Кіріспе

Мексика мен АҚШ-тағы ежелгі халықтар. Олардың негізгі мекендері Мексиканың солтүстік-батысындағы Сонора штатындағы Рио Яки аңғарында. Бүгінде Сонорада сегіз Яки ауылы бар. Яки тілінде шамамен 16 000 адам сөйлейді, негізінен Сонора, Синалоа және Аризона штаттарында. Яки – тональды тіл, сөздің бірінші немесе екінші буынына тональды екпін түседі. Экпіннен кейінгі буындардың барлығы жоғары дауыста айтылады. Бұл тіл питч-акцентті тіл деп аталады.

Атауы

Якилер өздерін Hiaki немесе Yoeme деп атайды, Яки тілінде «адам» деген сөз (yoemem немесе yo'emem – «халық» деген мағынаны білдіреді). Якилер өздерінің туған жерін Hiakim деп атайды, кейбіреулер «Яки» атауы осыдан шыққан дейді. Испан иезуит миссионері Андрес Перес де Рибас (1576–1655) алғаш рет «Яки» және «Hiaqui» деп жазған, кейін «Hiaki» деп жазылған. 17 ғасырдың басында тағы бір иезуит алғаш рет «Cahita» терминін тіркеген, ол Hiaki, Mayo және Tehueco халықтарын қамтиды. 1533 жылы испандықтардың қоныстануын зерттеу экспедициясының басшысы капитан Диего де Гусман Якилермен кездесті. Яки сарбаздарының көп саны испандықтарға қарсы тегіс жазықта қарсы тұрды. Олардың көшбасшысы, қарт кісі, топыраққа сызық салып, испандықтарға одан аспауды бұйырды. Ол испандықтардың тамақ сұрауын қабылдамады. Содан соң шайқас басталды. Испандықтар жеңіске жеткендерін мәлімдеді, бірақ олар шегінді. Осылайша Якилердің өз мәдениетін және жерлерін қорғау үшін 40 жылға созылған, көбінесе қарулы күрес басталды. 1565 жылы Франсиско де Ибарра Яки территориясында испандық қоныс салуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Якилерді испандықтардың ерте басып алуынан сақтап қалған нәрсе, олардың аумағында күміс және басқа да құнды металдардың болмауы болуы мүмкін. 1608 жылы Якилер мен 2000 одақтас тайпа өкілдері, негізінен Mayo тайпасынан, екі шайқаста испандықтарды жеңді. 1610 жылы бейбіт келісімге қол қойылды, оған сәйкес испандықтар сыйлықтар берді, ал 1617 жылы Якилер иезуит миссионерлерін шақырып, оларға білім беруді ұсынды. Якилер 120 жыл бойы иезуиттермен өзара тиімді қарым-қатынаста өмір сүрді. Олардың көпшілігі христиан дінін қабылдады, бірақ көптеген дәстүрлі сенімдерін сақтап қалды. Иезуиттердің Якилерге билігі қатаң болды, бірақ Якилер өздерінің жерлерін және халық ретінде бірлігін сақтады. Иезуиттер Якилерге бидай, ірі қара және жылқыны таныстырды. Якилер өркендеді және миссионерлерге өздерінің қызметін солтүстікке қарай кеңейтуге рұқсат берілді. Иезуиттердің табысына ең жақын испандық қоныс 100 шақырым қашықтықта болғандықтан және Якилер испандықтармен, сарбаздарымен және кеншілермен байланысқа түспей алғандықтары көмектесті. Сонымен қатар, көптеген жергілікті халықтарды жойған еуропалық аурулардың эпидемиясы Якилерге айтарлықтай әсер етпеген сияқты. Якилердің жауынгерлік беделі, сондай-ақ иезуиттердің қорғауы, оларды испандық құл сатушылардан сақтаған болуы мүмкін. Иезуиттер Якилерді сегіз қалаға қоныстандырды: Bácum, Benem, Cócorit, Es, Pótam, Rahum, Tórim және Vícam. Алайда 1730 жылдары испандық қоныстанушылар мен кеншілер Яки жеріне еніп кірді және испан отаршылдық үкіметі қарым-қатынастың ұзындығын өзгерте бастады. Бұл Якилер арасында наразылық тудырып, 1740 жылы қысқа, бірақ қанды Яки және Mayo тайпаларының көтерілісіне әкелді. Мың испандық және 5000 жергілікті тұрғын қаза тапты, ал ашу-ыза ұзақ сақталды. Миссиялар құлдырады және бұрынғы жылдардағы өркендеу қайта жаңғырған жоқ. 1767 жылы иезуиттер Мексикадан қуылды және олардың орнына келген францискандық діни қызметкерлер ешқашан Якилердің сенімін жеңе алмады. Испандықтар мен Якилер арасындағы шартты бейбітшілік көптеген жылдар бойы төңкерістен кейін сақталды, Якилер өздерінің тығыз байланыстағы ұйымын және испандықтан, ал 1821 жылдан кейін мексикалық биліктен тәуелсіздіктерін сақтап қалды.

