңізі жағалауындағы Лагуна-де-Терминостан Гондурас шығанағына дейін созылатын сызықпен шектеуге болады. Ол қазіргі мексикалық штаттар Юкатан, Кинтана-Роо және Кампече, Табаско штатының шығыс бөлігі, Гватемаланың Петен департаментінің көп бөлігі және Белиздің барлық бөлігін қамтиды. Түбектердің басым бөлігін аздаған төбелер мен таулары бар кең жазық және жалпы төмен жағалау сызығы құрайды. Кампече қаласынан оңтүстікке қарай Мексика шығанағының жағалауында биік, жартасты жағалау созылады. Түбектің шығыс жағалауында бірнеше шығанақтар орналасқан, солтүстіктен оңтүстікке қарай олар Ассенсион шығанағы, Эспириту Санто шығанағы, Четумал шығанағы және Аматик шығанағы. Юкатан түбегінің солтүстік-батыс және солтүстік бөліктері түбектің қалған бөлігінен аз жауын-шашынды болады; бұл аймақтарда өте кеуекті әктас жыныстар бар, нәтижесінде жер бетіндегі су азаяды. Түбектің солтүстік бөлігінде Шампотон өзенінен басқа өзендер жоқ, ал қалғандары оңтүстікте орналасқан. Бакалар көлі Четумал шығанағына құяды. Рио-Нуэво Белиздің Ламанай көлінен солтүстікке қарай Четумал шығанағына ағады. Мопан және Макал өзендері Белиз арқылы ағып, Белиз өзенін құрайды, ол Кариб теңізіне құяды. Түбектің оңтүстік-батысында Сан-Педро, Канделярия және Мамантел өзендері орналасқан, олардың барлығы Мексика шығанағының су жинау алабының бөлігін құрайды. Петен аймағы карстық топографиясы бар, тығыз орманды, төменгі жатқан әктас жазықтан тұрады. Аймақ төмен шығыс-батысқа бағытталған кенозойлық әктас жоталарымен кесілген және орман мен топырақ түрлерінің әртүрлілігімен сипатталады; су көздері әдетте кішкентай өзендер мен маусымдық батпақтар, бахо деп аталады. Петеннің орталық су жинау алабында он төрт көл тізбегі орналасқан; жаңбырлы маусымда олардың кейбіреулері бірімен бірі байланысады. Бұл су жинау алабы шамамен шығыс-батысқа, солтүстік-оңтүстікке қарай созылады. Ең үлкен көл – Петен-Ица көлі, су жинау алабының ортасына жақын орналасқан; оның ауданы Орталық көлдердің оңтүстігіне қарай кең саванна созылады. Көлдер аймағының солтүстігінде бахолар жиі кездеседі, олар орманмен араласқан. Петеннің солтүстігінде Мирадор бассейні тағы бір ішкі су жинау аймағын құрайды. Оңтүстікте жазық біртіндеп Гватемала таулы аймақтарына қарай көтеріледі. Орманның тығыздығы Петеннен солтүстікке қарай азаяды, орташа биіктігі Солтүстік Петен мен Белизді, Кинтана-Рооның көп бөлігін, Кампешенің оңтүстігін және Юкатан штатының оңтүстігінің бір бөлігін қамтиды. Солтүстікке қарай өсімдіктер төменгі орманға және тығыз бұталарға айналады.

The Yucatán Peninsula is bordered by the Caribbean Sea to the east and by the Gulf of Mexico to the north and west. It can be delimited by a line running from the Laguna de Términos on the Gulf coast through to the Gulf of Honduras on the Caribbean coast. It incorporates the modern Mexican states of Yucatán, Quintana Roo and Campeche, the eastern portion of the state of Tabasco, most of the Guatemalan department of Petén, and all of Belize. Most of the peninsula is formed by a vast plain with few hills or mountains and a generally low coastline. A stretch of high, rocky coast runs south from the city of Campeche on the Gulf Coast. A number of bays are situated along the east coast of the peninsula, from north to south they are Ascensión Bay, Espíritu Santo Bay, Chetumal Bay and Amatique Bay. The hills reach a maximum altitude of
The northwestern and northern portions of the Yucatán Peninsula experience lower rainfall than the rest of the peninsula; these regions feature highly porous limestone bedrock resulting in less surface water. The northern portion of the peninsula lacks rivers, except for the Champotón River – all other rivers are located in the south. Bacalar Lake empties into Chetumal Bay. The Río Nuevo flows from Lamanai Lake in Belize northwards to Chetumal Bay. The Mopan River and the Macal River flow through Belize and join to form the Belize River, which empties into the Caribbean Sea. In the southwest of the peninsula, the San Pedro, Candelaría, and Mamantel Rivers, which all form a part of the Gulf of Mexico drainage. The Petén region consists of densely forested low lying limestone plain featuring karstic topography. The area is crossed by low east–west oriented ridges of Cenozoic limestone and is characterised by a variety of forest and soil types; water sources include generally small rivers and low lying seasonal swamps known as bajos. A chain of fourteen lakes runs across the central drainage basin of Petén; during the rainy season some of these lakes become interconnected. This drainage area measures approximately east–west by north–south. The largest lake is Lake Petén Itza, near the centre of the drainage basin; it measures A broad savannah extends south of the central lakes. To the north of the lakes region bajos become more frequent, interspersed with forest. In the far north of Petén the Mirador Basin forms another interior drainage region. To the south the plain gradually rises towards the Guatemalan Highlands. The canopy height of the forest gradually decreases from Petén northwards, averaging from This dense forest covers northern Petén and Belize, most of Quintana Roo, southern Campeche and a portion of the south of Yucatán State. Further north, the vegetation turns to lower forest consisting of dense scrub.

Климат

Жарым аралдың солтүстігіне қарай климат прогрессивті түрде құрғақ бола түседі. Петеннің климаты ыстық, және ол Мезоамериканың барлық аймақтарында ең көп жауын-шашын алады. Орташа температура оңтүстік-шығыста 24,3 °C-тан солтүстік-шығыста 26,9 °C-қа дейін өзгереді. Ең жоғары температура сәуірден маусымға дейін байқалады, ал қаңтар ең суық ай; Петеннің барлық аймақтары тамыз айының соңында ыстық, құрғақ кезеңді бастан кешіреді. Жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары, солтүстік-шығыста орташа көрсеткіштен басталып, Петеннің орталық бөлігінде одан да артық болады.

Юкатан жаулап алудан бұрын

Бірінші ірі майя қалалары Юкатан түбегінің оңтүстігіндегі Петен алабында Орта классикалық дәуірге дейін (шамамен б.з.д. 600–350 жж.) дамыған, ал Петен классикалық дәуірде ежелгі майя өркениетінің орталығы болған (шамамен б.з. 250–900 жж.). Солтүстік Юкатанның 16-ғасырдағы майя провинциялары майя классикалық кезеңінің саяси бірлестіктерінен пайда болған болуы мүмкін. 13-ғасырдың ортасынан бастап 15-ғасырдың ортасына дейін Маяпан лигасы бірнеше солтүстік провинцияларды біріктірді; бір уақыт бойы олар үкіметтің бірлескен нысанын бөлісті. Майялардың елеулі бір бөлігі Петенде классикалық кезеңнен кейінгі дәуірде классикалық кезеңдегі ірі қалалар тасталғаннан кейін қалды; халық, әсіресе, тұрақты су көздерінің жанында шоғырландырылған. XVI ғасырдың басында испандықтар Юкатан түбегін ашқанда, бұл аймақ әлі де майя өркениетінің билігінде болды. Ол бірнеше тәуелсіз провинцияларға бөлінді, олар юкатек майя тілінде кучкабал (көпше түрі кучкабалооб) деп аталды. Әр түрлі провинциялар ортақ мәдениетті бөлісті, бірақ ішкі әлеуметтік-саяси ұйым бір провинциядан екіншісіне, сондай-ақ маңызды ресурстарға қол жеткізуге де әртүрлі болды. Саяси және экономикалық тұрғыдан айырмашылықтар жиі провинциялар арасындағы қақтығыстарға әкеліп соқты. Жаулап алу кезінде Юкатан түбегінің саяси жағынан бөлшектенген жағдайы испандықтардың басып кіруіне кедергі келтірді, өйткені оны құлатуға арналған орталық саяси билік болған жоқ. Алайда испандықтар осы бөлшектенуді пайдаланып, саяси құрылымдар арасындағы бәсекелестікті пайдаланды. Солтүстік Юкатандағы кучкабалдардың саны он алтыдан жиырма төртке дейін болды. Саяси құрылымдар арасындағы шекаралар тұрақты емес, олар одақтар мен соғыстардың әсеріне ұшырады; үкімет формалары орталықтандырылған кучкабалообтардың провинциялардың бос конфедерацияларына қарағанда тұрақты шекаралары болды. Испандықтар Юкатанды ашқан кезде Мани және Сотута провинциялары аймақтағы ең маңызды екі саяси бірлестік болды. Олар өзара жауыздыққа ұшырады: Манидің Сю майялары испандықтармен одақтасып, Сотутаның Коком майялары еуропалық отарлаушылардың қатал жаулары болды. Жеңіс кезінде солтүстіктегі мемлекеттерге Мани, Чакан және Чепеч кірді. Купул мен Чинкинчелдің өзара жау болғандығы және солтүстік жағалаудағы тұздықтарды бақылау үшін соғысқа қатысқандығы белгілі. Таз – Чикинчельдің оңтүстігіндегі шағын провинция. Екаб – шығыстағы үлкен провинция. Уаймил оңтүстік-шығыста, ал Четумал оның оңтүстігінде орналасқан; олардың үшеуі де Кариб теңізімен шектеседі. Қохуя да шығыс жартылай аралында орналасқан. Оның шекаралары нашар түсінікті және ол теңізге кірмеген болуы мүмкін немесе Кариб теңізі жағалауының соңғы екі кучкабалооб арасындағы бөлігін алып жатқан болуы мүмкін. Кочуаның астанасы Тихосуко болды. Хокаба мен Сотута Маниден солтүстікке, Ах Кин Чель мен Купулдан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, теңізге шыға алмайтын провинциялар болды. А Канул – Мексика шығанағының жағалауындағы ең солтүстік провинция. Оның оңтүстігінде Канпеч (қазіргі Кампече), содан кейін Чанпутун (қазіргі Шампотон) орналасқан. Чанпутунның оңтүстігінде және шығанақтың батысында Акалан болды. Бұл Чонтал майя тілінде сөйлейтін провинция Табаскодағы Усумацинта өзенінің шығысына дейін созылған. Испандықтармен байланыс кезінде халықтың мөлшерін дәл бағалау үшін жеткілікті деректер болмаса да, испандықтардың алғашқы есептері Петенде, әсіресе орталық көлдер мен өзендер бойында, майя халқының едәуір саны болғандығын көрсетеді. 1697 жылы жеңілгенге дейін итзалар Петеннің көп бөлігін және Белиздің кейбір жерлерін басқарып, оған ықпал еткен. Ицалар соғысқа құмар болғандықтан, олардың жауынгерлік шеберлігі көршілес майя патшалықтарына да, олардың испан жауларына да әсер еткен. Олардың астанасы Петен-Ица көлінің жағалауындағы арал қаласы Нойпетен болды; ол Гватемаланың Петен департаменті астанасы болып табылатын қазіргі Флорес қаласына айналды. Ицалар юкатеканың түрлі майя тілінде сөйлеген. Ковождар маңыздылығы жағынан екінші орында болды; олар өздерінің көршілері Ицаға қарсы болды. Ководждар Ицаның шығысында, шығыс Петен көлдері айналасында орналасқан: Сальпетен, Маканше, Яхха және Сакнаб көлдері. Ялайн, Ица және Ководжмен бірге, постклассикалық орталық Петендегі басым үш мемлекеттің бірі болған көрінеді. Ялайн аумағы Петен-Ица көлінің шығыс жағалауынан шығысқа қарай Белиздегі Типужға дейін ең үлкен кеңейтуіне ие болды. XVII ғасырда Ялайн астанасы Маканше көлінің солтүстік жағасында орналасқан. Испандықтармен байланыс кезінде Ялайн Ицамен одақтас болды, бұл одақ екі топтың элиталары арасындағы неке арқылы нығайтылды. Петендегі басқа топтар жақсы белгілі емес, олардың нақты аумақтық кеңдігі мен саяси құрамы әлі де түсініксіз; олардың ішінде Чинамита, Икаиче, Кежаче, Лакандон Чʼол, Манче Чʼол және Мопан болды.

