Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори бет татуировкасы, 1 Giant Leap әні "Ta Moko"
Māori facial tattoo
the 1 Giant Leap song "Ta Moko"
Та моко – бұл Жаңа Зеландияның түпкілікті халқы маоридің дәстүрлі түрде жасайтын тұрақты белгілеуі немесе «татуировкасы». Ол бес негізгі Полинезия татуировка стильдерінің бірі (қалған төртеуі – маркиздік, самоандық, таитилік және гавайилік).
Tā moko is the permanent marking or "tattoo" as traditionally practised by Māori, the indigenous people of New Zealand. It is one of the five main Polynesian tattoo styles (the other four are Marquesan, Samoan, Tahitian and Hawaiian).
Тарихи тәжірибе (байланысқа дейінгі)
Татуировка өнері Маори халқының Шығыс Полинезия отанында кең таралған, ал қолданылған дәстүрлі құралдар мен әдістер Полинезияның басқа бөліктерінде қолданылғанға ұқсас болды. Еуропалықтар келгенге дейінгі Маори мәдениетінде жоғары лауазымды адамдардың көпшілігі, тіпті көбі моко тартқан. Моко – маннамен және жоғары әлеуметтік мәртебемен байланысты болды; алайда, кейбір өте жоғары мәртебелі адамдар моко тартуға тым қасиетті деп есептелді, сондай-ақ кейбір тохунгалардың мұны жасауы да жөн деп саналмады. Моко тарту балалық шақтан ересекке дейінгі маңызды кезең болды және көптеген рәсімдер мен салтылармен бірге жүрді. Мәртебе мен лауазымды көрсетуден басқа, дәстүрлі дәуірде осы практиканың тағы бір себебі – адамды қарамағыл жыныстың назарына ілкілеп, тартымды ету болды. Ерлер моконы көбінесе бетке, мүшеқапқа (раперап) және жамбасқа (пухоро) салынды. Әйелдер әдетте моконы ерінге (кауве) және иыққа тартты. Моко салынған дененің басқа бөліктеріне әйелдердің маңдайы, мүшеқап, жамбас, мойын және арқасы, ал ерлердің арқасы, іштері мен бұзаулары жатты.
Tattoo arts are common in the Eastern Polynesian homeland of the Māori people, and the traditional implements and methods employed were similar to those used in other parts of Polynesia. In pre European Māori culture, many if not most high ranking persons received moko. Moko were associated with mana and high social status; however, some very high status individuals were considered too tapu to acquire moko, and it was also not considered suitable for some tohunga to do so. Receiving moko constituted an important milestone between childhood and adulthood, and was accompanied by many rites and rituals. Apart from signalling status and rank, another reason for the practice in traditional times was to make a person more attractive to the opposite sex. Men generally received moko on their faces, buttocks (raperape) and thighs (puhoro). Women usually wore moko on their lips (kauwae) and chins. Other parts of the body known to have moko include women's foreheads, buttocks, thighs, necks and backs and men's backs, stomachs, and calves.
Қолданылған аспаптар
Тарихи тұрғыдан алғанда, тері қазіргі заманғы татуировкадағыдай тесілмей, uhi (кескіштер) арқылы оюланған; бұл теріге тегіс емес, жолақты беткей қалдырды. Кейіннен инемен таңбалау қолданылды, бірақ 2007 жылы uhi кейбір суретшілердің әлі де қолданатыны хабарланды. Пигменттер дене түсі үшін аветодан, ал қара бет түсі үшін ngarehu (күйдірілген ағаш) -дан жасалды. Күйдірілген каури сағызының күлі де маймен араластырылып, пигмент ретінде қолданылды. Пигменттер око деп аталатын әсем ыдыстарда сақталған, олар қолданылмағанда көміліп қойылатын. Око ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып берілді. Та моко алғаннан кейін аузы ісінген ер адамдарды тамақтандыру үшін қорере (тоқтыру құбыры) қолданылған деп есептеледі. Ерлер де, әйелдер де та моко шеберлері болды және өнерлерін көрсету үшін саяхат жасады.
