Кіріспе
Ағылшын геодезисі және зерттеушісі, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының батыс жағалауын зерттеуімен танымал. Томас Брюннер 1821 жылдың сәуір айында Оксфордта дүниеге келген. Он бес жасында архитектура мен геодезияны оқуға кіріскен. 1841 жылы Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының солтүстігінде Нельсон деп аталатын елді мекенді құру мақсатымен құрылған Жаңа Зеландия компаниясына қосылды. Ол тәлімді геодезист ретінде жұмыс істеген және жаңа қоныс үшін учаскелер мен жолдар салып, сонымен қатар колонияның өсуі үшін мал өсіруге жарамды жерлерді іздеумен айналысқан. 1846 жылы Чарльз Хифи және Нгати Туматакокири хахуы Кехумен бірге батыс жағалауға қарай және бойымен ауқымды саяхаттар жасады. 1846 жылдың желтоқсанында Брюннер Кехуді қоса алғанда, төрт маоримен бірге Нельсоннан экспедиция бастады. Топ Буллер өзені бойымен төмен қарай, батыс жағалаумен жүріп, Паринга көліне жақын Тититира басына дейін жетті, содан кейін Арахура өзені арқылы Нельсонға оралды. Оның бір аяғы уақытында сал болған бұл қиын сапарға 550 күн кетті. Ол Корольдік географиялық қоғамнан және Société de Géographie (Француз географиялық қоғамынан) құрмет алды. Ол геодезиямен айналысып, 1851 жылы Мемлекеттік геодезист болып тағайындалды. Брюннер және Хифи бұрын барлаған жерлерді, болашақта Вестпорт және Греймут қалаларына айналатын жерлерді зерттеді. 1869 жылы зейнетке шығып, 1874 жылдың 22 сәуірінде инсульттан қайтыс болды.
the English explorer
Thomas Brunner (April 1821 – 22 April 1874) was an English born surveyor and explorer remembered for his exploration of the West Coast of New Zealand's South Island. Brunner was born in April 1821 in Oxford. When he was fifteen, he began to learn architecture and surveying. In 1841, he joined the New Zealand Company in its venture to establish a settlement in the north of the South Island of New Zealand, to be called Nelson. As well as working as an apprentice surveyor and laying sections and roads for the new settlement, he explored the interior, seeking pastoral land for a growing colony. In 1846 he undertook extensive journeys with Charles Heaphy and a Ngāti Tūmatakōkiri tohunga named Kehu towards and along the West Coast. In December 1846, Brunner commenced an expedition, accompanied by four Māori including Kehu, which began from Nelson. The party travelled down the Buller River and along the West Coast reaching as far south as Tititira Head, near Lake Paringa before returning to Nelson via the Arahura River. This arduous journey, which at one stage saw one of his legs paralysed, took him 550 days. He received honours from the Royal Geographical Society and the Société de Géographie (French Geographic Society). He continued to work as a surveyor and in 1851 was appointed Government Surveyor. He surveyed the sites, which he and Heaphy had scouted on previous explorations, for what would become the towns of Westport and Greymouth. He retired in 1869 and died of a stroke on 22 April 1874.
Ерте өмір
Томас Бруннер 1821 жылы сәуір айында Англияның Оксфорд қаласында дүниеге келді және төрт айдан кейін 22 тамызда крещениеден өтті. Ол Оксфордтағы адвокат және сонымен қатар округтік сот тергеушісі болған Уильям Бруннердің үлкен ұлы еді. Оның швейцариялық тегі болған, оның әкесінің ата-анасы француз революциясы кезінде Англияға эмиграциялаған. Бруннер отбасы Оксфорд қауымдастығында белсенді болды, Томастың ата-анасы оны және оның туыстарын мәдени және қайырымдылық шараларды бағалауға тәрбиеледі. 1836 жылы, он бес жасында Бруннер архитектор Томас Гриншилдсқа шәкірт болып, архитектура мен геодезияны үйренді. Келесі бес жылда ол екі саланың да шебері атанды.