The first large Maya cities developed in the Petén Basin in the far south of the Yucatán Peninsula as far back as the Middle Preclassic (c. 600–350 BC), and Petén formed the heartland of the ancient Maya civilization during the Classic period (c. AD 250–900). The 16th century Maya provinces of northern Yucatán are likely to have evolved out of polities of the Maya Classic period. From the mid 13th century AD through to the mid 15th century, the League of Mayapán united several of the northern provinces; for a time they shared a joint form of government. A significant Maya presence remained in Petén into the Postclassic period after the abandonment of the major Classic period cities; the population was particularly concentrated near permanent water sources. In the early 16th century, when the Spanish discovered the Yucatán Peninsula, the region was still dominated by the Maya civilization. It was divided into a number of independent provinces referred to as kuchkabal (plural kuchkabaloob) in the Yucatec Maya language. The various provinces shared a common culture but the internal sociopolitical organisation varied from one province to the next, as did access to important resources. These differences in political and economic makeup often led to hostilities between the provinces. The politically fragmented state of the Yucatán Peninsula at the time of conquest hindered the Spanish invasion, since there was no central political authority to be overthrown. However, the Spanish were also able to exploit this fragmentation by taking advantage of pre existing rivalries between polities. Estimates of the number of kuchkabal in the northern Yucatán vary from sixteen to twenty four. The boundaries between polities were not stable, being subject to the effects of alliances and wars; those kuchkabaloob with more centralised forms of government were likely to have had more stable boundaries than those of loose confederations of provinces. When the Spanish discovered Yucatán, the provinces of Maní and Sotuta were two of the most important polities in the region. They were mutually hostile; the Xiu Maya of Maní allied themselves with the Spanish, while the Cocom Maya of Sotuta became the implacable enemies of the European colonisers. At the time of conquest, polities in the north included Maní, Chakan, and Cehpech. Cupul and Chinkinchel are known to have been mutually hostile, and to have engaged in wars to control the salt beds of the north coast. Tazes was a small landlocked province south of Chikinchel. Ecab was a large province in the east. Uaymil was in the southeast, and Chetumal was to the south of it; all three bordered on the Caribbean Sea. Cochuah was also in the eastern half of the peninsula; it was southwest of Ecab and northwest of Uaymil. Its borders are poorly understood and it may have been landlocked, or have extended to occupy a portion of the Caribbean coast between the latter two kuchkabaloob. The capital of Cochuah was Tihosuco. Hocabá and Sotuta were landlocked provinces north of Maní and southwest of Ah Kin Chel and Cupul. Ah Canul was the northernmost province on the Gulf of Mexico coast of the peninsula. Canpech (modern Campeche) was to the south of it, followed by Chanputun (modern Champotón). South of Chanputun, and extending west along the Gulf coast was Acalan. This Chontal Maya speaking province extended east of the Usumacinta River in Tabasco,

Although there is insufficient data to accurately estimate population sizes at the time of contact with the Spanish, early Spanish reports suggest that sizeable Maya populations existed in Petén, particularly around the central lakes and along the rivers. Before their defeat in 1697 the Itza controlled or influenced much of Petén and parts of Belize. The Itza were warlike, and their martial prowess impressed both neighbouring Maya kingdoms and their Spanish enemies. Their capital was Nojpetén, an island city upon Lake Petén Itzá; it has developed into the modern town of Flores, which is the capital of the Petén department of Guatemala. The Itza spoke a variety of Yucatecan Maya. The Kowoj were the second in importance; they were hostile towards their Itza neighbours. The Kowoj were located to the east of the Itza, around the eastern Petén lakes: Lake Salpetén, Lake Macanché, Lake Yaxhá and Lake Sacnab. The Yalain appear to have been one of the three dominant polities in Postclassic central Petén, alongside the Itza and the Kowoj. The Yalain territory had its maximum extension from the east shore of Lake Petén Itzá eastwards to Tipuj in Belize. In the 17th century the Yalain capital was located at the site of that name on the north shore of Lake Macanché. At the time of Spanish contact the Yalain were allied with the Itza, an alliance cemented by intermarriage between the elites of both groups. Other groups in Petén are less well known, and their precise territorial extent and political makeup remains obscure; among them were the Chinamita, the Icaiche, the Kejache, the Lakandon Chʼol, the Manche Chʼol, and the Mopan.

Ескі әлем ауруларының әсері

1520 жылы Мексикаға келген әскер талма ауруын әкелді және Американың жергілікті халқы арасында тараған обаға себеп болды. Американың түпкі тұрғындарын қиратқан еуропалық аурулар Юкатан түбегіндегі түрлі майя тайпаларына да зор зиян келтірді. Қазіргі заманғы есептерге сәйкес, жергілікті халықтың саны 75%-дан 90%-ға дейін азайды. Түбекті шарпыған қорқынышты обалар Юкатек майясының жазбаларында қалдырылған, ал Гватемаланың таулы аймандарындағы көрші майя халықтарының тарихтарымен салыстырғанда, талма ауруы Панфило Нарваез басқаруымен келген күштермен бірге Мексиканың орталық бөлігіне жеткен жылдың өзінде майя аймағында жылдам тарағанын көрсетеді. Ежелгі әлемнің аурулары туралы мәліметтер жергілікті тарихтарда көбінесе қысқаша айтылады, сондықтан нақты себебін анықтау қиын. Ең қауіптілерінің қатарында талма, тұмау, қызылша және туберкулез сияқты өкпе аурулары болды; соңғысы Юкатан майялары испандықтардың келуіне байланысты деп есептеді. Түбектегі ылғалды жағдайларға, әсіресе батпақты жерлерге ие аймақтар, жаулап алудан кейін безгек пен басқа да су арқылы жұғатын паразиттердің таралуымен тез босады. Мысалы, бір кезде халыққа толы болған Экаб провинциясы түбектің солтүстік-шығыс бөлігін алып жатты. 1528 жылы Франсиско де Монтехо Конил қаласын екі айға басып алғанда, испандықтар қалада шамамен 5000 үйді тіркеді; сол кездегі ересек еркектердің саны 3000 деп бағаланды. 1549 жылы испандық жазбалар бойынша, салық салу үшін тіркелген 80 ғана адам болды, бұл 21 жыл ішінде Конилдегі халық санының 90%-дан астамға төмендегенін көрсетеді. 1697 жылы Нойпетен қаласы құлағанда, Петен-Ица көлінің маңында 60 000 майя тұрған, оның ішінде басқа аймақтардан келген көптеген қашқын болды. Аурулар мен соғыстың салдарынан олардың 88%-і отарлық биліктің алғашқы он жылында қайтыс болды деп есептеледі. Табаскода шамамен 30 000 адамнан тұратын халық саны шамамен 90%-ға азайды, мұның себебі қызылша, талма, суық тию, дизентерия және қызба болды. Жаңа шоғырланған елді мекендерге қарсылық көрсету жергілікті тұрғындардың орман сияқты қол жетімсіз аймақтарға қашуы немесе испандықтарға әлі бағынбаған көрші майя тайпаларына қосылуы түрінде болды. Қалғандары көбінесе жұқпалы аурулардың құрбаны болды. Бұл стратегияның халыққа тигізген әсерінің мысалы – Акалан провинциясы, ол Оңтүстік Кампече және Шығыс Табаско аймағын алып жатты. 1525 жылы Эрнан Кортес Акалан арқылы өтіп бара жатып, халықтың саны кем дегенде 10 000 деп есептеді. 1553 жылы халық саны шамамен 4000 адамды құрады. 1557 жылы испандықтар оларды Мексика шығанағының жағасындағы Тикшельге көшірді, осылайша испан билігіне оңай қол жеткізе алатын болды. 1561 жылы испандықтар Тикшельде 250 салық төлеушіні тіркеді, бұл 36 жыл ішінде халық санының 90%-ға төмендегенін көрсетеді. Кей тұрғындар Тикшельден орманға қашып кетті, ал қалғандары ауру, нашар тамақтану және испандық редукциядағы нашар тұрғын үй жағдайларынан көз жұмды. Испан әкімшілігі үшін ыңғайлы болғанымен, жағалаудағы редукциялар пираттардың шабуылына ұшырады; Тикшель жағдайында пираттардың шабуылы мен жұқпалы еуропалық аурулар редукция қаласының жойылуына және Кампечедегі Чонтал майясының жоғалуына әкелді.

A soldier arriving in Mexico in 1520 was carrying smallpox and caused the plagues that swept through the native populations of the Americas. The European diseases that ravaged the indigenous inhabitants of the Americas also severely affected the various Maya groups of the entire Yucatán Peninsula. Modern estimates of native population decline vary from 75% to 90% mortality. The terrible plagues that swept the peninsula were recorded in Yucatec Maya written histories, which combined with those of neighbouring Maya peoples in the Guatemalan Highlands, suggest that smallpox was rapidly transmitted throughout the Maya area the same year that it arrived in central Mexico with the forces under the command of Pánfilo Narváez. Old World diseases are often mentioned only briefly in indigenous accounts, making it difficult to identify the culprit. Among the most deadly were smallpox, influenza, measles and a number of pulmonary diseases, including tuberculosis; the latter disease was attributed to the arrival of the Spanish by the Maya inhabitants of Yucatán. Those areas of the peninsula that experience damper conditions, particularly those possessing swamplands, became rapidly depopulated after the conquest with the introduction of malaria and other waterborne parasites. An example was the one time well populated province of Ecab occupying the northeastern portion of the peninsula. In 1528, when Francisco de Montejo occupied the town of Conil for two months, the Spanish recorded approximately 5,000 houses in the town; the adult male population at the time has been conservatively estimated as 3,000. By 1549, Spanish records show that only 80 tributaries were registered to be taxed, indicating a population drop in Conil of more than 90% in 21 years. At the time of the fall of Nojpetén in 1697, there are estimated to have been 60,000 Maya living around Lake Petén Itzá, including a large number of refugees from other areas. It is estimated that 88% of them died during the first ten years of colonial rule owing to a combination of disease and war. In Tabasco the population of approximately 30,000 was reduced by an estimated 90%, with measles, smallpox, catarrhs, dysentery and fevers being the main culprits. Native resistance to the new nucleated settlements took the form of the flight of the indigenous inhabitants into inaccessible regions such as the forest or joining neighbouring Maya groups that had not yet submitted to the Spanish. Those that remained behind in the reducciones often fell victim to contagious diseases. An example of the effect on populations of this strategy is the province of Acalan, which occupied an area spanning southern Campeche and eastern Tabasco. When Hernán Cortés passed through Acalan in 1525 he estimated the population size as at least 10,000. In 1553 the population was recorded at around 4,000. In 1557 the population was forcibly moved to Tixchel on the Gulf of Mexico coast, so as to be more easily accessible to the Spanish authorities. In 1561 the Spanish recorded only 250 tribute paying inhabitants of Tixchel, which probably had a total population of about 1,100. This indicates a 90% drop in population over a 36 year span. Some of the inhabitants had fled Tixchel for the forest, while others had succumbed to disease, malnutrition and inadequate housing in the Spanish reducción. Coastal reducciones, while convenient for Spanish administration, were vulnerable to pirate attacks; in the case of Tixchel, pirate attacks and contagious European diseases led to the eradication of the reducción town and the extinction of the Chontal Maya of Campeche.