Historically the skin was carved by uhi (chisels), rather than punctured as in common contemporary tattooing; this left the skin with grooves rather than a smooth surface. Later needle tattooing was used, but, in 2007, it was reported that the uhi currently was being used by some artists. The pigments were made from the awheto for the body colour, and ngarehu (burnt timbers) for the blacker face colour. The soot from burnt kauri gum was also mixed with fat to make pigment. The pigment was stored in ornate vessels named oko, which were often buried when not in use. The oko were handed on to successive generations. A kōrere (feeding funnel) is believed to have been used to feed men whose mouths had become swollen from receiving tā moko. Men and women were both tā moko specialists and would travel to perform their art.
Еуропалық отарлаумен байланысты өзгерістер
Пакеханың мокомокай (татуировкаланған бас) жинау және сауда жасау тәжірибесі ерте колониялық кезеңде та моконың динамикасын өзгертті. Кинг (төменде қараңыз) 19-ғасырдың аяғында инелер uhi-ді негізгі құрал ретінде алмастырған кезде пайда болған өзгерістер туралы айтады. Инемен жасау әдісі жылдамырақ болды және денсаулыққа қауіп төндіру мүмкіндігі азайды, бірақ та моконың текстурасы тегіс болды. Та моко еркектерде 1860 жылдар шамасында моданың өзгеруімен және пакехалардың қабылдауымен байланысты тоқтады. Әйелдер 20-ғасырдың басына дейін моко алуды жалғастырды, ал тарихшы Майкл Кинг 1970 жылдардың басында 1907 жылғы Тохунганы басу актісіне дейін моко жасалған 70-тен астам қарт әйелмен сұхбаттасты. Әйелдердің еріндері мен иық сүйегіндегі татуировкалары көбінесе пукауэ немесе моко кауэ деп аталады. Ерлер моконы толық көрінуі үшін бет түктерін алып тастаған, ал кейбіреулері шашын өсіруді қалаған. Христиан миссионерлері мокоға жағымсыз қарайтындықтан, кейбір ер адамдар моколарын бет түктерімен жабуды бастады. 20-ғасырда та моконың азаюына байланысты, ерлер бет түктерін жиірек тағуды бастады.
The Pākehā practice of collecting and trading mokomokai (tattooed heads) changed the dynamic of tā moko in the early colonial period. King (see below) talks about changes which evolved in the late 19th century when needles came to replace the uhi as the main tools. The needle method was quicker and presented fewer possible health risks, but the texture of the tā moko became smooth. Tā moko on men stopped around the 1860s in line with changing fashion and acceptance by pākehā. Women continued receiving moko through the early 20th century, and the historian Michael King in the early 1970s interviewed over 70 elderly women who would have been given the moko before the 1907 Tohunga Suppression Act. Women's tattoos on lips and chin are commonly called pūkauae or moko kauae. Men tended to remove facial hair to keep moko fully visible while some chose to grow out their hair. Due to Christian missionaires having a dislike for moko, some men started covering their moko with facial hair. As a substitute for the declining tā moko in the 20th century, men increasingly wore facial hair.
