Кіріспе

Панаманың жергілікті аймағы Гуна Яла, бұрын Сан Блас деп аталған, Панаманың солтүстік-шығысындағы комарка индигена (жергілікті провинция). Гуна Ялада гуна халқы деп аталатын жергілікті тұрғындар өмір сүреді. Оның астанасы – Гайгиргордуб. Солтүстік жағынан Кариб теңізімен, оңтүстігінен Дариен провинциясы және Эмбера-Вунаанмен, шығысынан Колумбиямен, батысынан Колон провинциясымен шектеседі. 2023 жылы мұнда 32 016 адам тұрды, олардың 95% астамы – жергілікті халық.

Этимология

Гуна-Яла Куна тілінде "Гуна жері" немесе "Гуна тауы" деген мағынаны білдіреді. Бұл аймақ бұрын Сан-Блас деп, кейін Куна-Яла деп аталған, бірақ 2011 жылдың қазан айында Панама үкіметі халықтың "Гуна" атауының шынайырақ екенін талабын мойындағаннан кейін "Гуна-Яла" деп өзгертілді.

Тарих

Бұл аймақ конкистадорлардың Акла бекінісі болған, онда Васко Нунес де Балбоа сотталып, басы кесілді. 1600 жылдары испандықтар келгенде Куна халқы Урабба шығанағының жанында, қазіргі Колумбияда өмір сүрді. Дегенмен, испандықтармен байланыс зорлық-зомбылыққа және шектеулі саудаға әкелді. Куналар Дариен аймағына қарай қашып кетті, қазіргі Панама деп есептеледі. Олар бастапқыда Кариб теңізіне құятын өзендер бойында қоныстанды, бірақ 1800 жылдардың ортасынан бастап тұщы су өзендерінің сағаларына жақын аралдарға көшуге бастарды. Сондай-ақ, Гуналар Ширдің меншік иелері ретінде мойындалды. 1903 жылы Панаманың бөлінуінен кейін 1870 жылғы заң ескерілмеді. Бұрынғы аймақтың аумағы де-факто екіге бөлінді: көп бөлігі жаңа Панама Республикасында, ал шағын бөлігі Колумбияда қалды. Аймақтың тоқтатылуы, алтын, каучук және теңіз тасбақаларын іздеу үшін сырттан келгендердің Гуна ауылдарына басып кіруі, банан концессиялары және отарлық полицияның зорлық-зомбылығына ұшырауы, жергілікті тұрғындардың наразылығын тудырды және 1925 жылдың 25 ақпанында Гуна төңкерісіне әкелді. Бұл төңкерісті Уступу қаласынан келген Неле Кантуле және Аилигандиден Ологинтипипилеле (Симрал Колман) басқарды. Қарулы Гуналар полицияға аралдарда және Угупсени Тупиледе шабуыл жасады, себебі полиция бірнеше қауымдастықта Гуна әдет-ғұрыптарын бұзу және басып тастаумен айыпталды. Гуналар бірнеше күнге Панаманың орталық үкіметінен бөлініп, тәуелсіз Туле Республикасын жариялады. Соңғы бейбіт келісім Панама үкіметінің Гуна әдет-ғұрыптарын қорғауға міндеттенетінін бекітті. Гуналар өз кезегінде аралдарда формалды мектеп жүйесін дамытуға келісті. Полиция бригадасы аумақтарынан қуылды және барлық тұтқындар босатылды. Қарулы қақтығысты аяқтаған келіссөздер Гунаның автономиялық мәртебесін орнату және басылып отырған мәдениетті сақтауға қадам болды. 1904 жылғы Конституцияның 5-бабына сәйкес, бұл әкімшілік немесе қоғамдық қажеттілік үшін арнайы саяси бөліністерге рұқсат береді, Панамадағы жергілікті аумақтар туралы заңнама 1938 жылы Сан-Блас Гуна округін құрды, оған Панама және Колон провинцияларының аумақтары кірді. Оның шекарасы мен басқаруы 1953 жылғы №16 заңмен бекітілді. Қазіргі уақытта, 2001 жылғы 23 наурыздағы Жоғарғы сот шешіміне сәйкес, аймақ аудандар мен ауылдардан тәуелсіз, ерекше саяси және әкімшілік ұйымға ие. Округтер арнайы институттармен басқарылады, ал 2000 жылғы 6 желтоқсандағы Жоғарғы соттың бөлімшесінің қаулысы бойынша, институт өз аумақтарында жобаларды жүзеге асыруды қалайтын жергілікті халықтардың келісімін қажет етеді. Губернатор Эрик Мартело 75 пакет заңсыз есірткімен көлікте жүргені анықталғаннан кейін 2020 жылдың қыркүйек айында қызметтен алынды.

