Кіріспе

Тік жел туннелі (VWT) – ауаны тік бағанада жоғары жылжытатын жел туннелі. Стандартты жел туннельдерінен айырмашылығы, сынақ бөлімдері көлденең бағытта орналасқан, яғни жазық ұшу сияқты, тік бағыт ауырлық күшіне қарсы тұру үшін көтеру күшіне емес, ұшақтың айналуында немесе парашютист терминалдық жылдамдыққа жеткенде сезілетін қарсыласу күшіне сүйенуге мүмкіндік береді. Аэродинамикалық зерттеулер үшін тік жел туннельдері құрылған болса да, ең танымалдары – демалысқа арналған жел туннельдері, олар көбінесе «жабық парашют секіруі» немесе «денемен ұшу» деп жарнамаланады және парашютистер үшін танымал оқу құралы болып табылады.

Көңіл көтеру үшін арналған тік жел туннельдері

Көңіл көтеруге арналған жел туннелі адамдарға ұшақ немесе парашютсіз, тік жоғары бағытталған желдің күші арқылы ұшу сезімін бастан кешіруге мүмкіндік береді. Ауа шамамен 195 км/сағ (120 миль/сағ немесе 55 м/с) жылдамдықпен жоғары қарай жылжиды, бұл қарнымен төмен қарай құлап бара жатқан адам денесінің соңғы жылдамдығы. Тік жел туннелі парашютпен секірушілер арасындағы танымал болғандықтан, олар осы сезімнің парашютпен секіруге өте ұқсас екенін айтады, сондықтан оны жиі "ішкі парашютпен секіру" деп атайды. Адам денесі тік жел туннелінде ауада "тартылып", еркін құлау кезіндегі "денемен ұшу" немесе "bodyflight" физикасын қайталайды.

Тарих

1964 жылы Огайо штатының Грин және Монтгомери округтеріндегі Райт-Паттерсон әуе базасында тік жел туннелінде алғаш ұшқан адам Джек Тиффани болды. 1982 жылы Квебек штатының Драммондвилл қаласынан шыққан Жан Сент-Жермен Лес Томпсон мен Марвин Краттерге тік жел туннелінің тұжырымдамасын сатты. Көп ұзамай Сен-Жермен франчайзинг құқықтарын Краттерге 1,5 миллион долларға сатты. Бастапқыда "Аэродиум" деп аталған бұл құрылғы 1984 және 1994 жылдары АҚШ-та Жан Сен-Жерменмен "Levitationarium" деп патенттелді, тіркеу нөмірлері 4,457,509 және 5,318,481. Парашют спортына арналған тік жел туннелі туралы алғашқы жазба 1979 жылы "CANPARA" (Канадалық спорттық парашют журналы) басылымында жарияланды. Сен-Жермен Америкада екі жел туннелін салуға көмектесті. Невада штатының Лас-Вегасында 1982 жылғы жазда коммерциялық мақсатта салынған алғашқы тік жел туннелі ашылды. Сол жылы Теннесси штатының Пиджон-Фордж қаласында екінші жел туннелі ашылды. Екі нысан да "Flyaway Indoor Skydiving" деген атпен ашылып, жұмыс істеді. 2005 жылы 15 жылдық "Flyaway" менеджері Кит Филдс Лас-Вегас нысанын сатып алып, кейін "Vegas Indoor Skydiving" деп атады. 1990 жылдары Орландода тұратын өнертапқыш Уильям Китчен тік жел туннеліне патент алып, 1998 жылдың шілдесінде "Sky Venture" АҚШ компаниясын құрды. Бұл туннель еркін құлау сезімін симуляциялау үшін арнайы жасалған. Ол тез танымал болды және Флорида штатының Орландо қаласындағы нысанға АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Буш келді. Бастапқы орналасқан жерінің танымалдылығы артып, құқықтар Алан Метниге сатылды, ол компанияны өндіріс және тарату компаниясы ("Sky Venture") мен қоғамдық тәжірибе компаниясы ("iFly") деп бөлді. "iFly" қазір әлемнің 80-нен астам жерінде, соның ішінде 5 круиздік кемеде туннельдерді пайдаланады немесе лицензиялайды, және одан да көп жобалар жоспарлануда. Тік жел туннелі тарихындағы тағы бір маңызды оқиға – 2006 жылғы Торино қысқы Олимпиадасының жабылу салтанатындағы "Жел машинасы". Бұл Aerodium (Латвия/Канада) компаниясының жабылу салтанаты үшін арнайы жасаған құрылғысы болды. Көптеген адамдар бұрын тік жел туннелін көрген емес және сымсыз ұшатын адамдарға қатты таң қалды. 2009 жылы Сочи 2014 қысқы Олимпиадасының логотипі таныстырылған кезде Мәскеудегі Қызыл алаңда тік жел туннелі көрсетілді. 2010 жылы Қытайдың Шанхай қаласында өткен ЭКСПО-2010 көрмесінде латвиялық павильонда тік жел туннелі көрсетілді.