Жергілікті қару-жарақ пен бронь

Майя жауынгерлері испандарға қарсы кремний ұшы бар найза, садақ-жебе және тастармен шайқасты. Олар өздерін қорғау үшін мақтадан жасалған қапталды киген.

Бірінші кездесулер: 1502 және 1511 жылдар

1502 жылдың 30 шілдесінде Христофор Колумб төртінші сапарында Гондурас жағалауындағы Бей аралдарының бірі – Гуанахаға жетті. Ол ағасы Бартоломейді аралды барлауға жіберді. Бартоломей екі қайықпен аралды зерттеп жүргенде, батыстан үлкен каноэ келіп, аралға қарай бет алғандай болды. Каноэ бір үлкен ағаштан ойылып жасалған және жиырма бес жалаңаш есушімен қозғалған. Сапаршылар туралы білуге қызығушылық танытқан Бартоломей Колумб оны ұстап, бортына шықты. Ол бұл кеменің Юкатаннан келген майя сауда кемесі екенін анықтады. Оның ішінде жақсы киінген майялар, керамика, мақта маталар, сары тас балталар, кремниймен қапталған соғыс таяқтары, мыс балталар мен қоңыраулар, какао сияқты құнды заттар бар еді. Сондай-ақ, жүктің ішінде шағын топ әйелдер мен балалар да болды, олардың көпшілігі құл ретінде сатылуы мүмкін еді, сондай-ақ есушілердің де бір бөлігі солай болды. Еуропалықтар жүктің ішіндегі қызықтырған нәрселерін тонап алды және қарт майя капитанын аудармашы ретінде ұстады; содан кейін каноэге жолын жалғастыруға рұқсат берілді. Бұл еуропалықтар мен майялар арасындағы алғашқы тікелей байланыс болды. Кариб теңізіндегі қарақшылар туралы хабар майя сауда жолдарымен тараған болуы мүмкін. Сол кезде майяның солтүстік құдайы Кукулкан жіберген сақалды жаулап алушылар туралы алғашқы болжамдар жасалып, кейіннен Чилам Балам кітаптарына енген болуы мүмкін. 1511 жылы Педро де Вальдивия басқаруымен испандық "Санта-Мария-де-ла-Барка" каравелі Орталық Америка жағалауымен жүзіп кетті. Кеме Дариеннен Санто-Домингоға, ондағы отарлық билік органдарына Дариендегі конкистадорлар Диего де Никуэса мен Васко Нуньес де Балбоа арасындағы қақтығыс туралы хабар жеткізу үшін бағытталған еді. Кеме "Лас-Виборас" ("Илан") немесе "Лос-Алакранес" ("Ширеңбұрыштар") деп аталатын рифке шағылысты, бұл Ямайканың жанындағы бір жерде болды. Олар кеменің бір қайығына отырып, жаман ескектермен және желкенсіз теңізге шықты; он үш күннен кейін аман қалғандардың жартысы қайтыс болғаннан кейін, олар Юкатан жағалауына жетті.

On 30 July 1502, during his fourth voyage, Christopher Columbus arrived at Guanaja, one of the Bay Islands off the coast of Honduras. He sent his brother Bartholomew to scout the island. As Bartholomew explored the island with two boats, a large canoe approached from the west, apparently en route to the island. The canoe was carved from one large tree trunk and was powered by twenty five naked rowers. Curious as to the visitors, Bartholomew Columbus seized and boarded it. He found it was a Maya trading canoe from Yucatán, carrying well dressed Maya and a rich cargo that included ceramics, cotton textiles, yellow stone axes, flint studded war clubs, copper axes and bells, and cacao. Also among the cargo were a small number of women and children, probably destined to be sold as slaves, as were a number of the rowers. The Europeans looted whatever took their interest from amongst the cargo and seized the elderly Maya captain to serve as an interpreter; the canoe was then allowed to continue on its way. This was the first recorded contact between Europeans and the Maya. It is likely that news of the piratical strangers in the Caribbean passed along the Maya trade routes – the first prophecies of bearded invaders sent by Kukulkan, the northern Maya feathered serpent god, were probably recorded around this time, and in due course passed into the books of Chilam Balam. In 1511, the Spanish caravel Santa María de la Barca set sail along the Central American coast under the command of Pedro de Valdivia. The ship was sailing to Santo Domingo from Darién to inform the colonial authorities there of ongoing conflict between conquistadors Diego de Nicuesa and Vasco Nuñez de Balboa in Darién. The ship foundered upon a reef known as Las Víboras ("The Vipers") or, alternatively, Los Alacranes ("The Scorpions"), somewhere off Jamaica. They set themselves adrift in one of the ship's boats, with bad oars and no sail; after thirteen days during which half of the survivors died, they made landfall upon the coast of Yucatán.

Франсиско Эрнандес де Кордова, 1517 жыл

1517 жылы Франсиско Эрнандес де Кордова Кубадан шағын флотпен теңізге шықты. Тәжірибелі Антон де Аламинос ұшқыш ретінде қызмет етті; ол бұрын Христофор Колумбтың соңғы сапарында оның ұшқышы болған еді. Экспедицияның шамамен 100 адамдық құрамында Берналь Диас дель Кастильо да болды. Экспедиция үш апта бойы Кубадан батысқа қарай жүзіп, Юкатан түбегінің солтүстік-шығыс жағалауын бір апта бұрын, екі күндік дауылдан кейін көрді. Жағалау суларының тереңдігі аз болғандықтан кемелер жағаға жақындаса алмады. Дегенмен, олар екі лигадай қашықтықта, төменгі төбеде орналасқан майя қаласын көре алды. Испандықтар оны өлшемі мен пирамидаларына байланысты Гран Каир (сөзбе-сөз "Ұлы Каир") деп атады. Қазіргі уақытта оның орналасқан жері нақты белгісіз болса да, Юкатанды алғаш рет Исла-Мухерес аралында көруге болады деп есептеледі. Испандықтар ғибадатханаларды тонағанда, олар аз бағалы алтын бұйымдарды тапты, бұл оларды қуантты. Экспедиция екі майяны аудармашы ретінде ұстап алып, кемелерге қайтты. Келесі күндері испандықтар майя жебелерінің күші аз екенін, бірақ оқталған жебелердің соққы кезінде жарылып, жұқтырған жаралар мен баяу өлімге әкелетінін анықтады; қоршауда жасалған жебе жараларынан екі испандық қайтыс болды. Келесі он бес күн ішінде флот батысқа, содан кейін оңтүстікке қарай жағалау сызығын баяу ұстанды. 1517 жылдың 23 ақпанында олар үлкен ғимараттардың арасынан өтіп, қанға толы құрбандық тастағының алдына келді, онда көптеген қала тұрғындары жиналған еді. Майя жауынгерлері толық соғыс бояуымен шеру тартты, олардан кейін он майя діни қызметкері келді. Майялар қамысқа от қойып, қамыс жанып болғанша кетпесе, испандықтар өлтірілетінін білдірді. Испандықтар жағаға қорғаныс құрамында кері шегінді және кемелерге қауіпсіздікке қайту үшін асыққан түрде қайыққа мініп алды. Шағын флот тағы алты күн бойы жақсы ауа райында, содан кейін төрт күн дауылмен жүрді. Осы кезде судың тапшылығы қайтадан қауіпті болды. Кемелер басқа қалаға жақын жердегі шығанақты байқап, десант тобы таза су тапты. Су бөшкелері толтырылып жатқанда, қарулы майя жауынгерлері қаладан жақындады. Байланыс тағы да ыммен жүзеге асты. Су бөшкелері толғанда, түн түсіп, байланыс орнатуға тырысулар аяқталды. Қараңғыда испандықтар майя жауынгерлерінің қозғалысын ести алды. Олар түнде қашудың қауіпті екенін біліп, таң атқанша күзетшілер орналастырды. Күн шығысымен испандықтар өздерін үлкен әскермен қоршағандарын көрді. Майя жауынгерлері садақ, жебе, тас сияқты зымырандармен шабуылға түсті, содан кейін найза мен сойылмен қолма-қол соғысқа кірісті. Алғашқы зымыран шабуылы кезінде қорғаушылардың сексені жараланды, ал екі испандық содан кейінгі жанжал кезінде тұтқынға алынды. Барлық испандықтар жарақат алды, оның ішінде Эрнандес де Кордова да болды. Испандықтар қорғаныс құрамына топтасып, жағалауға өтуге тырысты, онда олардың тәртібі бұзылып, қайықтар үшін аяусыз күрес басталды, бұл испандықтарды арттарынан теңізге шабуыл жасаған майя жауынгерлеріне осал қылды. Аман қалған испандықтар кемелерге жеткенде, олар өздерінің санының жартысынан астамын, елуден астам адамын жоғалтқанын түсінді. Келесі күндері бес адам жараларынан қайтыс болды. Шайқас бір сағатқа созылды. Екі кеме екі күн мен түн бойы дауылмен жүзіп, Аламинос, ұшқыш, содан кейін Флоридаға бағыт алды, онда олар жақсы ауыз су тапты, бірақ жергілікті индейлерге бір адамды жоғалтты, ал екіншісі тым көп су ішіп қайтыс болды. Ақыры кеме Кубаға жетті. Ол жерде Эрнандес де Кордова губернатор Веласкеске сапар, қалалар, плантациялар және ең бастысы алтынның табылғаны туралы есеп берді. Эрнандес жараларынан көп ұзамай қайтыс болды. Тұтқынға алынған екі майя Кубаға сапарынан аман қалды және тергеуден өтті; олар Юкатан жерінде алтын көп екеніне ант берді. Эрнандес де Кордованың есебіне және жауапқа тартылған үнді тұтқындарының куәлігіне сүйене отырып, губернатор Веласкес Үнділер кеңесіне "өзінің" ашылуы туралы хабарлап хат жазды. Педро де Альварадо мен Алонсо д'Авила басқа кемелерді басқарды. Берналь Диас дель Кастильо экипаж құрамында қызмет етті; ол экспедицияға өзінің туысы болған губернатордың ықыласы ретінде орын ала алды. Антон де Аламинос тағы да ұшқыш болды. Губернатор Веласкес жарым аралға деген құқығын қорғау үшін төрт кемені ұсынды. Грихальва да Эрнандес экспедициясынан тұтқынға алынған үнділердің біреуін алып келді. Испандықтар жағалау бойында үш үлкен майя қаласын көрді, олардың бірі, мүмкін, Тулум болды. Көктем мерекесінде флот үлкен шығанақты тапты, испандықтар оны Асценсия шығанағы деп атады. Аудармашылар арқылы Грихальва сауда жасағысы келетінін білдірді және тамақ және басқа да жабдықтар үшін шарап пен мұжұқтарды саудалады. Олар жергілікті тұрғындардан бірнеше алтын әшекейлер мен батыстағы ацтек империясының байлығы туралы хабар алды. Экспедиция алтынға толы империяның бар екенін растау үшін жетіп, Пануко өзеніне дейін солтүстікке қарай жүрді. Флот Кубаға қайтып келгенде, испандықтар Эрнандес басқарған испандық экспедициясының өткен жылғы жеңілісін қорғау үшін Шампотонға шабуыл жасады. Шайқаста бір испандық қаза тауып, елуі жараланды, оның ішінде Грихальва да болды. Грихальва Кубаға келгеннен бес ай кейін Гавана портына кірді. Кортес оларға елшілерді жіберіп, майя лордының құлында болған және тіл үйренген Жеронимио де Агиларды құтқарып алды. Агилар Кортестің аудармашысы болды. Косумельден флот Юкатан түбегінің солтүстігін айналып, Табаско өзеніне дейін жағалау бойымен жүрді, Кортес оны испандық капитанның құрметіне Грихальва өзені деп атады. Чонталь майя қаласы. Майялар шайқасқа дайындалды, бірақ испандық аттар мен қарулар нәтижені жылдам шешті. Марина Кортестің серігі болды және соңынан оған ұл татті. 1519 жылы Кортес тәжірибелі Франсиско де Монтехоны корольге сыйлықтармен Испанияға қайтарды. Испанияда болғанда Монтехо Кортестің мүддесін қорғады және Диего де Веласкестің жақтастарына қарсы шықты. Монтехо жеті жыл Испанияда болды және ақыры мұрагерлік әскери титулын алды.