Үкімет және саясат

Гуна Яланың мемлекеттік құрылымы 1953 жылғы 16-заңмен белгіленген. Гуна Яланың ең жоғары саяси билігі – Гуна Бас Конгресі. Ол Гуна Яладағы барлық қауымдардың өкілдерінен құралады және жылына екі рет отырыс өткізеді. Дауыс беру қауымның әрбір сахиласы (сайланған басшысы) арқылы жүзеге асырылады.

Гуна-Яланың саяси бөлімшелері

Гуна Яла саяси тұрғыдан төрт коррегиментоға (ауданға) бөлінген, барлығы 51 коммунада (елді мекен) бар, олардың 49-ы материк жағалауынан тыс, Сан-Блас архипелагының аралдарында орналасқан, ал тек екі шығысқа қарайғысы ғана материкте жатыр. Олар батыстан шығысқа қарай тізімделген:

География

Гуана Яла округінің немесе Гуана Яла аймағының аумағы Кариб теңізінің шығыс жағалауындағы Панаманың Дариен провинциясы мен Колумбиямен шекаралас, тар жер жолағынан тұрады. Жағалау бойында 365 аралдан тұратын архипелаг орналасқан, олардың 50-сінде адамдар тұрады. Қайықпен оңтүстік-шығыстағы Пуэрто-Обалдиядан солтүстік-батыстағы Гайгиргордубқа дейінгі арақашықтық 160 шақырымнан астам. Аймақ Панаманың солтүстік жағалауында, Панама каналының шығысында және Колумбия шекарасына жақын орналасқан. Ол каналдық маршруттарға ыңғайлы жақын және желкендеуге танымал аймақ. Дегенмен, 21-ші ғасырдың соңына қарай теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан аралдарда тұру мүмкін болмай қалу қаупі бар.

Экономика

Гуна-Яла экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы, балық аулау, туризм және қолөнер өндірісімен дамыған. Гуна-Яладағы ауыл шаруашылығы көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі. Дәстүрлі өнімдер – банан (қазіргі қытай бананы), жүгері және қант қамысы. Кокос та табыс көзі ретінде өндіріледі. Балық аулау көбінесе қолмен, сым (желі) немесе торлар арқылы жүзеге асырылады. Ауланған балықтың көп бөлігі сатуға жіберіледі. Теңіз өнімдері, әсіресе лобстер, краб, кальмар және осьминог, сату үшін арналған, олар үшін күн сайын аралдарға ұшақтар келіп тұрады. Мола тоқу – гуна әйелдерінің басты қызметі және көптеген отбасылар үшін негізгі табыс көзі. Гуна-Ялада туристік инфрақұрылым дамыған. Көбінесе бұл экотуризмге бағытталған шағын қонақүйлер. Олардың көпшілігі Карти аймағында орналасқан, бірақ Айлиганди қалашығында да кездеседі. Панама және Колон қалаларында жұмыс істейтін туыстарынан түсетін ақшалай жәрдем де табыс көзі болып табылады.

Демография

Яла облысының Гуна ауданында 31 557 адам тұрады (2010 жылғы мәлімет бойынша), бұл халық санының азайып бара жатқанын көрсетеді.

Гуна революциясы

Гуна революциясы 1925 жылғы оқиғаларды білдіреді, онда Гуна үндістері Панама билігіндегі үкіметке қарсы күресті, олар үндістерді әскери шаралар арқылы испан мәдениетін қабылдауға мәжбүрлеуге тырысты. Осы революция кезінде Гуна Яла аумағы бөлініп, қысқа ғана өмір сүрген Туле Республикасы болып құрылды. АҚШ-тың делдалына түскеннен кейін Гуна Панамамен қайта бірікті. Гуналар, Панама үкіметінің қолдауымен, жергілікті тұрғындар үшін Гуна Яла ауданы деп аталатын автономиялық аумақ құрды, оны өздері басқаратын болды.

