Кіріспе

Лагос – Батыс Африкадағы Нигерия мемлекетінің ең ірі қаласы және бұрынғы астанасы. Халық саны шамамен 15,3 миллион адамды құрайтын Африка құрлығындағы үшінші ең ірі қала. Сондай-ақ, Африканың төртінші ірі экономикасы болып табылады.

Тарихи атаулар

Лагос португал тілінде "көлдер" дегенді білдіреді, бұл тілде алғаш келген еуропалықтар осы жерді атады. Бұл жерде йоруба халқының бір тармағы – ауори тайпасы қоныстанған. Бенин Корольдігінің басқаруындағы аймақ бастапқыда "Эко" деп белгілі болды. Португалдықтар оны "Оним" деп, кейін "Лагос" деп атады. Ауори тайпасы қазір Иддо деп аталатын аралға, содан кейін үлкен Лагос аралына көшіп келді. Олардың басшысы Олофин аралды он ұлының арасында бөліп берді. Олардың бірі, Аромир, Лагос аралында бұрыш екті. Кейін осы орында салынған Ига Идунганран сарайының аты сөзбе-сөз "бұрыш шаруашылығы сарайы" деп аударылады. Олофин мен Айна есімді бай әйел арасындағы дау кезінде Бениннің Обасы Иддо аралының бұл мәселесін реттеуге тырысты. Оба Айнаның таласты тексеру туралы өтінішін қанағаттандыру үшін елшілерді жіберді. Қайықпен келген елшілер жағадағы балық аулау құралдарын алыстан соғысқа дайындық белгісі деп қабылдады. Олар Обаға оралғанда, өздерінің көргендерін баяндады, ол оларды әскери қолдаумен шайқасқа жіберді, шақыруға келісім білдірді. Олофин жеңіліп, тұтқындалғаннан кейін Иддо аралында қалған Асеру, бұл күшейту тобының бір бөлігі болған соғыс басшысы, көршілес қалаларға қарсы соғыс ашты және Исериге дейін жетті, онда ол қайтыс болды. Кейін Асипа оның денесін Бенинге қайтарып әкелді. Осы ісі үшін Оба оны Иддо аралының билеушісі етіп тағайындады. Асипаға сондай-ақ патша барабаны (Гбеду) сыйға берілді, оны Лагостың Обалары бүгінге дейін соғып ойнайды. Оның ұлы Адо Лагостың алғашқы патшасы болды және оның ұрпақтары Лагостың Обаларының әулетін осы күнгейінге дейін жалғастыруда.

Колониялық Лагос

Косоко мен Уайдада орналасқан француздердің қатерінен кейін, 1861 жылы Лорд Палмерстон (Британияның премьер-министрі) "Лагостың ресми протекторатын қабылдауда еш уақытты өткізбеудің қажеттігін" атап, шешім қабылдады. Лагостағы консул міндетін атқарушы Уильям Маккоскри және командир Бедингфилд 1861 жылдың 30 шілдесінде HMS Prometheus кемесінде Оба Досунмумен кездесті, онда Британияның ниеті түсіндірілді және 1861 жылдың тамыз айына дейін талаптарға жауап беру қажет болды. Досунму келісім шарттарына қарсылық көрсетті, бірақ командир Бедингфилд Лагосты бомбалау қаупін айтқаннан кейін, Досунму мойынсынып, 1861 жылдың 6 тамызында Лагос келісім шартына қол қойды.

Лагос колониясы

Лагос 1862 жылдың 5 наурызында колония болып жарияланды, бірақ басқару Алтын жағалауға, қазіргі Ганаға жүктелді. 1886 жылы Лагос губернатор Корнелиус Альфред Молони басшылығымен Алтын жағалаудан тәуелсіз колонияға айналды. Лагос әскери-теңіз порты саудагерлердің қарақшылардан қорғану үшін Корольдік теңіз флотының қорғауына сене алатынын түсінгеннен кейін маңызды сауда орталығына айналды. 1869 жылы Лагоста Мәсіх соборы құрылды. Осыған дейін бес жыл бұрын Самуэль Ажайи Кроутер Англикан шіркеуінің алғашқы африкалық епископы болған еді.