In 1517, Francisco Hernández de Córdoba set sail from Cuba with a small fleet, The experienced Antón de Alaminos served as pilot; he had previously served as pilot under Christopher Columbus on his final voyage. Also among the approximately 100 strong expedition members was Bernal Díaz del Castillo. The expedition sailed west from Cuba for three weeks, and weathered a two day storm a week before sighting the coast of the northeastern tip of the Yucatán Peninsula. The ships could not put in close to the shore due to the shallowness of the coastal waters. However, they could see a Maya city some two leagues inland, upon a low hill. The Spanish called it Gran Cairo (literally "Great Cairo") due to its size and its pyramids. Although the location is not now known with certainty, it is believed that this first sighting of Yucatán was at Isla Mujeres. When the Spaniards ransacked the temples they found a number of low grade gold items, which filled them with enthusiasm. The expedition captured two Mayas to be used as interpreters and retreated to the ships. Over the following days the Spanish discovered that although the Maya arrows had struck with little force, the flint arrowheads tended to shatter on impact, causing infected wounds and a slow death; two of the wounded Spaniards died from the arrow wounds inflicted in the ambush. Over the next fifteen days the fleet slowly followed the coastline west, and then south. On 23 February 1517, They were led amongst large buildings until they stood before a blood caked altar, where many of the city's inhabitants crowded around. The Indians piled reeds before the visitors; this act was followed by a procession of armed Maya warriors in full war paint, followed by ten Maya priests. The Maya set fire to the reeds and indicated that the Spanish would be killed if they were not gone by the time the reeds had been consumed. The Spanish party withdrew in defensive formation to the shore and rapidly boarded their boats to retreat to the safety of the ships. The small fleet continued for six more days in fine weather, followed by four stormy days. By this time water was once again dangerously short. The ships spotted an inlet close to another city, and a landing party discovered fresh water. Armed Maya warriors approached from the city while the water casks were being filled. Communication was once again attempted with signs. Night fell by the time the water casks had been filled and the attempts at communication concluded. In the darkness the Spaniards could hear the movements of large numbers of Maya warriors. They decided that a night time retreat would be too risky; instead, they posted guards and waited for dawn. At sunrise, the Spanish saw that they had been surrounded by a sizeable army. The massed Maya warriors launched an assault with missiles, including arrows, darts and stones; they then charged into hand to hand combat with spears and clubs. Eighty of the defenders were wounded in the initial barrage of missiles, and two Spaniards were captured in the frantic mêlée that followed. All of the Spanish party received wounds, including Hernández de Córdoba. The Spanish regrouped in a defensive formation and forced passage to the shore, where their discipline collapsed and a frantic scramble for the boats ensued, leaving the Spanish vulnerable to the pursuing Maya warriors who waded into the sea behind them. When the surviving Spanish reached the safety of the ships, they realised that they had lost over fifty men, more than half their number. Five men died from their wounds in the following days. The battle had lasted only an hour, The two ships sailed through a storm for two days and nights; Alaminos, the pilot, then steered a course for Florida, where they found good drinking water, although they lost one man to the local Indians and another drank so much water that he died. The ships finally made port in Cuba, where Hernández de Cordóba wrote a report to Governor Velázquez describing the voyage, the cities, the plantations, and, most importantly, the discovery of gold. Hernández died soon after from his wounds. The two captured Maya survived the voyage to Cuba and were interrogated; they swore that there was abundant gold in Yucatán. Based upon Hernández de Córdoba's report and the testimony of the interrogated Indian prisoners, Governor Velázquez wrote to the Council of the Indies notifying it of "his" discovery. Pedro de Alvarado and Alonso d'Avila captained the other ships. Bernal Díaz del Castillo served on the crew; he was able to secure a place on the expedition as a favour from the governor, who was his kinsman. Antón de Alaminos once again served as pilot. Governor Velázquez provided all four ships, in an attempt to protect his claim over the peninsula. Grijalva also took one of the captured Indians from the Hernández expedition. The Spanish spotted three large Maya cities along the coast, one of which was probably Tulum. On Ascension Thursday the fleet discovered a large bay, which the Spanish named Bahía de la Ascensión. By means of interpreters, Grijalva indicated that he wished to trade and bartered wine and beads in exchange for food and other supplies. From the natives they received a few gold trinkets and news of the riches of the Aztec Empire to the west. The expedition continued far enough to confirm the reality of the gold rich empire, sailing as far north as Pánuco River. As the fleet returned to Cuba, the Spanish attacked Champotón to avenge the previous year's defeat of the Spanish expedition led by Hernández. One Spaniard was killed and fifty were wounded in the ensuing battle, including Grijalva. Grijalva put into the port of Havana five months after he had left. Cortés sent out messengers to them and was able to rescue the shipwrecked Gerónimo de Aguilar, who had been enslaved by a Maya lord. Aguilar had learnt the Yucatec Maya language and became Cortés' interpreter. From Cozumel, the fleet looped around the north of the Yucatán Peninsula and followed the coast to the Tabasco River, which Cortés renamed as the Grijalva River in honour of the Spanish captain who had discovered it. a Chontal Maya town. The Maya prepared for battle but the Spanish horses and firearms quickly decided the outcome. Marina became Cortés' consort and eventually bore him a son. In 1519, Cortés sent the veteran Francisco de Montejo back to Spain with treasure for the king. While he was in Spain, Montejo pleaded Cortés' cause against the supporters of Diego de Velásquez. Montejo remained in Spain for seven years, and eventually succeeded in acquiring the hereditary military title of adelantado.

Эрнан Кортес майялар жазығында, 152425

1524 жылы оның мақсаты Гондурасты жаулап алуға жіберген бүлікші Кристобаль де Олидті бағындыру еді; алайда, Олид сол аумаққа келгеннен кейін өзін тәуелсіз деп жариялады. Олардың бірі тасты тік жарға құрылған, көлге және оған құятын өзенге жақын жерде салынған. Қала ағаш қамалмен қоршалған және алдында ор қазылған. Кортес Тиак қаласы одан да үлкен екенін, қабырғалармен, күзет мұнараларымен және нығайту жұмыстарымен қоршалғандығын хабарлады; қала өзі үш жеке қорғалған ауданға бөлінген. Тиак аты-жөні белгісіз кішігірім қаламен соғыста болғаны айтылады. Кеджашелер өздерінің қалалары агрессивті Ица көршілерінің шабуылдарына қарсы нығайтылғанын мәлімдеді. Олар 1525 жылғы 13 наурызда Петен-Ица көлінің солтүстік жағалауына жетті. Экспедицияны сүйреп келген Рим-католик дін қызметкерлері Ица патшасы Адж Кан Экʼ қатысуымен қасиетті мисса өткізді, ол осыған қатты әсерленіп, крестке табынуға және өз құдайындарын жоюға уәде берді. Кортес Кан Экʼ-тің Нойпетенге (Тайасал деп те аталады) келу шақыруын қабылдады және 20 испан сарбазымен бірге Майя қаласына өтті, ал оның әскерінің қалған бөлігі оны оңтүстік жағалауда күтіп алу үшін көлдің айналасымен жол тартты. Нойпетеннен кеткен кезде Кортес крест және жақсы жүрмейтін атты қалдырды, Ица оны құдай санайтын болды, оған құс, ет және гүлдермен тамақтандыруға тырысты, бірақ жануар көп ұзамай өлді. Испандықтар 1618 жылы францискандық дін қызметкерлері келгенге дейін Ицамен ресми түрде байланыс жасамады, сол кезде Кортестің кресі әлі де Нойпетенде тұр деген әңгіме тарады. Ол шамамен ондай адаммен бірге сол жерде қалған әскерінің қайта жиналуын күтті.

Франсиско де Монтехо, 15271528

Мексиканың бай жерлері бірнеше жыл бойы конкистадорлардың басты назарын аударды, содан кейін 1526 жылы Франсиско де Монтехо (Грихалва мен Кортес экспедицияларының қатысушысы) 1527 жылы Испаниядан төрт кемеде 400 адаммен, жылқымен, ұсақ қарумен, зеңбіректермен және азық-түлікпен кетті. Ол Санто-Домингоға бағытталды, онда қосымша азық-түлік пен жылқы жиналды. Кемелердің бірі Санто-Домингода кейіннен қолдау көрсету үшін жеткізілім кемесі ретінде қалдырылды; қалған кемелер жөнелтілді және 1527 жылдың қыркүйек айының екінші жартысында Косумельге жетті. Монтехо Козумельдің билеушісі Адж Наум Патпен тыныштықта қабылданды, бірақ кемелер Юкатан жағалауына бет бұру алдында қысқа уақытқа тоқтады. Экспедиция Экаб провинциясындағы Ксельхаға жақын жерде, қазіргі Мексиканың Кинтана-Роо штатында жерге қонды. Монтехо Ксельхада өзінің оң қолбасшысы Алонсо д'Авиламен 40 сарбаздық гарнизон орналастырды және жақын маңдағы Поледе тағы 20 сарбазды орналастырды. Әскерлері арасында наразылық күшейген кезде Монтехо кемелерін өртеп жіберуге батылды. Бұл оның әскерлерінің нығайды, олар біртіндеп Юкатанның қатал жағдайларына бейімделді. Монтехо әлі де достық қарым-қатынаста болған Адж Нуам Паттан материкке келген сапары кезінде көбірек азық-түлік алды. Белмада Монтехо жақын маңайдағы майя қалаларының басшыларын жинап, оларға Испания тажына адал болуға ант беруге бұйырды. Осыдан кейін Монтехо өз әскерін Экабтың 5000 үйі бар деп сипатталған Конил қаласына бастап барды, онда испандық отряд екі ай бойы тоқтады. Санто-Домингодан көмекші кеме келді, Монтехо оны жағалау бойымен оңтүстікке қарай жүзіп, Авиланы құрлық арқылы жіберді. Монтехо Чактумалдың (Четумал провинциясының астанасы) гүлденген портын тапты. Чактумалда Монтехо кеме апатына ұшыраған испандық теңізші Гонсало Геррероның аймақта екенін біліп, оған хабар жіберіп, отандастарына қосылуға шақырды, бірақ майялық Герреро бас тартты. Чактумал майялары испандарға жалған ақпарат берді, ал Монтехо Авиланы таба алмады және онымен байланыса алмады. Авила Ксельхаға құрлық арқылы қайтып келді және жаңадан құрылған испандық колонияны жақын маңдағы Xamanha-ға көшірді, Саламанка де Акалан алтынды таба алмады және күткеннен кем халыққа ие болды. Авила көп ұзамай жаңа қоныстан бас тартып, Кехаше жерлерін кезіп, 1530 жылдың соңында Шампотонға жетті. Табаскодағы отаршылдық күрес кезінде ақсақал Монтехо біраз уақытқа түрмеге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол ұлымен Табаско штатының Ксикаланго қаласында кездесті, содан кейін екеуі де Шампотон қаласында Авилаға қосылды. Алонсо д'Авила Мани арқылы аралдың шығысындағы Чауакаға құрлық арқылы жіберілді, онда оны шиу майялары жақсы қабылдады. Авила оңтүстік-шығысқа қарай Четумалға қарай жалғасты, онда ол испандық Вилла Реал ("Сарадар қала") қаласын құрды. Жергілікті майялар жаңа испандық колонияның орналасуына қарсылық көрсетті және Авила мен оның адамдары Вилла Реалды тастап, каноэмен Гондурасқа баруға мәжбүр болды. Маяның шабуылдаушы билеушісі Адж Канул испандарға берілді. Бұл шайқастан кейін жас Франсиско де Монтехо солтүстік Купуль провинциясына жіберілді, онда лорд Наабон Купуль оған Чичен-Ицада испандық Сиуад Реал қаласын құруға қарсылық білдірді. Монтехо провинцияны сарбаздарына бөліп, әрқайсысына екі-үш мың майяны энкоменда ретінде берді. Алты айлық испан билігінен кейін Купулдің қанағатсыздығын енді ұстап тұруға болмайды және Наабон Купул Монехо Жас патшаны өлтіруге жасалған сәтсіз әрекетте қаза тапты. Олардың билеушісінің өлімі Купулдің ашуын оятты, ал 1533 жылдың ортасында олар Чичен-Ицадағы шағын испан гарнизонын қоршауға алды. Жас Монтехо шабуылдаушыларына алаңдататын жағдай жасады, ал ол және оның адамдары батысқа қашты, онда Чел, Печ және Сю провинциялары испандықтарға мойынсұнып қалды. Монтехоны Дзиламда Чел провинциясының билеушісі Намукс Чел достықпен қабылдады. 1534 жылдың көктемінде ол әкесіне қосылды. Оның ұлы Купульді испандықтардың бақылауында ұстауға тырысқан кезде Франсиско де Монтехо Үлкен Маниде Сиу билеушісімен кездесті. Шиу майялары жаулап алу кезінде испандықтармен достығын сақтады және испан билігі соңында Шиудің қолдауымен Юкатан үстінде құрылды. Монтехолар Дзикабалда қайтадан біріккеннен кейін, испандықтар қиындықтарға ұшыраса да, Дзиламда жаңа испан қаласын құрды. Фр...