Өмірбаян

Панама тәуелсіздігінің алғашқы жиырма жылында куна халқы ұлттық үкіметтермен күрделі келіспеушіліктерге тап болды, себебі олар олардың мәдениетін, салтын жоюға тырысты, оларға деген құрметсіздік көрсетті, жергілікті биліктер жерді бөліп-жаруға ниеттенді және губернаторлар мен отаршылдық полиция оларды ашуландырды (туған жерге келген қоныс аударушы – үнді емес). Бұл 1921 жылғы 20 сәуірде Корaсон де Хесус Нарганада болған оқиғамен байланысты, ол әйелдерді батыстыру қозғалысының бір бөлігі болды, мақсаты киімдерін өзгерту, мұрын сақиналарын, жоғары пробалы алтын табақтарды, білезіктерді, сырғаларды және әшекей ретінде тағылатын монеталарды алып қою еді. Бірақ бір әйел қашып, өзінің туған жері – Рио Наргана Сугарға қашып кетті. Полиция жауап ретінде оның балаларын тұтқынға алды, ал ұлын сыртқа шығарып, іздеуге жіберді. Сол күні Сугар өзенінде жергілікті кеңес өтті, онда әйелді жібермеу туралы шешім қабылданды. Сондықтан, қауым атынан сахила полицияға хабар жіберіп, оны іздеуді тоқтатуды сұрады. Полиция сол түні хабарға құлақ аспай, Рио Колониал Сугарға екі полиция қызметкері мен үш үндіні жіберді. Әйелдің туыстарының бірі полицияны тоқтатуға тырысқанда қақтығыс басталды, нәтижесінде қаланың үш тұрғыны қаза тапты, екі үнді полиция қызметкері қаза тапты, ал басқалары каноэмен қашып бара жатқанда қылыштармен жарақат алды. Полиция қызметкерлерінің денелерін олардың отбасылары келгенше, құмға қадалған таяққа байлап суға тастап кетті. 1925 жылдың қаңтарына дейін жағдай шиеленісіп тұрды. Хуан Демосфен Аросемена Колон провинциясының губернаторы болды және Сан-Блас қаласының мэрі Андрес Мохика берген мәліметтерге алаңдады, ол жергілікті тәуелсіздік қозғалысы туралы ақпарат берген. Сондықтан ол Сыртқы істер министрі Хорасио Ф. Альфароға американдық Энн Куп, миссионер және зерттеуші Ричард Оглесби Марштың әрекеттерін жақыннан қадағалауды тапсырды. Марш тәуелсіздіктің жақтаушысы болды. 1925 жылдың қаңтарында Панамаға оралғанда, ол полиция мен жергілікті халық арасындағы қақтығыстың жарылуға дайын екенін көрді. Сондықтан ол АҚШ әскери күштерінің Канал аймағына араласуын сұрады, протекторат құруды және Туле халқының және Дариеннің тәуелсіздік декларациясы мен адам құқықтарын жазды. Марштың қолдауын АҚШ елшісі көрсетті, ол Панама үкіметіне гуна халқының адам және саяси құқықтарын кепілдендіретін бейбіт келісімге қол қоюға көмектесті.

Революция

1925 жылы 12 ақпанда Айлигандиде өткен конференцияда ол 45 ауыл мен тайпаның басшыларымен кездесті. Конференция 26 күнге созылып, Туле Республикасын жариялады және аумақтық шекараларын анықтады. Бұл көтерілістің туын Вага Эбинкили (Мэри Колман) жасады, ол бас әскербасы Симрал Колманның немересі болды. Тудың пішіні тіктөртбұрышты, жолақты болды. Ортасы сары түсті, ал жоғарғы және төменгі жолақтары қызыл түсті, сол жағында солға қарап тұрған свастика бейнеленген. 21 ақпанда, тәуелсіздік жарияланғаннан кейін 10 күн өткен соң, карнавал кезінде Неле Гантул мен бас Колман басшылығымен 27 ақпанға дейін жалғасқан жергілікті төңкеріс басталды. Көтерілісшілердің жергілікті және Карти Айлигандиден каноэлермен Плайон Чико, Рио Тигр, Тигантиги, Наргана, УГАП және архипелагтың басқа да жерлеріндегі Ұлттық полиция штабына шабуыл жасау үшін келгені айтылады, олар полиция күштерінің көп бөлігін басып алды. Қайтыс болғандардың саны 27 адамды құрады. 4 наурызда американдық министр Джон Г. Сауттың қатысуымен гуна халқымен бейбіт келісімге қол қойылды, онда оларға жақсы шарттар, олардың дәстүр-салтына құрмет, мектептерді міндетті түрде ашудан бас тарту және басқа азаматтар сияқты қорғау мен құқықтар берілді. Гуна халқы өз кезегінде қаруларын тастап, тәуелсіздік жариялаудан бас тартып, Панама заңдарына бағынуға уәде берді.