Лагос - астана

Лагостың Нигерия үшін маңыздылығы 1900 жылдан кейін британдық әскерлермен алыс солтүстікке қарай жылжыған генерал Лугардқа байланысты. Ол губернатор болып тағайындалғаннан кейін Лагосты оңтүстіктің, ал кейін бүкіл елдің астанасы етті. 1906 жылы Лагос Оңтүстік Нигерия протекторатымен біріктіріліп, оның астанасы болды. Лагосқа жақын Леккиде Нигериялық битум корпорациясы, бизнесмен Джон Саймон Бергейм басқаруымен, 1908 жылы сынақ бұрғылау кезінде мұнай тапты. 1914 жылдың 1 қаңтарында Солтүстік Нигерия мен Оңтүстік Нигерия бірігіп, "Нигерияның колониясы және протектораты" мемлекеті құрылды; Лагос астанасы атанды. Алайда, британдықтар солтүстік және оңтүстік Нигерияны әртүрлі тәсілдермен басқарды, бұл әсері бүгінгі күнге дейін сезілуде. Солтүстікте "жайындата басқару" жүргізілді, ол дәстүрлі, ғасырлар бойы қалыптасқан басқару құрылымдарын көбінесе өзгеріссіз қалдырды. Оңтүстікте, Лагос сияқты, британдықтар тікелей басқарды және жергілікті тұрғындарға еуропалық жетістіктерді үйретуге тырысты. Бұл 1922 жылғы Клиффорд конституциясының "Нигерия кеңесін" қамтиды, ол 46 өкілден тұратын, парламент сияқты орган болатын, олардың арасында төрт жергілікті тұрғын, оның ішінде үшеуі Лагостан шыққан. Солтүстік Нигериялықтар өкілдік етілмеді.

Жаңғырту

Лагос үкіметтік темір жолы 1896 жылы Лагостан Ибаданға дейінгі Кейп Гейдж темір жолының құрылысын бастады, ол 1901 жылғы 4 наурызда ашылды. Желі кейін Ошогбо, Илорин, Кадуна, Зария және Кано арқылы Нгуруға дейін созылды, жалпы ұзындығы шамамен 1360 км-ді құрады. 1902 жылдан бастап LGR Лагостағы бу трамвайын да пайдаланды. 1886 жылға қарай Лагосты Лондонмен байланыстыратын телеграф желілері орнатылды. Лагоста электрлендіру 1898 жылғы 19 қыркүйекте жүзеге асырылды, бұл Англияда енгізілгеннен кейін 17 жыл өткен соң болды. Ол кездегі жалпы қуаттылығы 60 киловатт (кВт) құрады. Электр желісі Лагос маринасын Үкімет үйінен аралдың солтүстік жағына дейін қуатпен қамтамасыз етті. 1901 жылы Лагос аралы мен материк арасында алғашқы көпір – Картер көпірі салынды, ол 1891 жылдан 1898 жылға дейін губернатор болған адамның құрметіне аталды. 1913 жылы Лагос порты қолданысқа берілді.

Эпидемиялық

Лагос тарихында бубондық обаның пайда болуы маңызды кезең болды. 1924 жылы басталып, 1931 жылға дейін жалғасқан эпидемияның салдарынан 1947 жағдай тіркелді және 1813 адам қайтыс болды, бұл 94,02% өлім-жітім деңгейіне тең.