The richer lands of Mexico engaged the main attention of the conquistadors for some years, then in 1526 Francisco de Montejo (a veteran of the Grijalva and Cortés expeditions) In 1527, he left Spain with 400 men in four ships, with horses, small arms, cannon and provisions. He set sail for Santo Domingo, where more supplies and horses were collected, One of the ships was left at Santo Domingo as a supply ship to provide later support; the other ships set sail and reached Cozumel in the second half of September 1527. Montejo was received in peace by the lord of Cozumel, Aj Naum Pat, but the ships only stopped briefly before making for the Yucatán coast. The expedition made landfall somewhere near Xelha in the Maya province of Ekab, in what is now Mexico's Quintana Roo state. Montejo garrisoned Xelha with 40 soldiers under his second in command, Alonso d'Avila , and posted 20 more at nearby Pole. With discontent growing among his men, Montejo took the drastic step of burning his ships; this strengthened the resolve of his troops, who gradually acclimatised to the harsh conditions of Yucatán. Montejo was able to get more food from the still friendly Aj Nuam Pat, when the latter made a visit to the mainland. At Belma, Montejo gathered the leaders of the nearby Maya towns and ordered them to swear loyalty to the Spanish Crown. After this, Montejo led his men to Conil, a town in Ekab that was described as having 5,000 houses, where the Spanish party halted for two months. The support ship eventually arrived from Santo Domingo, and Montejo used it to sail south along the coast, while he sent Ávila over land. Montejo discovered the thriving port city of Chaktumal (capital of the Chetumal Province). At Chaktumal, Montejo learnt that shipwrecked Spanish sailor Gonzalo Guerrero was in the region, and Montejo sent messages to him, inviting him to return to join his compatriots, but the Mayanised Guerrero declined. The Maya at Chaktumal fed false information to the Spanish, and Montejo was unable to find Ávila and link up with him. Ávila returned overland to Xelha, and transferred the fledgling Spanish colony to nearby Xamanha, Salamanca de Acalan proved a disappointment, with no gold for the taking and with lower levels of population than had been hoped. Ávila soon abandoned the new settlement and set off across the lands of the Kejache to Champotón, arriving there towards the end of 1530. During a colonial power struggle in Tabasco, the elder Montejo was imprisoned for a time. Upon his release, he met up with his son in Xicalango, Tabasco, and they then both rejoined Ávila at Champotón. Alonso d' Ávila was sent overland to Chauaca in the east of the peninsula, passing through Maní, where he was well received by the Xiu Maya. Ávila continued southeast to Chetumal where he founded the Spanish town of Villa Real ("Royal Town"). The local Maya fiercely resisted the placement of the new Spanish colony and Ávila and his men were forced to abandon Villa Real and make for Honduras in canoes. Aj Canul, the lord of the attacking Maya, surrendered to the Spanish. After this battle, the younger Francisco de Montejo was despatched to the northern Cupul province, where the lord Naabon Cupul reluctantly allowed him to found the Spanish town of Ciudad Real at Chichén Itzá. Montejo carved up the province amongst his soldiers and gave each of his men two to three thousand Maya in encomienda. After six months of Spanish rule, Cupul dissatisfaction could no longer be contained and Naabon Cupul was killed during a failed attempt to kill Montejo the Younger. The death of their lord only served to inflame Cupul anger and, in mid 1533, they laid siege to the small Spanish garrison at Chichén Itzá. Montejo the Younger abandoned Ciudad Real by night after arranging a distraction for their attackers, and he and his men fled west, where the Chel, Pech and Xiu provinces remained obedient to Spanish rule. Montejo the Younger was received in friendship by Namux Chel, the lord of the Chel province, at Dzilam. In the spring of 1534 he rejoined his father in the Chakan province at Dzikabal, near Tʼho (the modern city of Mérida). While his son had been attempting to consolidate the Spanish control of Cupul, Francisco de Montejo the Elder had met the Xiu ruler at Maní. The Xiu Maya maintained their friendship with the Spanish throughout the conquest and Spanish authority was eventually established over Yucatán in large part due to Xiu support. The Montejos, after reuniting at Dzikabal, founded a new Spanish town at Dzilam, although the Spanish suffered hardships there. Francisco de Montejo the Younger remained behind in Dzilam to continue his attempts at conquest of the region but, finding the situation too difficult, he soon retreated to Campeche to rejoin his father and Alonso d' Ávila, who had returned to Campeche shortly before Montejo the Younger. Around this time, the news began to arrive of Francisco Pizarro's conquests in Peru and the rich plunder that his soldiers were taking there, undermining the morale of Montejo's already disenchanted band of followers. Montejo's soldiers began to abandon him to seek their fortune elsewhere; in seven years of attempted conquest in the northern provinces of the Yucatán Peninsula, very little gold had been found. Towards the end of 1534 or the beginning of the next year, Montejo the Elder and his son retreated from Campeche to Veracruz, taking their remaining soldiers with them. Montejo the Elder became embroiled in colonial infighting over the right to rule Honduras, a claim that put him in conflict with Pedro de Alvarado, captain general of Guatemala, who also claimed Honduras as part of his jurisdiction. Alvarado's claim ultimately turned out successful. In Montejo the Elder's absence, first in central Mexico, and then in Honduras, Montejo the Younger acted as lieutenant governor and captain general in Tabasco. This resistance was sufficiently tenacious that Montejo the Younger sent his cousin from Tabasco to Champotón to take command. His diplomatic overtures to the Champotón Kowoj were successful and they submitted to Spanish rule. Champotón was the last Spanish outpost in the Yucatán Peninsula; it was increasingly isolated and the situation there became difficult.

Солтүстік Юкатанды жаулап алу және қоныстандыру, 15401546

1540 жылы Франсиско де Монтехо Үлкені, ол қазір 60 жасқа жуып қалған, Юкатанды отарлауға арналған патшалық құқықтарын ұлы Франсиско де Монтехо Кішіге тапсырды. 1541 жылдың басында Монтехо Кіші Шампотондағы туысымен қосылды; ол онда ұзақ қалмады және күштерін тез Кампечеге көшірді. Кампечеде 300-400 испан сарбазына қолбасшылық еткен Монтехо Кіші Юкатан түбегіндегі испандықтардың алғашқы тұрақты қалалық кеңесін құрды. Кампечеде испандықтардың бекінісін орнатудан кейін Монтехо Кіші жергілікті майя әмірлерін шақырып, испан тәжіне бағынуға бұйырды. Көптеген әмірлер бейбіт түрде бағынды, соның ішінде Сью майясының билеушісі де бар еді. Кануль майясының әміршісі бағынудан бас тартты, және Монтехо Кіші оған қарсы туысын жіберді; ал Монтехо өзі күш-қуат күтіп Кампечеде қалды. Монтехо Кіші туысын Чауакаға жіберді, онда шығыс әмірлерінің көпшілігі оны бейбітшілікпен қарсы алды. Кочуа майялары қарсылық көрсетті, бірақ испандықтар оларды тез жеңді. Купуль майялары да жаңадан орнатылған испан үстемдігіне қарсы көтерілді, және олардың қарсылығы да тез басылды. Монтехо шығыс Экаб провинциясына қарай жол тартты, және Поледе шығыс жағалауға жетті. Дауылды ауа райы испандықтардың Косумельге өтуіне кедергі келтірді, және өтуге тырысқан тоғыз испандық суға батып кетті. Тағы бір испан конкистадоры жауыздай майялардың қолынан қаза тапты. Бұл оқиға туралы әңгімелер тарады, және Купуль мен Кочуа провинциялары болашақ еуропалық билеушілеріне қарсы қайтадан көтерілді. Испан билігі түбектің шығыс бөлігінде әлсіз болды, және көптеген майя мемлекеттері тәуелсіздігін сақтап қалды, олардың ішінде Четумал, Кочуа, Купуль, Сотута және Таздер болды. Шығыс қалаларында 18 испандық күтпеген жерден шабуылға ұшырады және құрбандыққа шалынды. Осы оқиға туралы бір мәліметте 400-ден астам одақтас майя және мал-жан жазылған. Мерида мен Кампечеге алдағы шабуыл туралы ескертілді; Монтехо Кіші және оның туысы Кампечеде болды. Үлкен Монтехо 1546 жылдың желтоқсан айында Чьяпастан Меридаға келді, Шампотон мен Кампечеден жиналған күштермен. Шығыс майяларының көтерілісі бір шайқаста жеңілді, онда жиырма испандық және бірнеше жүз майя одақтастары қаза тапты. Бұл шайқас Юкатан түбегінің солтүстік бөлігінің соңғы жаулануын белгіледі.