Жаңа Зеландия компаниясының қызметі
1841 жылы Брюннердің әкесі ұлының атын Жаңа Зеландия компаниясына ұсынды, ол Оңтүстік аралда жаңа қоныс құру үшін болашақ эмигранттарды іздеп жүрген. Компания жаңа қонысты білімді, жақсы мінезді және басшылық қабілеті бар жас жігіттермен толықтыруды жоспарлаған. Сонымен қатар, сол кезде "жаңартушылар" деп аталған, тәлімді геодезистерге деген сұраныс өте жоғары болды. Брюннер жұмыс берушісінің және Оксфордтың белгілі тұрғындарынан алған мінез-құлқы туралы жазбаларының арқасында таңдалып алынды. Ол геодезиялық жұмыстармен айналысқаннан кейін, елді мекеннің бас геодезисі Фредерик Таккеттке көмекші болды. Брунер 1841 жылдың 27 сәуірінде "Уитби" кемесімен Англиядан шығып, тағы алты жас жаңартушының тобына қосылды. Жаңа Зеландияға сапар барысында жаңартушылар қосымша нұсқаулар алды және жаңа қоныстың жобаларын дайындау арқылы сынақтан өтті, Бруннердің жоспары ең жақсысы деп танылды. 18 қыркүйекте "Уитби" Жаңа Зеландия компаниясының алғашқы қонысы – Порт-Николсонға жетті. Жаңа қоныстың нақты орны әлі бекітілмеген еді; бастапқыда Банкс түбегін қарастырған, бірақ Жаңа Зеландияның губернаторы Уильям Хобсон бұл орналасуға қарсылық танытты. Оның орнына, қоныс Оңтүстік аралдың солтүстігінде, Тасман шығанағында / Те Тай о Аоререде орналасуы керек еді. Келесі айдың басында компанияның кемелері, Бруннер де олардың бірінде болды, Кук бұғазынан Тасман шығанағына өтті. Аймақты үш апта бойы барлап көргеннен кейін, терең және қорғалған табиғи портына жақын жер қоныс салуға қолайлы деп танылды. Келесі екі жыл бойы Бруннер Нельсон деп аталған елді мекенді құруға көмектесті. Нельсон қонысының бір кемшілігі – жайылымның жетіспеуі болды, сондықтан отар жақын маңдағы Вайрау аңғарындағы жазықтарды иеленуге көшті, бұл жергілікті маорилерді наразылыққа ұшыратты. 1843 жылдың маусымында Уайрау қақтығысында компанияның бірнеше қызметкері, соның ішінде Нельсондағы компанияның аға өкілі Артур Уэйкфилд қаза тапты. Жаңа Зеландия компаниясы көбірек егістік жерлерді іздеу үшін оңтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болды. Брунер Мотуека аңғарына барлау үшін жіберілді, бірақ нашар ауа райының салдарынан алысқа баруға мүмкіндік болмады. Жергілікті маорилерден оңтүстікке қарай үлкен жазық бар екенін естіп, ашқандарын Таккеттке жеткізді. 1843 жылдың тамызында Таккет Бруннерді хабарларды растауға жіберді. Бруннер, өзімен дос болған маори Кехумен бірге, қайтадан нашар ауа райына тап болды. Нельсондағы өмір отаршылар үшін қиын болды. Компанияның қаржысы шектеулі болды және шығындарды қысқартты, бұл олардың қызметкерлерінің жалақысына әсер етті. 1844 жылы ол қызметін уақытша тоқтатуға мәжбүр болды. Нельсонда 300 жер иесі болғанымен, олардың үштен екісі жерде тұрмаған, ал қалада тек 80 адам ғана тұрды. Бруннер жақын маңдағы Ривака ауылында тұрып, Мотуэка өзені бойындағы геодезиялық жұмыстармен қатар, аймақтағы үйлерді жобалауға және салуға көмектесті. Ол 1844 жылдың тамызында компаниядағы қызметін аяқтады.
