Кіріспе
Анадолиядағы қола дәуірі патшалығы Куссара (Кушшар) – Анадолиядағы орта қола дәуірінде болған патшалық. Бұл патшалық бір кезде маңызды болғанымен, қазір көбінесе Ежелгі хетт мемлекетін құрған әулеттің бастауы ретінде танылады.
Kussara (Kuššar) was a Middle Bronze Age kingdom in Anatolia. The kingdom, though apparently important at one time, is mostly remembered today as the origin of the dynasty that would form the Old Hittite Kingdom.
Орналасқан жері
Куссара кейде Анатолиядағы көне ассириялық саудагерлердің саз тақташаларында (Кушара түрінде) және ерте хетт мемлекетінде (КУР УРУ Кушшара түрінде) еске алынады. Хетт деректері Куссара туралы аз мәлімет береді, ал қала өте ертеде саяси тарихтан жоғалып кеткендіктен, көне ассириялық саудагерлердің жазбалары қаланың орналасқан жерін анықтаудың жалғыз нақты көрсеткіші болып табылады. Куссараның шекаралары әлі белгісіз, және көне Куссара қаласы әлі табылған жоқ. Оны қай жерде орналасқандығы туралы бірнеше ұсыныс айтылды. Ежелгі Анатолия географиясы саласындағы сарапшы Массимо Форланини Куссараның Канештің оңтүстік-шығысында, бірақ Лухузадия/Лаху(ва)ззандиядан солтүстікте, Хурама мен Тегарама (қазіргі Гюрун) арасында, мүмкін, Самухаға қарай солтүстікке өтетін басқа бір жолды қиып өтетін жолда орналасқан деп мәлімдеді. Профессор Тревор Брайс былай деп жазды: "[К]уссара қаласы Кизил-Ирмак алқабының оңтүстік-шығысында, Анти-Тавр аймағында, Ассириядан келетін негізгі сауда жолдарының бірінде немесе оның жанында, мүмкін, қазіргі Шар (Комана Каппадокиясы) маңында жатқан". Тағы бір ұсыныс – Елбистанның батысындағы таулы жерде орналасқандығы.
Құсара патшалары
Кейінгі хетт патшаларының бастаушысы Питана және оның ұлы Анитта – Куссараның тарихқа енген жалғыз екі патшасы. Олардың ерліктері көбінесе «Анитта мәтіні» арқылы белгілі, ол хетт тіліндегі ең ерте жазбалардың бірі. Питана шамамен б.з.д. 1780 жылы Канеш (Неша) қаласын және оның маңызды сауда орталығын бақылауға алды. Кейіннен халық Аниттаның билігіне қарсы көтерілді, бірақ Анитта көтерілісті жаншып, Канешті өзінің астанасы етіп жариялады. Дегенмен, Куссараның өзі салтанатты мәнін сақтап қалғандай. Анитта Залпуа және Хаттум елдерін де жеңіп, «Ұлы патша» атағын алды. Көптеген ғалымдар Лабарна I-ді де Куссара әулетінің мүшесі деп санайды. Хетттердің алғашқы патшаларының бірі саналатын I Хаттусили өзін «Куссара адамы» деп атағаны ерекше, бірақ оның астанасы (аты осы қаладан шыққан болуы мүмкін) Хаттуса болды. Сонымен қатар, Хаттусили өзінің мұрагерлік мәселесін талқылау үшін кеңес шақырып, Куссараның сол кезде де маңыздылығын көрсетті.
Экономика, тіл және үкімет
Куссараның тілі немесе диалектісі ассириялық немесе хетт мәтіндерінде кездеспейді және сипатталмаған, бірақ Ежелгі ассириялық сауда тақташаларының куәлігіне сәйкес, қалада сарай және карум (ассириялық сауда бекеті) болғандығы белгілі. Куссара патшалары Карум IB кезеңінде Канеш патшалары болып, Канештің тарихында маңызды рөл атқарды. Хаттусили I және Хаттусили III Хатти жері патшаларының тегін айта келіп, Хаттусили I өзін «Куссара адамы, ұлы патша Табарна, ұлы патша Хаттусили, Хатти жерінің патшасы» деп атады. Хаттуса патшалары Хаттуса патшаларының тегі ретінде ешқашан басқа қала немесе жерді атаған емес. Куссара патшалары мен олардың руы Хетттердің Ескі Патшалығының негізін қалады, сондықтан хетт тілі (өзінің сөйлеушілері Канеш немесе Неса қаласының атымен «Несили» деп атаған) биліктегі шенеуніктердің тілі болды. Куссара тілі үнді-еуропалық тіл болған деп есептеледі, өйткені ол болмаған жағдайда, оның тікелей мұрагері саналатын хетт тілінде үнді-еуропалық емес элементтердің көп болуы күтілген еді. Крейг Мелхерт өзінің «Лувийлер» (2003–17) кітабының «Тарихқа дейінгі кезең» тарауында: «Хетт тілінің негізгі сөздік қоры үнді-еуропалық тіл болып қала береді» деген қорытындыға келді. Анитта мәтінінде Питана Канешті басып алғанда, оған ешқандай зиян келтірмегені, керісінше, тұрғындарын «анасы мен әкесі» деп жариялағаны айтылады. Кейбір ғалымдар бұл ерекше мәлімдемені Куссара мен Канеш арасында мәдени және/немесе этникалық байланыстар болғанын көрсетеді деп түсіндіреді.