In 1540, Francisco de Montejo the Elder, who was now in his late 60s, turned his royal rights to colonise Yucatán over to his son, Francisco de Montejo the Younger. In early 1541, Montejo the Younger joined his cousin in Champoton; he did not remain there long, and quickly moved his forces to Campeche. Once there, Montejo the Younger, commanding between 300 and 400 Spanish soldiers, established the first permanent Spanish town council in the Yucatán Peninsula. Shortly after establishing the Spanish presence in Campeche, Montejo the Younger summoned the local Maya lords and commanded them to submit to the Spanish Crown. A number of lords submitted peacefully, including the ruler of the Xiu Maya. The lord of the Canul Maya refused to submit and Montejo the Younger sent his cousin against them; Montejo himself remained in Campeche awaiting reinforcements. Montejo the Younger next sent his cousin to Chauaca where most of the eastern lords greeted him in peace. The Cochua Maya resisted fiercely but were soon defeated by the Spanish. The Cupul Maya also rose up against the newly imposed Spanish domination, and also their opposition was quickly put down. Montejo continued to the eastern Ekab province, reaching the east coast at Pole. Stormy weather prevented the Spanish from crossing to Cozumel, and nine Spaniards drowned in the attempted crossing. Another Spanish conquistador was killed by hostile Maya. Rumours of this setback grew in the telling and both the Cupul and Cochua provinces once again rose up against their would be European overlords. The Spanish hold on the eastern portion of the peninsula remained tenuous and a number of Maya polities remained independent, including Chetumal, Cochua, Cupul, Sotuta and the Tazes. Eighteen Spaniards were surprised in the eastern towns, and were sacrificed. A contemporary account described the slaughter of over 400 allied Maya, as well as livestock. Mérida and Campeche were forewarned of the impending attack; Montejo the Younger and his cousin were in Campeche. Montejo the Elder arrived in Mérida from Chiapas in December 1546, with reinforcements gathered from Champotón and Campeche. The rebellious eastern Maya were finally defeated in a single battle, in which twenty Spaniards and several hundred allied Maya were killed. This battle marked the final conquest of the northern portion of the Yucatán Peninsula.

Петен алабы, 16181697

Петен алқабы қазіргі Гватемаланың бір бөлігін құрайтын аумақты қамтиды; отарлық дәуірде ол бастапқыда Юкатан губернаторының қарауында болды, бірақ 1703 жылы Гватемаланың Корольдік Аудиенциясының қарауына берілді. 1525 жылы Гондурасқа жорық жасаған Эрнан Кортес Петен-Ица көлінің маңындағы Ица патшалығына соғып өткен. Францискан монахтары 1619 жылдың қазанында қайта оралды, және Кан Экʼ оларды дос күшпен қарсы алды, бірақ бұл жолы майя дін қызметкерлері жаулық көрсетіп, миссионерлерді тамақ пен сусыз қуды, бірақ Меридаға қайта оралу жолында аман қалды. 1622 жылдың наурыз айында Юкатан губернаторы Диего де Карденас капитан Франсиско де Миронес и Лезканоға Ицаға шабуыл жасауға бұйрық берді; ол 20 испан сарбазы мен 80 майямен Юкатаннан аттанды. Кейіннен францискан монахы Диего Дельгадо оның экспедициясына қосылды. Нохпетенге бара жатқанда, Дельгадо майяларға қатысты әскерилердің өрескелдігіне қынжылды және экспедицияны тастап, Белиздің Типуж қаласынан келген 80 христиан майямен бірге Нохпетенге өз жолын тапты. Миронес Дельгадоның кеткенін білгенде, оны қайта оралуға немесе бас тартса, оның сүйемелдеушісі болуға көндіру үшін 13 сарбазды жіберді. Сол себепті ол Нохпетенге жетуге бекінген еді. Типуж қаласынан Дельгадо Кан Экʼке хабаршы жіберіп, Нохпетенге сапарлауға рұқсат сұрады; Ица патшасы миссионер мен оның серіктеріне қауіпсіз өтуді уәделеді. Бастапқыда бұл топты Ица астанасында бейбіт күшпен қарсы алды, бірақ испан сарбаздары күшін жібергеннен кейін, Ица жаңа келгендерді тұтқынға алды. Сарбаздар майя құдайларына құрбандық болды. Құрбандықтан кейін, Ица Дельгадоны тұтқынға алып, жүрегін кесіп, денесін бөліп тастады; олар оның басын басқалармен бірге қазыққа іліп қойды. Дельгадоның майя серіктерінің басшысының тағдыры да жаман болды. Дельгадоның сүйемелдеушілерінен хабар болмағандықтан, Миронес екі испан сарбазын майя барлаушысымен бірге олардың тағдырын білу үшін жіберді. Олар Петен-Ица көлінің жағалауына келгенде, Ица оларды өз аралдық астанасына алып барып, түрмеге қамады. Барлаушы Бернардино Эк қашып, Миронеске жаңалықпен оралды. Олар барлығын өлтірді. Бұл оқиғалардан кейін, Оңтүстік Юкатанның бірнеше қалаларында испан гарнизондары орналастырылды, және АджКʼин Пʼолдың қайда екені туралы ақпарат бергендерге сыйақы ұсынылды. Окскуцкабтың майя губернаторы Фернандо Камал 150 майя садақшысымен бірге соғыс басшысын іздеуге шықты; олар Ица капитаны мен оның ізбасарларын, сондай-ақ тоналған Сакалум шіркеуінен күміс заттар мен Миронеске тиесілі заттарды қолға түсірді. Тұтқындар испан капитаны Антонио Мендес де Канзоға қайтарылды, азаптау арқылы сұраққа тартылып, сотталды және асылып, сүйреліп, төртке бөлінуге үкім шығарылды. Олардың бастары кесіліп, бастары қазіргі Мексиканың Юкатан штатындағы отарлық Партидо де ла Сьерраның қалаларының алаңдарында қойылды. Бұл оқиғалар 1695 жылға дейін испандықтардың Ицамен байланыс орнатуға жасаған барлық әрекеттерін тоқтатты.

The Petén Basin covers an area that is now part of Guatemala; in colonial times it originally fell under the jurisdiction of the Governor of Yucatán, before being transferred to the jurisdiction of the Audiencia Real of Guatemala in 1703. The Itza kingdom centred upon Lake Petén Itzá had been visited by Hernán Cortés on his march to Honduras in 1525. The friars returned in October 1619, and again Kan Ekʼ welcomed them in a friendly manner, but this time the Maya priesthood were hostile and the missionaries were expelled without food or water, but survived the journey back to Mérida. In March 1622, the governor of Yucatán, Diego de Cárdenas, ordered Captain Francisco de Mirones y Lezcano to launch an assault upon the Itza; he set out from Yucatán with 20 Spanish soldiers and 80 Mayas from Yucatán. His expedition was later joined by Franciscan friar Diego Delgado. En route to Nojpetén, Delgado believed that the soldiers' treatment of the Maya was excessively cruel, and he left the expedition to make his own way to Nojpetén with eighty Christianised Maya from Tipuj in Belize. When Mirones learnt of Delgado's departure, he sent 13 soldiers to persuade him to return or continue as his escort should he refuse. The soldiers caught up with him just before Tipuj, but he was determined to reach Nojpetén. From Tipuj, Delgado sent a messenger to Kan Ekʼ, asking permission to travel to Nojpetén; the Itza king replied with a promise of safe passage for the missionary and his companions. The party was initially received in peace at the Itza capital, but as soon as the Spanish soldiers let their guard down, the Itza seized and bound the new arrivals. The soldiers were sacrificed to the Maya gods. After their sacrifice, the Itza took Delgado, cut his heart out and dismembered him; they displayed his head on a stake with the others. The fortune of the leader of Delgado's Maya companions was no better. With no word from Delgado's escort, Mirones sent two Spanish soldiers with a Maya scout to learn their fate. When they arrived upon the shore of Lake Petén Itzá, the Itza took them across to their island capital and imprisoned them. Bernardino Ek, the scout, escaped and returned to Mirones with the news. and killed them all. Following these killings, Spanish garrisons were stationed in several towns in southern Yucatán, and rewards were offered for the whereabouts of AjKʼin Pʼol. The Maya governor of Oxkutzcab, Fernando Kamal, set out with 150 Maya archers to track the warleader down; they succeeded in capturing the Itza captain and his followers, together with silverware from the looted Sakalum church and items belonging to Mirones. The prisoners were taken back to the Spanish Captain Antonio Méndez de Canzo, interrogated under torture, tried, and condemned to be hanged, drawn and quartered. They were decapitated, and the heads were displayed in the plazas of towns throughout the colonial Partido de la Sierra in what is now Mexico's Yucatán state. These events ended all Spanish attempts to contact the Itza until 1695.

17 ғасырдың соңы

1692 жылы баск аристократы Мартин де Урсуа и Аризменди испан короліне Гватемала колониясымен байланыстыру үшін Меридадан оңтүстікке қарай жол салуды ұсынды, осы процесте кез келген тәуелсіз жергілікті халықты колониялық қауымдастықтарға "бағындыру"; бұл Оңтүстік Петеннің Лакандон Чоль және Манче Чоль тайпаларын, сондай-ақ Усумасинта өзенінің жоғарғы ағысын бағындырудың үлкен жоспарының бір бөлігі болды. Бастапқы жоспар бойынша, Юкатан провинциясы солтүстік бөлігін, ал Гватемала оңтүстік бөлігін салуға тиіс еді, екеуі де Чоль аймағында кездесуге жоспарланған; алайда, жоспар кейіннен Ица патшалығы арқылы шығысқа қарай өту үшін өзгертілді. Юкатанның губернаторы ретінде (1695-1696 жж.) Мартин де Урсуа и Аризменди Кампечеден Петенге қарай оңтүстікке жол салуды бастады. Экспедиция оңтүстікке қарай кеджашелер жеріне қарай жылжыды, ол Чунпичтен басталып, қазіргі Мексика мен Гватемала шекарасынан солтүстікке қарай орналасқан. Ол бірнеше жергілікті тұрғындарды колониялық елді мекендерге көшіру үшін жинады, бірақ қарулы кеджашелер қарсылық көрсетті. Гарсия де Паредес сәуірдің ортасында шегінуге шешім қабылдады. 1695 жылдың наурыз айында капитан Хуан Диас де Веласко 70 испан сарбазымен және көптеген Верапаз майя садақшыларымен, жергілікті керуеншілермен және төрт доминикан монахымен бірге Гватемаланың Альта-Верапасындағы Каабоннан аттанды. Испандықтар Петен-Ица көліне жетіп, Ица аңшыларымен бірнеше қақтығыстарға қатысты. Көл жағасында, Нойпетенді көріп тұрып, испандықтар өте көп Ица әскерімен кездесті, сондықтан олар оңтүстікке, негізгі лагеріне қайтты. Ұсталған Ица тұтқынынан алынған мәліметтер Ица патшалығы испандықтарды тойтарыс беруге жоғары дайындықпен екенін көрсетті; экспедиция дереу Каабонға қайта оралды. 1695 жылдың мамыр айының ортасында Гарсия де Паредес Кампечеден оңтүстікке қарай қайта жорық жасады. Урсуа сондай-ақ Текʼакстан және Оккутцкабʼтан екі рота майя мушкетерін Бʼолончен Кавичтегі экспедицияға қосылуға бұйрық берді, ол Кампече қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Мамыр айының соңында үш монах пен бір діни бауырлас испан әскеріне қосылды. Францискандықтардың екінші тобы Ицалармен байланыс орнату үшін Нойпетенге өздігінен жол тартты, оған Андрес де Авендано басшылық етті, оның ілесінде тағы бір монах пен діни бауырлас болды. Гарсия де Паредес Петен-Ица көлінің солтүстігінде 25 лига (шамамен 65 миль немесе 105 км) қашықтықта Чунтукиде бекініс салуды бұйырды, ол "Патшалық жол" жобасы үшін негізгі әскери база ретінде қызмет ететін еді. Кампечедегі Саджабчен (немесе Сахабчен) қаласынан шыққан мушкетерлер ротасы Цукцзоктан кеджашелер қашқан Чунпичке дейін жол салушылармен бірге жылжыды. Рота офицерлері Цуктокта Гарсия де Паредестен күш сұрады, бірақ олар келгенше 25 кеджаше тастап кеткен азық-түліктерін жинау үшін Чунпичке оралды. Саджабчен күзетшілері тұрғындар жаппай қайтып келе жатқандықтан қорқып, оларға оқ атып, екі топ та шегінді. Содан кейін мушкетерлер ротасы күзетшілерін күшейту үшін келді және жақындап келе жатқан кеджаше садақшыларына қарсы шайқасқа түсті. Шайқаста бірнеше мушкетер жарақат алды, ал кеджашелер орманды жолмен жарақатсыз шегінді. Саджабчен ротасы жолды жалғастырып, тасталған көптеген азық-түлік табылған тағы екі елді мекенді тапты. Олар азық-түлікті алып, жол бойымен кері шегінді. 3 тамыз шамасында Гарсия де Паредес өзінің бүкіл әскерін Чунпичке жылжытты, ал қазан айына испан сарбаздары Сан-Педро өзенінің бастауына орналасты. Қараша айында Цукток 86 сарбазбен және Чунтукиде одан да көп сарбазбен гарнизондықталды. 1695 жылдың желтоқсанында негізгі күш 250 сарбазбен күшейтілді, оның 150-і испандықтар мен пардолар (Оңтүстік Еуропалықтардың, америкалықтардың және Батыс Африкалықтардың ұрпақтары) және 100-і майялар, сондай-ақ жұмысшылар мен керуеншілер.