Батыс жағалауды зерттеу
1846 жылдың ақпан айында Бруннер мен Кеху Чарльз Хифи мен Уильям Фокспен бірге Нельсонның оңтүстік-батысына экспедиция ұйымдастырды. Фокс – Нельсон қаласындағы Жаңа Зеландия компаниясының ресми өкілі болды және Бруннер мен Хифиге жалақы төлеумен қатар, экспедицияға қажетті жабдықтар мен азық-түлікпен қамтамасыз етті. Нельсон аймағында егіншілік үшін жарамды жер аз болғандықтан, оңтүстік-батыстағы тік төбелердің ар жағында жақсы мал өсіруге қолайлы жерлер табылуы үміті болды. Олар биік таулардың қар мен мұзбен жабылған шаңқаяндары, тік жарлар мен қалың ормандар, көптеген өзендер мен шатқалдармен күресіп, қиын жолдарды басып өтті. Тамақ ретінде тамырлар мен жидектер, құстарды аулау, ал өзендерден балық аулау мүмкіндігі болды. Жағалауда жәнділер мен шағала яйцалары диетаға қосылды. Әрқайсысы жүк артып, Ротоити көліне жетіп, көлге тірескен биік тауларға көтерілді. 11 ақпанда олар Ротороа көлін көріп, жағалауға қарай бет түзеп, екі күн бойы аймақты зерттеді. 18 ақпанда Буллер өзеніне жетіп, оның жағалауымен Маруя өзеніне дейін жүрді. Олар өздерін жағалаудан шамамен 32 шақырым қашықтықта екенін есептеді, бірақ азық-түлік азайып қалғандықтан Буллер өзенінің сағасына барудан бас тартысты. Кехудың басшылығымен экспедиция Hope Saddle арқылы Нельсонға қайтып оралды, 1 наурызда жетті. Бруннер одан әрі зерттеулер жүргізуге ниеттенді, ал Фокс оны Буллер өзенінің сағасына дейін Батыс жағалауын қарап шығуға көндірді, мал өсіруге жарамды жер табу үмітімен. Бруннер, Кеху және Хифи 17 наурызда Нельсоннан шығып, Оңтүстік аралдың батыс жағалауын қазіргі Хокитикаға дейін бес айлық сапарға аттанды. Сапар Алтын шығанақтан басталып, Батыс Вангануиге дейін созылды, онда Бруннер жергілікті маори Этауды экспедицияның жүктік көмекшісі ретінде жалдады. Экспедицияға жергілікті басшы оңтүстікке қарай жол беруден бас тартқанда қиындық туды, бірақ Бруннер мен Хифи оны темекімен көндірді. Олар жағалау бойымен жол тартты, кейде тік жартастарға көтеріліп, өзендерді кешіп өтті. Жаңбыр мен су тасқыны салдарынан олардың жолы кейде тоқтап қалатын. Түнде олар Никау пальма жапырақтарымен жабдықталған шағын үңгірлерде паналады. 20 сәуірде Карамиа өзенін кешіп, он күннен кейін Буллер өзеніне жетті. Бұл өзенді Кеху мен Этау жөндеген ескі каноэмен кешіп өтуге тура келді. Аман-есен жағаға жеткен соң, олар жергілікті па (ауылда) тоқтады. Мамыр айының басында Оңтүстік Альп тауларын көрді. Арахура өзенінде (Грей өзенінің саласы), экспедицияның ең оңтүстік нүктесінде, жергілікті Нгай Таху тайпасы оларды Тарамакава Пасында құрметпен қарсы алды. Жаман ауа райы жағалау бойымен қайта оралу сапарын қиындатты, бірақ олар 18 тамызда Нельсонға жетті.