Түрлері

Сыртқы тік жел туннельдері көшпелі немесе стационарлы болуы мүмкін. Көшпелі тік жел туннельдері көбінесе фильмдерде және демонстрацияларда қолданылады, сондай-ақ конгрестер мен мемлекеттік жәрмеңкелер сияқты ірі шараларға жиі жалға алынады. Ұшу алаңының айналасында қабырғалар болмағандықтан, көшпелі құрылғылар ұшқыш пен көрермендерге керемет әсер етеді. Бұл тік жел туннельдері адамдарға толық немесе ішінара сыртқы/аспан көрінісімен ұшуға мүмкіндік береді. Сыртқы тік жел туннельдерінде жел бағанасының айналасында қабырғалар немесе торлар болуы мүмкін, бұл бастаушы ұшқыштардың туннельден құлауын болдырмайды. Стационарлық ішкі тік жел туннельдері айналымды және айналымсыз түрлерін қамтиды. Айналымсыз тік жел туннельдері әдетте ғимараттың төменгі жағындағы тесіктер арқылы ауа сорып алады, дене ұшу аймағынан өтеді және ғимараттың үстінен шығарады. Айналымды жел туннельдері айналымсыз жел туннельдері үшін тым суық климатта салынады, бұл олардың аэродинамикалық контурларын құрап, айналымды жасауға мүмкіндік береді – ғылыми жел туннельдеріне ұқсас, бірақ вертикальді контурда дене ұшу камерасымен. Айналымды жел туннельдері әдетте айналымсыз жел туннельдеріне қарағанда суық климатта салынады. Ішкі тік жел туннелінің ауа ағыны әдетте сыртқы құрылғыға қарағанда тегіс және жақсы бақыланады. Ішкі туннельдер температураны жақсырақ бақылай алады, сондықтан олар суық климатта да жыл бойы жұмыс істейді. Ауаны тік жел туннелі арқылы жылжыту үшін әртүрлі пропеллерлер мен желдеткіштерді пайдалануға болады. Двигательдер дизельдік немесе электрлік болуы мүмкін және әдетте 6 мен 16 фут арасындағы тік ауа бағанын қамтамасыз етеді. Басқару блогы операторға ұшқыштарды үнемі бақылап, ауа жылдамдығын реттеуге мүмкіндік береді. Жел жылдамдығы көптеген тік жел туннельдерінде, әдетте 130-тан 300 км/сағ (80-нен 185 миль/сағ немесе 35-тен 80 м/с) аралығында, жеке тұлғаның қабілеттеріне сәйкес және күрделі акробатика кезінде дене кедергісінің өзгеруін өтеу үшін реттеледі.

Қауіпсіздік және нарыққа тартымдылық

Үй ішінде парашютпен секіру биіктіктен қорқатын көпшілікке де тартымды, себебі тік жел туннелінде адам тек трамплин тәрізді тордың үстінен бірнеше метр ғана қалықтайды. Ішкі вертикаль жел туннельдері қабырғалар арқылы адамды камераның ішінде сақтайды. Жел туннелінде ұшу төмен әсерлі белсенділік саналғанымен, ол ұшқыштың арқасына, мойнына және иығына белгілі бір күш түсіреді. Сондықтан, иық шығуы немесе арқа/мойын проблемалары бар адамдар алдымен дәрігермен кеңесуі керек. Ұшақтан нақты парашютпен секіруге жасқа байланысты шектеулер қойылады, олар елдерде және тіпті АҚШ-та штаттар бойынша әртүрлі болады, ал бодифлайнингтің ең төменгі немесе ең жоғарғы жас шегі жоқ.

Жарыстар

Жабық кеңісте ауада серуендеуге негіделген бірнеше жарыс пайда болды, мысалы, FAI World Cup of Indoor Skydiving және Windoor Wind Games.