1820-1920 жылдар: Яки соғыстары мен құлдық

XIX ғасырдың басында Мексиканың Испаниядан тәуелсіздік алу үшін күресі кезінде яки тайпасы өздерін әлі де тәуелсіз және өздерін-өздері басқаратын халық деп санайтынын көрсетті. Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін, якилер жаңа үкіметке салық төлеуден бас тартты. 1825 жылы якилердің көтерілісін Хуан Бандерас басқарды. Бандерас майо, опата, пима және яки тайпаларын Мексикадан тәуелсіз, дербес мемлекет құруға біріктіруді жоспарлады. Біріккен тайпалардың күштері мексикалықтарды өз территорияларынан қуды, бірақ Бандерас ақырында жеңіліп, 1833 жылы өлім жазасына кесілді. Бұл, яки тайпасының Мексика үкіметінің өздері мен жерлерін бақылауға талпынуына қарсылық көрсеткен көтерілістердің тізбегіне әкелді. 1860 жылдары, Мексиканың Максимилиан I-нің қысқа ғана билігі кезінде яки тайпасы француздарды қолдады. Жозе Мария Лейва, сонымен қатар Кахеме деп белгілі болған, басшылығымен яки тайпасы 1887 жылға дейін өз тәуелсіздігін сақтау үшін күресті, сол кезде Кахеме қолға түсіп, өлім жазасына кесілді. Соғыс барысында мексикалық билік тарапынан көптеген қатыгездіктер жасалды, соның ішінде 1868 жылы болған қырғын, онда армия 150 яки тайпалық адамын шіркеу ішінде тірідей өртеп жіберді. Мексика үкіметінің яки тайпасының жерлерін тартып алу және бөлу саясатының салдарынан яки тайпасы кедейлікке ұшырады. Кейбір жер аударылған яки тайпалық адамы жауынгерлік топтарға қосылып, мексикалық армияға қарсы партизандық соғысты тауларда жалғастырды. Мексиканың диктаторы Порфирио Диас билік құрған 34 жыл ішінде үкімет Сонорада қалған яки тайпасын инвесторлардың тау-кен және ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалану үшін жерлерін тартып алу үшін қайта-қайта көтеріліске итермеледі. Яки тайпасы мен олардың жиі одақтасы болған майо тайпасының мақсаты иезуиттермен, испан және мексикалық үкіметтермен болған шамамен 400 жылдық қарым-қатынас барысында өзгермеді: тәуелсіз жергілікті билік және өздерінің жерлерін басқару.

1920-1930 жылдар: Карденас пен Яки тәуелсіздігі

1917 жылы конституциялық армияның генералы Лазаро Карденас яки тайпасын жеңді. Бірақ 1937 жылы республика президенті ретінде ол Яки өзенінің солтүстік жағалауындағы 500 000 гектарлық атамекендік жерді сақтап қалды, Якиді суару үшін бөгет салуға бұйрық берді, сондай-ақ заманауи ауыл шаруашылығы техникасы мен су сорғыларын ұсынды. Осылайша, яки тайпасы мексика билігінен белгілі бір деңгейде тәуелсіздігін сақтап қалды. 1939 жылы яки тайпасы 3500 тонна бидай, 500 тонна жүгері және 750 тонна бұршақ өндірді, ал 1935 жылы олар тек 250 тонна бидай ғана өндірді, жүгері мен бұршақ өнімдері болмады. Карденастың алты жылдық мерзімі (сексенио) туралы ресми үкіметтік есепте көрсетілгендей, Түпкіліктің істері жөніндегі департаментінің бөлімі (Карденас 1936 жылы министрлік деңгейіндегі лауазым ретінде құрған) Яки халқының саны 10 000 адамды құрайтынын, олардың 3000-ы 5 жасқа дейінгі балалар екенін мәлімдеді. Бүгінде Мексиканың Кахеме муниципалитеті құлаған Яки басшысының құрметіне аталған. Дәстүр бойынша, Яки үйі үш тіктөртбұрышты бөлімнен тұрады: жатын бөлмесі, ас үй және «портал» деп аталатын қонақ бөлмесі. Едендер ағаш тіреулерден, қабырғалар тоқылған қамыстан, ал шатыры қалың балшықпен жабылған қамыстан жасалған. Қонақ бөлмесін салғанда ауа айналымын қамтамасыз ету үшін тармақтар қолданылуы мүмкін, әсіресе ыстық айларда күнінің көп бөлігі осында өткізілді. Үйдің ауласы да болады. Христиан дінін қабылдағаннан бері көптеген Яки үйлерінің алдына ағаштан жасалған айқыш орнатып, оның орналасуына және күйіне Уэресма (Үлкен ораза) кезінде ерекше назар аударады.

АҚШ-тағы танылмаған ұйымдар

Яки ұрпақтарының көптеген өкілдері АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймағында тұрады. Яки тайпасы деп мойындалмаған бірнеше ұйымдар да бар. Олардың ішінде Калифорния штатының Таузанд Палм қаласындағы Оңтүстік Калифорния Яки ұлты, Калифорния штатының Боррего Спрингс қаласындағы Оңтүстік Калифорния Якилері және Техас штатының Лаббок қаласында орналасқан Техас Яки индейлерінің тобы бар. Бұл тайпалар федералдық немесе штаттық деңгейде мойындалмаған. 2015 жылы Техас штаты Техас Яки индейлерінің тобын құттықтауға арналған SR 989 қарары қабылдады.