Үлкен сапар
1846 жылғы 3 желтоқсанда Брунер өзінің ең ұзақ және ең қиын экспедициясын бастады. Ол Буллер өзенінің бойымен теңізге қарай жол тауып, батыс жағалаудан Милфорд-Саундқа дейін саяхаттауды жоспарлаған. Алдыңғы экспедициясы кезінде Арахура өзені маңындағы маорилер оған Оңтүстік Альп таулары арқылы өтетін жол бар екенін айтқан еді. Ол осы жолды тауып, оны пайдаланып Оңтүстік Альп тауларын кесіп өтіп, Кентербериге жетуді үміттенеді. Оған бұрынғыдай Кеху серік болып, әйелі де бірге келді. Кехудің досы Питевате, әйелімен бірге, бұл сапарға қосылды. Брунер серіктеріне киім-кешек пен аяқ киім берді. Жолда әйелдер араздасып, кейде күйеулері де оларға қосылып, Брунер араласуға мәжбүр болды. Олар екі мылтық, темекі, ұн, тұз, бұрыш, печенье және шай сияқты азық-түлікпен жабдықталды. Алғашқы екі аптада олар мулдар мен каноэмен саяхаттап, Буллер өзеніне жетті. Содан кейін олар өзен арнасымен жағалауға қарай төмен түсті. Сапар қиын болды, топты құмшықтар мен жаңбыр мазалады, және олар өзенді бірнеше рет кешіп өтуге мәжбүр болды. Олар бір апта саяхаттап, содан соң азық-түлік қорын толықтыру үшін сол жерде кемпінг құрып, тұщы су балығы, кәді және папоротник тамырымен күн көріп отырды. 1847 жылдың мамыр айында олар Буллер өзенінің соңғы бөлігіне жетті, бірақ азық-түлік мөлшері азайғандықтан, Брунердің итін союға тура келді. Ол оның еті "қозы мен шошқаның арасындағы дәмді" екенін айтты, "жеке жеуге тым бай дәмді". Осы оқиғадан кейін оны "Кай Кури" (ит жегіш) деп атады. Брунер Буллер өзенінің жағалауындағы жердің жағдайына көңілі толмады. Ол бұл аймақты бұрынғы сапарында қысқаша зерттеген және онда мал шаруашылығын дамытуға мүмкіндік бар екенін білген. Енді ол оны өңдеуге тым ылғалды және жасыл екенін анықтады. 1 маусымда топ Буллер өзенінің сағасына жетіп, Брунер мен Хипи бұрынғы сапарларында тоқтаған паға бет алды, бірақ келген кезде ол тасталып кеткенін көрді. Олар Арахура өзеніне қарай жол жүріп, Тарамакау-Паға жетіп, үш ай бойы қысқы айларда онда тұрды. 12 қазан күні Брунер жергілікті маорилермен бірге оңтүстікке қарай сапарлады. Ол Паринга көлінің жанындағы Тититира басына дейін жетті, желтоқсан айында ол ауыр түрде білезігін жұлынып алды. Сауыққаннан кейін, ол Тарамакау-Паға қайтуға шешім қабылдады. Осы жерден ол серіктерімен бірге Арахура өзенімен жол тауып, 1848 жылдың қаңтар айының соңында оның есімін алған көмір кені мен көлді ашты. Ол осы бағытпен Кентербериге қарай саяхаттауды жоспарлаған, бірақ Кеху мен Питевате оған қарсы болды. Топ Нельсонға қайтып бастады. Олар Арахура өзенінің саласы арқылы солтүстікке қарай саяхаттап, наурыз айында Буллер өзеніне жетті. Сәуір айында Буллер шатқалымен өрлеп бара жатып, Брунердің аяғы паралич болып қалды. Брунердің денсаулығы жақсаруы үшін топ бір апта бойы тоқтауға мәжбүр болды. Кехудің көмегімен (Питевате