Кіріспе

XIX ғасырда қазіргі Украинада табылған тоғызыншы ғасыр мүсіні – Збрух мүсіні, Свиатовид (Worldseer, Światowid ze Zbrucza; Збручанський ідол) – 9-ғасырлық мүсін, дәлірек айтқанда, балуанның үлгісі және христиандыққа дейінгі славян нанымдарының сирек кездесетін ескерткіштерінің бірі (басқа түсіндірме бойынша, оны қыпшақтар/кумандар жасаған). Бұл тік бағана жиі славян құдайы Световитпен қате байланыстырылып келді, бірақ қазіргі кезде барлық бейнелер мен олардың символдарының нақты мағынасы туралы пікірлер әртүрлі. Үш қабатты басрельеф әлемнің үш деңгейін бейнелейді деп саналады: төменгі – жер асты әлемі, ортаңғы – адамдар әлемі және ең жоғарғы, ең үлкен – көктегі құдайлар әлемі. Мүсін Киев Русінің христиан дініне шомылу рәсімінен кейін немесе 966 жылы Польшада христиан діні қабылданғаннан кейін, Киев пен Новгородта жерленген басқа да мүсіндер сияқты, көміліп қалған болуы мүмкін. XIX ғасырда Збрух өзені (Днестрдің сол жақ саласы) арнасын өзгерткен кезде, мүсін көмілген аймақ суға батты. Ол 1848 жылы құрғақшылық кезінде Хусиатынның солтүстігіндегі Личковцы ауылының жанынан табылған. Қазір мүсін Польшадағы Краков археологиялық мұражайында қойылған, ал оның дәл көшірмелері бірнеше мұражайда сақталуда.

Сипаттама

Збрух мүсіні – төрт жақты, биіктігі сұр әктас бағана. Әр жағында үш қабаттан тұратын рельефтер ойылып салынған. Төменгі қабат – ; ортаңғы қабат – ; жоғарғы қабат – . 1848 жылы ескерткіштің қазба жұмыстары кезінде төменгі қабаты сынған және жоғалған болуы мүмкін. Бұл өзеннің түбін көрінетін құрғақшылық кезінде болған. Ауылдың иесі, марқұм ақын Тимонның ағасы Константи Заборовский оны Польша графы Мичислав Потоцкиге сыйға тартқан, ол 1850 жылы Краков ғылыми қоғамына хабарлаған. Андрей Сергеевич Фаминцын 1884 жылы жарық көрген «Ежелгі славян құдайлары» атты еңбегінде Лелевелдің теориясын жоққа шығарып, Збрух бағанасының бір құдайдың бейнесі екенін және әр қабаттың төрт жағы бір тұлғаны көрсететінін айтқан. Алғаш рет граф Потоцкий ұсынғандай, ол құдайды славянның төрт басты құдайы Свиатовид ретінде анықтады, ол бұрын негізінен Рюген аралымен байланысты болған, бірақ қазірде панславяндық деп есептеледі. Тарихи деректерде Руген құдайы ағаштан жасалған ғибадатханада қасиетті қылыш, суару мүйізі және жылқымен бірге сақталғаны айтылады. Фаминцын сондай-ақ үш қабатты құрылымды әлемнің үш деңгейімен байланыстырып, оны славян құдайы Триглавпен байланыстырған. Свиатовидпен құдайды теңестіруді Габриэль Ленчик та қолдады, ол сонымен қатар жақтағы эрозияға ұшыраған күн символын бірінші болып анықтады, бұрын оның атрибуттары жоқ деп саналған. Генрик Ловмианский тағы бір теория ұсынды, ол 1979 жылы славян діні туралы монографиясында мүсіннің славяндық емес екенін болжады, себебі ол ағаштан емес, тастан жасалған, ал ағаш – славяндардың негізгі құрылыс материалы болған, бірақ Свиатовид туралы аңыздар барлық славян мәдениеттерінде кездеседі. Борис Рыбаков 1987 жылы жарық көрген «Ежелгі Рустің діні» атты еңбегінде жоғарғы қабаттың төрт жағы төрт түрлі славян құдайларын – екі әйел және екі еркекті көрсетеді, ал олардың ортаңғы қабаттағы тұлғалары әрқашан қарама-қарсы жынысты болады деп дәлелдеді. Рыбаковтың болжамы бойынша, ат пен қылышы бар еркек құдай – найзағай құдайы Перун, молшылық мүйізі бар әйел – Мокош, сақинасы бар әйел – Лада, ал күн символы бар еркек құдай – жер асты әлемінің үстіндегі Дажбог (күн сәулесінің құдайы, ол үшін күн зат емес, атрибут болған, сондықтан символ оның киімінде, қолында емес). Рыбаков сондай-ақ жер асты құдайының Велес екенін айтады. Рыбаков мүсіннің алдыңғы жағы мүйіз ұстаған әйел фигурасы бар жағы деп санайды, себебі төменгі қабаттағы фигура басынан қарағанда аяқтары көрінеді, екі жақтағы аяқтары бүйірден көрінеді, ал төртінші жағы бос. Соңында, Рыбаков мүсіннің жалпы фалликалық пішіні барлық кішігірім фигураларды біріктіріп, Род деген үлкен, барлығын көретін құдайды құруға арналғанын айтады. Алексей Комар мен Наталья Хамайконың (2011) пікірінше, мүсін – мүсін табылған жерге жақын орналасқан Тимон Заборовскийдің меншігінде жасалған жалған мүсін.

Танымал мәдениет

2022 жылғы "The Northman" фильміндегі бейнелердің көшірмесі.