In 1692 Basque nobleman Martín de Ursúa y Arizmendi proposed to the Spanish king the construction of a road from Mérida southwards to link with the Guatemalan colony, in the process "reducing" any independent native populations into colonial congregaciones; this was part of a greater plan to subjugate the Lakandon Chʼol and Manche Chʼol of southern Petén and the upper reaches of the Usumacinta River. The original plan was for the province of Yucatán to build the northern section and for Guatemala to build the southern portion, with both meeting somewhere in Chʼol territory; the plan was later modified to pass further east, through the kingdom of the Itza. As governor of Yucatán (1695 1696) now, Martín de Ursúa y Arizmendi, began to build the road from Campeche south towards Petén. The expedition advanced south into Kejache territory, which began at Chunpich, about north of the modern border between Mexico and Guatemala. He rounded up some natives to be moved into colonial settlements, but met with armed Kejache resistance. García de Paredes decided to retreat around the middle of April. In March 1695, Captain Juan Díaz de Velasco set out from Cahabón in Alta Verapaz, Guatemala, with 70 Spanish soldiers, accompanied by a large number of Maya archers from Verapaz, native muleteers, and four Dominican friars. The Spanish pressed ahead to Lake Petén Itzá and engaged in a series of fierce skirmishes with Itza hunting parties. At the lakeshore, within sight of Nojpetén, the Spanish encountered such a large force of Itzas that they retreated south, back to their main camp. Interrogation of an Itza prisoner revealed that the Itza kingdom was in a state of high alert to repel the Spanish; the expedition almost immediately withdrew back to Cahabón. In mid May 1695 García de Paredes again marched southwards from Campeche, Ursúa also ordered two companies of Maya musketeers from Tekʼax and Oxkʼutzkabʼ to join the expedition at Bʼolonchʼen Kawich, some southeast of the city of Campeche. At the end of May three friars were assigned to join the Spanish force, accompanied by a lay brother. A second group of Franciscans would continue onwards independently to Nojpetén to make contact with the Itzas; it was led by friar Andrés de Avendaño, who was accompanied by another friar and a lay brother. García de Paredes ordered the construction of a fort at Chuntuki, some 25 leagues (approximately 65 miles or 105 km) north of Lake Petén Itzá, which would serve as the main military base for the Camino Real ("Royal Road") project. A company of native musketeers from the town of Sajkabʼchen (or Sahcabchén) in Campeche, pushed ahead with the road builders from Tzuktzokʼ to the first Kejache town at Chunpich, which the Kejache had fled. The company's officers sent for reinforcements from García de Paredes at Tzuktokʼ but before any could arrive some 25 Kejache returned to Chunpich with baskets to collect their abandoned food. The nervous Sajkabʼchen sentries feared that the residents were returning en masse and discharged their muskets at them, with both groups then retreating. The musketeer company then arrived to reinforce their sentries and charged into battle against approaching Kejache archers. Several musketeers were injured in the ensuing skirmish and the Kejache retreated along a forest path without injury. The Sajkabʼchen company followed the path and found two more deserted settlements with large amounts of abandoned food. They seized the food and retreated back along the path. Around 3 August García de Paredes moved his entire army forward to Chunpich, and by October Spanish soldiers had established themselves near the source of the San Pedro River. By November Tzuktokʼ was garrisoned with 86 soldiers and more at Chuntuki. In December 1695 the main force was reinforced with 250 soldiers, of which 150 were Spanish and pardo (descendants of Southern Europeans, Amerindians, and West Africans) and 100 were Maya, together with labourers and muleteers.

Авенданьо экспедициясы, 1695 жылдың маусымы

1695 жылдың мамыр айында Юкатандағы францискан орденінің провинциялық басшысы Антонио де Сильва францискандықтардың екі тобын Петенге жолдауды тапсырды; бірінші топ Гарсия де Паредес әскери жорығына қосылуға тиіс болды. Екінші топ Петен-Ица көліне тәуелсіз түрде баруға бағытталды. Бұл екінші топты монах Андрес де Авендано басқарды. Авенданомен бірге тағы бір монах, дін қызметкері және алты христиан майя болды. Бұл соңғы топ 1695 жылдың 2 маусымында Меридадан аттанды. Авендано жаңа жол бойымен оңтүстікке қарай жол тартты, испан әскери әрекеттерінің күшейгенін байқады. Францискандар Гарсия де Паредесті Цуктокқа жеткенге дейін Бʼуктеде қуып жетеді. 3 тамызда Гарсия де Паредес Чунпичке қарай жылжыды, бірақ Авенданоны Бʼуктедегі тұтқындарға көмектесу үшін қалуға көндіруге тырысты. Авендано оның орнына тобын бөліп, төрт христиан майя серігімен бірге құпия түрде кетіп, Гарсия де Паредес алғы шебіне шабуыл жасаған және енді орманға шегінген Чунпич Кеджашесін іздеді. Ол Кеджашені таба алмады, бірақ оңтүстікке қарай Ица патшалығына апаратын жол туралы мәлімет алды. Авендано Цуктокқа қайтып, жоспарларын қайта қарады; францискандар азық-түлік жетіспейтін еді, ал олардың дінге көндіруге міндеттелген майялары күн сайын орманға қайта оралып жатты. Антонио де Сильва Авенданоға Меридаға оралуға бұйрық берді, ол 1695 жылдың 17 қыркүйегінде келді. Ал темде Хуан де Сан Буэнавентура Чавес басқаратын францискандықтардың екінші тобы IxBʼam, Bʼatkabʼ және Chuntuki (қазіргі Chuntunqui, Кармелита, Петен маңы) арқылы жол салушылардың ізімен Кеджаше аумағына қарай жол тартты.

Сан-Буэнавентура кехачелер арасында, 1695 жылдың қыркүйек-қараша аралығы

Хуан де Сан Буэнавентураның францискандықтардың шағын тобы 30 тамызда 1695 жылы Чунтукиге келді және армия оңтүстікке қарай тағы он жеті лигаға (шамамен 44,2 миль немесе 71,1 км) жол ашқандығын, бұл Petén Itzá көліне жуық, бірақ маусымдық жаңбырларға байланысты Чунтукиге қайтып оралды. Сан-Буэнавентураны екі монах және бір дін қызметкері ертіп келді. Авенданьо Меридаға оралғаннан кейін провинция жетекшісі Антонио де Сильва Сан-Буэнавентураның тобына қосылу үшін тағы екі монахты жіберді. Олардың бірі - кеджашелерді Тзуктокʼта дінге көшіру үшін, екіншісі - Чунтукиде сол мақсатта жұмыс істеу үшін жіберілді. 24 қазанда Сан Буэнавентура провинциялық басшыға хат жазып, жауынгерлік кеджашелер енді тынышталғанын және олар оған Ица тайпасы испандарды достықпен қабылдауға дайын екенін айтты. Сол күні Пакʼекʼемнен, онда 300 кеджаше тұрған Чунтукиге 62 кеджаше ер адам ерікті түрде келді. 1695 жылдың қараша айының басында монах Томас де Алкосер және аға Лукас де Сан-Франциско Пакекеме миссия орнату үшін жіберілді, онда олар қақпа (жергілікті басшы) және оның язычник (көккіл) жұбысымен жақсы қабылданды. Пакекеме жаңа испан жолынан жеткілікті алыста болғандықтан, ол әскери араласудан азат болды, ал монахтар Кеджаше аймағындағы ең үлкен миссиялық қалада шіркеудің құрылысын қадағалады. Бʼаткабʼ қаласында 100-ден астам кеджаше босқынына қызмет көрсету үшін екінші шіркеу салынды, олар испан монахтарының басқаруымен жиналған; тағы бір шіркеу Тзуктокʼ қаласында тағы бір монахтың бақылауымен құрылды.

Авенданьо экспедициясы, 1695 жылдың желтоқсаны 1696 жылдың қаңтары

Францискандық монах Андрес де Авендано 1695 жылдың 13 желтоқсанында Меридадан шығып, 1696 жылдың 14 қаңтарында төрт серігімен бірге Нойпетенге келді. Олар Чунтукиден басталып, Сан-Педро өзенінің бастауынан өтіп, тік карст төбелері арқылы, қираған үйінділердің жанындағы су қоймасына дейін алып баратын үндік жолымен жүрді. Содан кейін олар Акте өзенінің бойымен Шакаан-Ицаның Саклемакал қаласына жетті. Олар Петен-Ица көлінің батыс жағына келгенде, жергілікті ица халқы оларды ынтамен қарсы алды. Францискандар Кан Экʼ-пен бірге Нойпетенге оралып, келесі төрт күн ішінде 300-ден астам ица баласын крещение рәсімінен өткізді. Авендано Кан Экʼ-ті христиан дінін қабылдауға және испан тәжіне бағынуға көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 19 қаңтарда Коуож патшасы АджКоуож Нойпетенге келіп, Авенданомен сөйлесіп, христиандықты және испан билігін қабылдауға қарсылық білдірді. Авендано, Кан Экʼ және АджКоуож арасындағы пікір-таластар ица халқы арасындағы терең дауды көрсетті. Кан Экʼ Коуож және олардың одақтастарының францискандарды аңдып өлтіру жоспары туралы естіді, ал ица патшасы оларға Типуж арқылы Меридаға қайтуға кеңес берді. Испан монахтары жолдан адасып, үлкен қиындықтарға тап болды, соның ішінде Авенданоның серіктерінің бірі қаза тапты, бірақ бір ай бойы орманды шарлап, соңында Чунтукиге қайтып оралды, ал одан кейін Меридаға жетті.