Пошталық байланыс, "Кемелік экспресс"

1914 жылдың 1 ақпанынан бастап Лагос пен Ұлыбритания (Ливерпуль) арасында тұрақты пошта кемесі қызметі іске қосылды. Бұл желідегі алғашқы пошта кемесі «Акоко» болды. Осылайша отарлаушыл шенеуніктер, отарлық әскер офицерлері, іскер саяхатшылар және әлемді шарлаушылар Ынтымақтастықтың Батыс Африка елдеріне немесе өз үйлеріне жете алды. Пошта кемесінен келген жолаушылар кеме жанында күтіп тұрған «Boat Express» поездіне отырып, Нигерияның солтүстігіндегі Кано қаласына 43 сағат ішінде жатын және тамақтандыру вагондарында жете алатын болды. Мұндай жолаушылардың көп бөлігі бірінші класс вагондарында отарлық әскер офицерлері болды. Нигериядағы отарлық теміржол жүйесінің ең үлкен аумағы, «1935 жылғы Әлем теміржолдарының кереметтері» еңбегінен алынған дерек. Атыс оқтары атпаған оқиға Франконың Испаниясын Үшінші рейх және фашистік Италиямен бірге соғысқа қатысуға итермеледі. 1945 жылдың маусым айында Лагостағы теміржолшылар жалпыұлттық ереуіл бастады. Бұл елдегі алғашқы осындай ереуіл болды, ол 200 000 жұмысшы мен он жеті кәсіподақты қамтыды. 1946 жылы комиссия жұмысшылардың жалақысын арттырды. Бұл ереуіл Нигериядағы британдық үкіметті сынаудың басты факторы болды. Ол Нигерияның еңбек қатынастарындағы «шешімді нүкте» ретінде танылды. Бұл 1980-ші және 1990-шы жылдарға дейін, сондай-ақ қазіргі күнге дейін жалғасуда.

Музыкалық индустрия, Маккартнидің "Қоқырықтағы тобы"

Лагос жетпісінші жылдардан бері музыка индустриясының орталығы болып табылады. Бейонсе сияқты халықаралық жұлдыздар да Лагоста өзінің хиттерін жазады. Осы саладағы алғашқысы Пол Маккартни болды, ол 1973 жылдың тамызынан қазан айына дейін Лагостың Апапа қаласындағы 7 Wharf Road мекенжайындағы EMI студиясында Wings тобымен бірге "Band on the Run" альбомын жазды. Бұрынғы "Beatles" мүшесі экзотикалық орыннан шабыт алуды үміттенеді. "Band on the Run" әлі күнге дейін (2023) Маккартнидің ең табысты альбомы болып саналады және сыншылар тарапынан жоғары бағаланады.

Цемент армадасы

Лагос тарихындағы ең таңғажайып эпизодтардың бірі – "цементтік армада". Генерал Говон басқаратын орталық үкіметтің жемқорлығы мен тиімсіздігі салдарынан, 1974 жылы порттың сыртында әлемдік цемент көлемінің жартысына жуық тапсырыс берілген цементі бар жүздеген кемелер тоқтады, бұл хаостық жағдайға әкеп соқты.

Лагостағы Volkswagen зауыты

Нигерияның Volkswagen компаниясы 1975 жылғы 21 наурызда Лагоста VW 1300 модельін құрастыруды бастады. 1976 жылы 16 000-нан астам көлік, оның ішінде Passat және Audi 100 өндірілді. 1982 жылы Шагари үкіметі Нигерияның шетел валютасының жетіспеушілігіне байланысты импорт шектеулерін енгізді, бұл 1980-ші жылдары Лагостағы өндіріске кедергі келтірді. 1990 жылдың наурыз айында Volkswagen концерні Нигериядағы бизнесінен шығу туралы шешім қабылдады. 1992 жылы басталған нигериялық компаниялар тобына сату жөніндегі келіссөздер ішкі саяси тартыстарға байланысты нәтижесіз аяқталды. 1994 жылы Volkswagen соңғы неміс қызметкерлерін елден шығарды. Осыдан бері өндіріс тоқтатылды. Өндіріс орны болған аудан әлі де "Volkswagen" деп аталады.

Джимми Картердің сапары

1977 жылдың 31 наурызынан 3 сәуіріне дейін АҚШ президенті Джимми Картер Лагос қаласына сапар жасады. Қазіргі таңға дейін бұл АҚШ президентінің қалаға жасаған жалғыз сапары болып табылады (2023 жылғы мәліметтер бойынша).