мен оның әйелі Брунер ауырған кезде топтан кетіп қалды), ол 1848 жылдың маусым айында Нельсонға жетіп, 550 күндік "Ұлы сапары" аяқталды. Нельсонда көптеген адамдар Брунердің қаза тапқанын ойлаған, және ол Кехудің көмегінсіз өз сапарынан аман қалмағанын мойындады: "Мен туған Экехуімді өте пайдалы деп таптым – шын мәнінде бағалы, бірақ қалған үш адам керісінше, маған қиындық тудырды – оларсыз мен жақсы нәтижеге жетер едім; бірақ мен өмірімді Экехуге қарыздымын – ол адал және берілген қызметкер". Батыс жағалау туралы қосымша мәліметтермен қатар, Брунер колонияға Грей өзені аңғарында көмір табылатынын хабарлады. Алайда ол сонымен қатар, "Батыс жағалауда зерттеуге тұрарлық ештеңе жоқ" деп қате пікір білдірді. Брунердің Батыс жағалаудағы сапары туралы хабарлар Уэллингтон мен Англияға тез тарады. Ол өзінің саяхаты туралы есеп жазды, оны алғаш рет жергілікті газеттің редакторы Чарльз Эллиотт "Нельсон Экзаминер" газетінде жариялады, ал кейіннен 1850 жылы Корольдік географиялық қоғамның журналында жарияланды. 1851 жылы Корольдік географиялық қоғам Брунерге "Жаңа Зеландияның орталық аралын зерттеуі" үшін 25 гинеялық сыйлық берді және оны қоғамдың мүшесі етіп тағайындады. Оның ерлігі Францияда да танылды, 1852 жылы Société de Géographie (Француз географиялық қоғамы) оған диплом берді.
Кейінгі өмірі
Бруннердің денсаулығы күш-жігерінен айтарлықтай нашарлап, толыққанды қалпына келмеді. Осыған қарамастан, 1848 жылдың қараша айында ол үш серігімен, оның ішінде Кехумен бірге Нельсон мен Уайрау арасындағы жылдам жолды табу үшін сапарға шықты. Бұл үшін Майтай және Вайроа өзендерінің бастауларына дейін жол жүру қажет болды. Алты апталық сапар барысында ауа райы нашар болды және Бруннердің денсаулығы қиындыққа тап болды. Нәтижесінде, Уайрауға дейінгі қазіргі маршрут ең жылдам екені анықталды. 1849 жылдың наурыз айында Жаңа Зеландия компаниясы үшін шартты жер өлшеу жұмыстарын жасағаннан басқа, Бруннер жұмыссыз қалды және байланыстарына көптеген хаттар жазды. Оның бұрынғы саяхаттасқан серігі Уильям Фокс және Жаңа Зеландия компаниясының бас агенты Диллон Белл де оған жұмыс табуға көмектесті. Олардың арқасында Бруннер 1849 жылдың қыркүйегінен 1850 жылдың ақпанына дейін Кантербери қауымдастығында клерк болып жұмыс істеді. 1850 жылдың мамырында Нельсонға оралғаннан кейін, ол Жаңа Зеландия компаниясында толық уақытты жер өлшеуші болып жұмысқа орналасты, бірақ оның міндеттеріне кедергі келтірмейтін жеке жұмыстарды қабылдауға рұқсат берілді. Брунер табысын арттыру үшін сәулеттік тапсырыстарды қабылдай бастады. 