Қазіргі тәжірибе
1990 жылдан бері тамоко практикасы ерлер мен әйелдер арасында мәдени сәйкестіктің белгісі және тіл мен мәдениеттің жалпы жаңаруының көрінісі ретінде қайта жандануда. Бүгінде жасалатын тамоконың көп бөлігі татуировка машинасы арқылы орындалады, бірақ ухи (кескіш) пайдалану да қайта жанданып келеді. Кристин Харви (Крайстчерч), Генриата Николас (Роторуа) және Джули Кипа (Вакатанэ) сияқты әйелдер де осы істе белсенді қатысуда. Осыдан бұрын да отарлаушылармен байланыс жасау сауда құралдарына кедергі келтірген – ең алғашқы моко сүйекпен ойылып жасалған, ал кейіннен алғашқы келушілер әкелген металлмен алмастырылған. Ең маңызды өзгеріс – татуировкалар бейнелейтін тақырыптар мен жетістіктердің өзгеруі болды. Та-моко суретшісі Турумакина Дули Artonview журналына берген сұхбатында осы практиканың өзгеруі туралы ойын бөлісті: «Бүгінгі тамоконың 19 ғасырмен салыстырғандағы айырмашылығы – өмір салтының өзгеруі, біздің өмір сүру жолымыз. [ ] Моко дәстүрі – бастамалаудың, өту рәсімдерінің бір бөлігі болды – ол осы жас шамасында басталды, бірақ сонымен қатар өміріңіздегі жетістіктерді бағалауға және өміріңізде ұмтылуға және жетістікке жетуге мақсат қоюға мүмкіндік береді». Дули маори тағылымдамасы бойынша бакалаврді бітіргенін тойлау үшін моко алды. Сондай-ақ, «мәдени және жеке өзін-өзі таныстыру құралы ретінде қабылдануы артып келеді». 2016 жылы Жаңа Зеландия саясаткері Наная Махута моко кауае алды. 2020 жылы ол сыртқы істер министрі болған кезде, бір жазушы оның бетіндегі татуировка дипломатқа лайық емес екенін айтты. Махутаға көптеген адамдар қолдау көрсетті, ол: «Маори мәдениетін жаңарту туралы хабардарлық артып келеді және бет мокосының осы жаңартудағы оң жағы бар. Моконы қылмыстық топтармен байланыстырудан бас тартуымыз керек, өйткені моко оларға ешқандай қатысы жоқ» деді. 2021 жылдың 25 желтоқсанында маори журналисі Ориини Каипара, моко кауае татуировкасы бар, Жаңа Зеландияның ұлттық телеарнасындағы жаңалықтар бағдарламасын жүргізген алғашқы адам болды. 2022 жылы Ариана Тикао «Мокоруа: Ngā kōrero mō tōku moko kauae: My story of moko kauae» атты кітабын жариялады, онда ол өзінің тамоко сапары туралы және суретшісі Кристин Харви туралы айтады.
Since 1990 there has been a resurgence in the practice of tā moko for both men and women, as a sign of cultural identity and a reflection of the general revival of the language and culture. Most tā moko applied today is done using a tattoo machine, but there has also been a revival of the use of uhi (chisels). Women too have become more involved as practitioners, such as Christine Harvey in Christchurch, Henriata Nicholas in Rotorua and Julie Kipa in Whakatāne. It is not the first time the contact with settlers has interfered with the tools of the trade: the earliest moko were engraved with bone and were replaced by metal supplied by the first visitors. The most significant change was the adjustment of the themes and conquests the tattoos represented. Tā moko artist Turumakina Duley, in an interview for Artonview magazine, shares his view on the transformation of the practice: "The difference in tā moko today as compared to the nineteenth century is in the change of lifestyle, in the way we live. [ ] The tradition of moko was one of initiation, rites of passage – it started around that age – but it also benchmarks achievements in your life and gives you a goal to strive towards and achieve in your life." Duley received moko to celebrate his graduation from a bachelor in Māori studies. and there is "growing acceptance as a means of cultural and individual expression." In 2016 New Zealand politician Nanaia Mahuta received a moko kauae. When she became foreign minister in 2020, a writer said that her facial tattoo was inappropriate for a diplomat. There was much support for Mahuta, who said "there is an emerging awareness about the revitalisation of Māori culture and that facial moko is a positive aspect of that. We need to move away from moko being linked to gangs, because that is not what moko represent at all." On 25 December 2021, Māori journalist Oriini Kaipara, who has a moko kauae, became the first person with traditional facial markings to host a prime time news programme on national television in New Zealand. In 2022, Ariana Tikao published a book called Mokorua: Ngā kōrero mō tōku moko kauae: My story of moko kauae detailing her tā moko journey; her artist was Christine Harvey.