Чич шайқасы, 2 ақпан 1696 жыл

Қаңтар айының ортасына дейін капитан Гарсия де Паредес Чунтукидегі Камино Реалдың алдыңғы бөлігіне жетті. Ол кезде оның 90 сарбазы, сондай-ақ жұмысшылар мен жүк тасушылар ғана болды. Гарсияның жоғары офицері капитан Педро де Зубиаур 60 мушкетер, екі францискан және одақтас Юкатек майя жауынгерлерімен бірге Петен-Ица көліне келді. Оларға шамамен 40 майя жүк тасушысы да еріп келді. Оларға 300 каноэ келіп, оларда 2000-ге жуық Ица жауынгерлері болды. Жауынгерлер испандықтармен еркін араласа бастады, содан кейін қақтығыс болды; испандықтардың оннан астамы каноэге қысылып, үшеуі қаза тапты. Осы сәтте испан сарбаздары мылтықпен атып, Ица жауынгерлерін кері шегіндірді, тұтқындардың арасында екі францискан да болды. Испандықтар көл жағалауынан кері шегініп, ашық жерге жиналды, онда оларды мыңдаған Ица жауынгерлері қоршады. Зубиаур өз әскеріне 30-40 Ицаны өлтіретін залпа беруге бұйрық берді. Өздерінің көптүрлі екенін түсінген испандықтар, тұтқынға алынған серіктерін өздерінің тағдырына қалдырып, Чунтукиге қарай шегінді. Мартин де Урсуа Кан Экʼ бейбіт түрде бағынуға келмейтініне көз жеткізді және Нойпетенге толыққанды шабуыл ұйымдастыруға кірісті. Жол жұмыстары екі есеге артты және Чич шайқасынан кейін бір ай өткен соң испандықтар көл жағасына жетті, енді оларды артиллерия қолдады. Тағы да көптеген каноэ жиналды, ал алаңдаған испан сарбаздары зеңбіректер мен мылтықтардан атып, Ица жауынгерлерінен ешкім зардап шеккен жоқ, олар қашып, қауіпсіз қашықтықтан ақ ту көтерді. 7 наурызда капитан Диас де Веласко екі доминикан монахымен және Диастың бұрынғы экспедициясында тұтқынға алынған АджКиксаумен бірге көлге жол ашты. Олар Петен-Ица көлінің жағасына жақындағанда, АджКиксау Нойпетенге елші ретінде жіберілді. Диас тобы Ицаның тұзағына түсіп, экспедицияның барлық мүшелері қаза тапты. Екі монах тұтқынға алынып, құрбандыққа шалынды. Ица экспедициясының 87 мүшесін, оның ішінде 50 сарбаз, екі доминикан және шамамен 35 майя көмекшісін өлтірді. Амескета Мопаннан үш күннен кейін Диас ізбен көл жағасына келді. Бір аптадан кейін ол 36 адамымен көлге жетті. Олар Нойпетеннің оңтүстік жағалауын барлау кезінде 30-ға жуық Ица каноэларымен шағылысты, ал құрлықтан да көптеген Ица жауынгерлері жақындады, бірақ қауіпсіз қашықтықты сақтады. Амескета Ицаның оның тобын Нойпетенге тасымалдау үшін ұсынған кішкентай каноэларына күдікпен қарады; түн жақындағанда Амескета көл жағалауынан шегінді, ал оның әскері жақын маңдағы кішкентай төбеде орналасты. Таң атқанда айдың жарығымен шегінуге бұйрық берді. Сан-Педро-Мартирда ол 1695 жылдың желтоқсанында Ицаның Меридаға жіберген елшілігі және Ицаның испан билігіне формалды түрде бағынуы туралы хабар алды. Өз әскерінің жоғалуын және Сан-Педро-Мартирдегі жағдайдың нашарлығын қабылдай алмаған Амескета аяқталмаған бекінісін тастап, Гватемалаға қайтты.

By mid January, Captain García de Paredes had arrived at the advance portion of the Camino Real at Chuntuki. By now he only had 90 soldiers plus labourers and porters. Captain Pedro de Zubiaur, García's senior officer, arrived at Lake Petén Itza with 60 musketeers, two Franciscans, and allied Yucatec Maya warriors. They were also accompanied by about 40 Maya porters. They were approached by about 300 canoes carrying approximately 2,000 Itza warriors. The warriors began to mingle freely with the Spanish party and a scuffle then broke out; a dozen of the Spanish party were forced into canoes, and three of them were killed. At this point the Spanish soldiers opened fire with their muskets, and the Itza retreated across the lake with their prisoners, who included the two Franciscans. The Spanish party retreated from the lake shore and regrouped on open ground where they were surrounded by thousands of Itza warriors. Zubiaur ordered his men to fire a volley that killed between 30 and 40 Itzas. Realising that they were hopelessly outnumbered, the Spanish retreated towards Chuntuki, abandoning their captured companions to their fate. Martín de Ursúa was now convinced that Kan Ekʼ would not surrender peacefully, and he began to organise an all out assault on Nojpetén. Work on the road was redoubled and about a month after the battle at Chʼichʼ the Spanish arrived at the lakeshore, now supported by artillery. Again a large number of canoes gathered, and the nervous Spanish soldiers opened fire with cannons and muskets; no casualties were reported among the Itza, who retreated and raised a white flag from a safe distance. On 7 March, Captain Díaz de Velasco led a party ahead to the lake; he was accompanied by two Dominican friars and by AjKʼixaw, an Itza nobleman who had been taken prisoner on Díaz's previous expedition. When they drew close to the shore of Lake Petén Itzá, AjKʼixaw was sent ahead as an emissary to Nojpetén. Díaz's party was lured into an Itza trap and the expedition members were killed to a man. The two friars were captured and sacrificed. The Itza killed a total of 87 expedition members, including 50 soldiers, two Dominicans and about 35 Maya helpers. Amésqueta left Mopán three days after Díaz and followed Díaz's trail to the lakeshore. He arrived at the lake over a week later with 36 men. As they scouted along the south shore near Nojpetén they were shadowed by about 30 Itza canoes and more Itzas approached by land but kept a safe distance. Amésqueta was extremely suspicious of the small canoes being offered by the Itza to transport his party across to Nojpetén; as nightfall approached Amésqueta retreated from the lakeshore and his men took up positions on a small hill nearby. In the early hours of the morning he ordered a retreat by moonlight. At San Pedro Mártir he received news of an Itza embassy to Mérida in December 1695, and an apparent formal surrender of the Itza to Spanish authority. Unable to reconcile the news with the loss of his men, and with appalling conditions in San Pedro Mártir, Amésqueta abandoned his unfinished fort and retreated to Guatemala.

Нойпетенге шабуыл

Итазалардың үздіксіз қарсылығы испандық отаршылдық билік үшін үлкен ұятқа айналды, сондықтан Кампешеден әскерлер Нойпетенді біржола басып алу үшін жіберілді. Мартин де Урсуа и Аризменди 1697 жылдың 26 ақпанында Петен-Ица көлінің батыс жағалауына әскерлерімен бірге келді және бірден ауыр қаруланған галеота шабуылдық қайығын салды. Галеотада 114 адам және кемінде бес артиллериялық құрал болды. Сан-Педро өзенін кесіп өту үшін қолданылған пирагуа қайығы да Ица астанасына шабуыл жасау үшін көлге жеткізілді. 10 наурызда Чичʼ қаласына Урсуамен келіссөздер жүргізу үшін бірнеше Ица және Ялаин елшілері келді. Кан Экʼ содан кейін ақ ту көтерілген каноэ жіберді, онда елшілер бейбіт түрде қарсылық көрсетпеуді ұсынды. Урсуа елшілікті құрметпен қабылдап, Кан Экті үш күннен кейін лагеріне шақырды. Белгіленген күні Кан Экʼ келмеді; керісінше, майя жауынгерлері жағалау бойында және көлдегі каноэлерде жиналды. 13 наурыз күні таңертең Кан Экʼ астанасына су арқылы шабуыл жасалды. Урсуа галеотаға 108 сарбаз, екі дін қызметкері, бес жеке қызметші, крещенный Ица елшісі Аджчан, оның күйеуі және Нойпетеннен алынған Ица тұтқынымен бірге отырды. Шабуылдық қайық шығысқа қарай Ица астанасына қарай бағытталды; көлдің арғы жағында Нойпетенге жақындағанда, каноэлердің үлкен флотилиясымен кездесті, олар Нойпетенге жақындау жолында жартылай шеңбер құрап жатты – Урсуа олардың арасынан өтуге бұйрық берді. Нойпетен жағалауында және қаланың шатырларында көптеген қорғаушылар жиналды. Ица садақшылары каноэлерден басқыншыларға жебе атты. Урсуа өз әскеріне атуға жауап бермеуді бұйырды, бірақ жебелер оның бірнеше сарбаздарын жарақаттады; жараланған сарбаздардың бірі мылтығын атты, сол сәтте офицерлер өзінің әскерін бақылаудан шығарды. Ицаны қорғағандар испандықтардың күшті атысынан қашқанда, олардың қаруларынан жараланғандар болды. Қала қысқа, бірақ қанды шайқастан кейін құлады, онда көптеген Ица жауынгерлері қаза тапты; испандықтар аз ғана шығынға ұшырады. Испандықтардың бомбалауы аралда көптеген өлімге әкелді; шайқастан кейін аман қалған қорғаушылар ормандарға таралып кетті, испандықтар тастап кетілген майя қаласын басып алды. Ица ақсүйектері қашып, бүкіл Петендегі майя елді мекендеріне тарады; жауап ретінде испандықтар аймақты іздеу топтарымен шолып өтті. Кан Экʼ жақын арада Ялаин майя билеушісі Чамах Ксулудың көмегімен тұтқындалды; Ководж патшасы (Адж Ководж) және басқа майя ақсүйектері мен олардың отбасылары да тұтқындалды. Ицаның жеңілуімен Америкадағы соңғы тәуелсіз және бағынбаған жергілікті патшалық еуропалық отарлаушылардың қолына түсті.

The Itzas' continued resistance had become a major embarrassment for the Spanish colonial authorities, and soldiers were despatched from Campeche to take Nojpetén once and for all. Martín de Ursúa y Arizmendi arrived on the western shore of Lake Petén Itzá with his soldiers on 26 February 1697, and once there built the heavily armed galeota attack boat. The galeota carried 114 men and at least five artillery pieces. The piragua longboat used to cross the San Pedro River was also transported to the lake to be used in the attack on the Itza capital. On 10 March a number of Itza and Yalain emissaries arrived at Chʼichʼ to negotiate with Ursúa. Kan Ekʼ then sent a canoe with a white flag raised bearing emissaries, who offered peaceful surrender. Ursúa received the embassy in peace and invited Kan Ekʼ to visit his encampment three days later. On the appointed day Kan Ekʼ failed to arrive; instead Maya warriors amassed both along the shore and in canoes upon the lake. A waterbourne assault was launched upon Kan Ek's capital on the morning of 13 March. Ursúa boarded the galeota with 108 soldiers, two secular priests, five personal servants, the baptised Itza emissary AjChan and his brother in law and an Itza prisoner from Nojpetén. The attack boat was rowed east towards the Itza capital; across the lake it encountered a large fleet of canoes spread in an arc across the approach to Nojpetén – Ursúa simply gave the order to row through them. A large number of defenders had gathered along the shore of Nojpetén and on the roofs of the city. Itza archers began to shoot at the invaders from the canoes. Ursúa ordered his men not to return fire but arrows wounded a number of his soldiers; one of the wounded soldiers discharged his musket and at that point the officers lost control of their men. The defending Itza soon fled from the withering Spanish gunfire. The city fell after a brief but bloody battle in which many Itza warriors died; the Spanish suffered only minor casualties. The Spanish bombardment caused heavy loss of life on the island; After the battle the surviving defenders melted away into the forests, leaving the Spanish to occupy an abandoned Maya town. The Itza nobility fled, dispersing to Maya settlements throughout Petén; in response the Spanish scoured the region with search parties. Kan Ekʼ was soon captured with help from the Yalain Maya ruler Chamach Xulu; The Kowoj king (Aj Kowoj) was also soon captured, together with other Maya nobles and their families. With the defeat of the Itza, the last independent and unconquered native kingdom in the Americas fell to the European colonisers.