1851 жылы Жаңа Зеландия компаниясы қаржылық қиындықтарға тап болды және жерлерін Жаңа Зеландия үкіметіне өткізді. Бруннердің компаниядағы жұмысы тоқтатылды. Ол жер өлшеу жұмыстарын іздеп хат жазғаннан кейін, жылдық жалақысы 100 фунт стерлинг (2014 жылғы шамамен 8000 фунт стерлинг) болатын Үкіметтік жер өлшеуші болып тағайындалды. Бұл кәсіби маман үшін төмен жалақы болғандықтан, Бруннер Нельсоннан сатып алған кеңсесінен жұмыс істей отырып, сәулеттік тапсырыстарды қабылдауға рұқсат алды. Ол келесі бірнеше жыл бойы тығыз жұмыс істеді. Аймақта жер өлшеу жұмыстарын жүргізумен және бақылаумен қатар, ол кейбір қоғамдық жұмыстарға да жауапкершілік алды. Ол жолдар, көпірлер және ботаникалық бақтардың жобаларын жасады. 1855 жылдың 11 қазанында Бруннер 26 жасар Джейн Робсонға үйленді. Джейн үшін бұл лайықты одақ болды, өйткені Бруннер Нельсон қаласындағы шамамен 45 маманның бірі ретінде өте жақсы күйеу болып есептелді. Оның жалақысы 300 фунтқа дейін өсті (24 000 фунт стерлинг), және ол қазір Нельсон провинциясының бас жер өлшеушісі, жергілікті сайлау комиссары және Нельсон үшінгі Жергілікті резервтер комиссары болды. Ол сонымен қатар Нельсон қаласындағы кеңсесімен қоса үш мүліктің иесі болды. Бруннер 1861 жылдың наурыз айында Буллер өзенінің сағасына қайта оралды, бірақ бұл жолы кемемен. 1848 жылы осы аймаққа жасаған соңғы сапарына қарағанда әлдеқайда жайлы жағдайда, ол қызметкерлерінің басқа мүшелерімен бірге Вестпорт қаласына айналатын учаскелерді зерттеп, жоспарлады. Сол айдың соңында ол Греймаут үшін де солай істеді. Жұмыс жақын арада аяқталды және партия 1861 жылдың сәуірінде Нельсонға оралды. Бруннер 1866 жылы Уаймея-Уэсттегі Киелі Михаил шіркеуін жобалады, бұл, мүмкін, Жаңа Зеландиядағы алғашқы ескерткіш шіркеуі болды. Ол 1865 жылы қайтыс болған және осы жерге жерленген алғашқы қоныс аударушы капитан Фрэнсис Х. Бланделлдің есіне арналған. 1843 жылғы алғашқы шіркеу Нельсон провинциясындағы алғашқы шіркеу болды. 1984 жылдың 5 сәуірінде Сент-Майкл Жаңа Зеландия тарихи орындары қорына (қазіргі Жаңа Зеландия мұрасы) 248 тіркеу нөмірімен І санаттағы құрылым ретінде тіркелді. Ол өзінен кейін әйелін қалдырды, ол оның өлімінен кейін көп ұзамай Англияға көшіп кетті. Ол 1895 жылы қайтыс болғанға дейін ағасымен бірге өмір сүрді. Олардың балалары болмады.
Құрметті епонимдер мен ескерткіштер
Бірнеше географиялық нысандар оның құрметіне аталған. Бруннер, бастапқыда Бруннертон деп аталған, Греймуттен ішкі жақтағы Грей өзенінің жағасындағы шағын елді мекен, онда ол алғаш рет көмір тапқан. Бұл 1896 жылы Жаңа Зеландиядағы ең ірі кен апатының орын алған бұрынғы Бруннер кенішінің орны. Бруннер көлі осы жерден шамамен 26 шақырым қашықтықта, Арнольд өзені бойымен жоғары орналасқан; Бруннер көмірді тапқаннан кейін сол жаққа барған. Оның есімімен аталған тағы бір нысан – Брунер жотасы, ол Инангахуа өзені ағатын аңғардың шығысында жатыр. Бруннер түбегі Сент-Арнодағы Ротоити көліне қарай созылып жатыр. Оның естелігіне арналған тақташа Нельсон соборында, ал тағы біреуі 6-шы мемлекеттік тас жолының жанындағы Булер шатқалындағы ескерткіш тасқа орнатылған.