Нигерияның астанасы емес

1991 жылы Ибрагим Бабангида, әскери президент және басқа да үкіметтік органдар жаңа салынған астана Абуджаға көшірілді. Бұл оның өміріне қауіп төндіргені туралы барлау мәліметтерінің және кейіннен оның жасырын күшін көрсету ниеті деп аталған, яғни өзін азаматтық президентке айналдыру жоспарының нәтижесінде болды. Ол Муртала/Обасанжо режимі бастаған істі аяқтады. Бұл өзгеріс Лагостың беделін және экономикалық ықпалын азайтуға әкелді. Алайда, Лагос елдің қаржы орталығы болып қала береді және елдегі ең ірі қалалық агломерацияға айналды. Испанияның "La unidad" (2020–2023) полицейлік сериалы, британдық "The Last Tree" (2019) және АҚШ-тың испандық драмасы "The Way, Chapter 2" (2023, әлі дамып жатыр) да түсірілім алаңы ретінде Лагосты пайдаланады. Дэнни Гловердің "93 күн" (2016) фильмі – 2014 жылы Лагостағы Эбола індеті туралы біршама мелодрамалық, бірақ фактілерге негізделген баяндама және түсірілімдер нақты орындарда жүргізілді. Нигерияның "Фигура" триллерінің табысынан кейін нигериялық кино өндірісі жоғары сапалы және коммерциялық тұрғыдан сәтті туындыларға көбірек назар аудара бастады. Бұл өз кезегінде Нигериядағы кассалық жиналымдар бойынша жаңа рекордтарға әкелді (2009: "Фигура", 2013: "Сары күннің жартысы", 2016: "Той").

Төтенше жағдайлар

2002 жылдың 27 қаңтарында қаладағы казарма аумағында жарылыстар болды. Әскери дереккөздердің мәліметінше, себебі көшедегі базардан шыққан өрттің таралуы болған. Бұл оқ-дәрі қоймасында шамамен 30 жарылысқа әкеліп соқты, соның салдарынан жақын орналасқан ғимараттар зардап шекті. Адамдар үрейлене қашып кетті. Оқ-дәрі қоймасынан туған апаттың салдарынан кем дегенде мың адам қаза тапты. Көптеген отбасылар үйлері қирағандықтан баспанасыз қалды. Жарылыс ошағынан 7 километр радиуста соққы толқындары сезілді. Құтылуға тырысқан көптеген балалар кәрізде суға батып кетті. 2012 жылы Макдоннелл Дуглас MD 83 ұшағы жергілікті жиһаз фабрикасы мен баспахана ғимаратына құлағанда 163 адам қаза тапты. 2021 жылдың 1 қарашасында Икойи ауданында салынып жатқан 21 қабатты биік ғимарат құлады (толық мақала осында). Құлау кезінде ғимараттағы мәселелерді тексеріп жүрген иесі мен бас мердігері қоса 44 адам қаза тапты. Куәгерлердің айтуынша, бірінші қабаттағы тіреу бағанасында жарықтар пайда болған. Ғимарат иесі Феми Осибона мердігерден бұл бағананы жаңа, зақымсыз бағанамен ауыстыруды талап етіп, құрылысшыларды қосымша жұмыс жасағаны үшін таңғы асқа шақырған. Осыдан кейін ғимарат құлап түсті. Құрылысқа рұқсатта тек 15 қабатты ғимарат салуға болатын, ал бастапқы мердігер бір жыл бұрын жобадан шығып кеткен, себебі құрылыс жоспарына қасақана өзгерістер енгізілген. Мысалы, екі бірдей ғимарат салынысымен бірге бетон қоспасының құрамы өзгертілген. Бұл құрылыс апаты Лагостағы осындай оқиғалардың арасында ең ірісі болып табылады (2023 жылғы мәлімет бойынша); Лагос қаласында көп қабатты ғимараттардың құлауы жиі кездеседі, бірақ қабат саны мен қаза болғандардың саны жоғарыдағы жағдайға қарағанда айтарлықтай төмен.

Лагоста Эбола ауруынан қашып құтылу

2014 жылдың 20 шілдесінде Либериядан Эбола вирусына шалдыққан саяхатшы Лагос әуежайына келді және жекеменшік ауруханаға түскеннен кейін оған диагноз қойылды. Бұл науқас әуежайда және ауруханада 72 адамды жұқтырған болуы мүмкін. Науқас 25 шілдеде қайтыс болды; 24 қыркүйек күні екі штатта Эболаның зертханалық тұрғыдан расталған 19 жағдайы және бір күдікті жағдай тіркелді, сондай-ақ жауап шарасы ретінде 894 байланыс анықталып, бақылауға алынды. 31 тамыздан бері жаңа жағдайлар тіркелмеді, бұл Нигериядағы Эбола індетінің тоқтатылуы мүмкін екенін көрсетеді. Жылдам құрылған Төтенше жағдайлар жөніндегі жедел штаб, жауап беруді үйлестіру және шешім қабылдауды орталықтандыру үшін Оқиғаларды басқару жүйесін (IMS) пайдаланып, Нигерияда індетті ерте кезеңде тоқтатуға және апатты жағдайдың алдын алуға маңызды үлес қосты.

Ябадағы Технологиялық орталық, Цукербергтің сапары

2016 жылдың 30 тамызында Марк Цукерберг Яба ауданындағы технологиялық стартаптарды, әсіресе CcHUB және IT оқытушысы Andela-ны барды. Күтпеген сапары барысында Цукерберг жазғы каникулдарында бағдарламалау тілдерін үйреніп жатқан балалармен де сөйлесті. 2017 жылдың қазан айында Facebook шағын және орта кәсіпорындарды қолдау мақсатында Нигерияда алғашқы Африкалық ШОК кеңесін құрды.

Инфрақұрылымдық шаралар

2021 жылдың 10 маусымында Лагос Нигерияның үшінші ірі қаласы Ибаданмен стандартты кеңдіктегі темір жол байланысын алды, соның ішінде заманауи орталық станция – Моболаджи Джонсон. Сахара асты Африканың басқа елдері колониалдық дәуірдегі темір жол желілерін пайдалануды жалғастырып немесе тоқтатып жатқанда, Нигерия Қытайдың көмегімен темір жол желісін кеңейтуде. 2022 жылы Нигерия темір жол корпорациясы Covid-19 пандемиясына байланысты шектеулерге қарамастан Лагос-Ибадан желісінің табысты жұмыс істегенін хабарлады. 2023 жылдың қаңтарында Апапа және Тин Кан аралдарындағы орталықта орналасқан, бірақ тығыз және суы аз порттардағы жүк көлемін азайту үшін жаңа, терең су айлағы порты Лекки ашылды. 2023 жылдың 4 қыркүйегінде Лагос қалалық темір жолының бірінші бөлігі – көк желісі пайдалануға берілді. 2024 жылдың 14 ақпанында губернатор Санво Олу Агбадо мен Ойингбо арасындағы Лагос қалалық темір жолының қызыл желісі 2024 жылдың 29 ақпанында Нигерия президенті Тинубудың қатысуымен ашылатынын мәлімдеді.

Көп мақсатты аренаның құрылысы

2024 жылдың 24 ақпанында Виктория аралында 12 000 орындық көп мақсатты аренаның іргетасы салынды. Бұл арена дамып келе жатқан ойын-сауық индустриясы үшін лайықты аламат болады. Live Nation, Oak View Group LLC, Persianas Group және Нигерияның егемендік инвестициялық басқармасы (NSIA) консорциум құрып, аренаны салуға кірісті, оның 2025 жылдың желтоқсанында аяқталуы күтілуде. Аренада халықаралық және нигериялық музыка жұлдыздарының концерттерінен бастап, отбасылық шаралар, баскетбол ойындары, UFC жекпе-жектері, бокс матчтары, WWE шоулары және тағы да көптеген іс-шаралар өтеді. Арена Африкадағы тікелей эфирдегі ойын-сауықтардың жетекші орталығына айналуға тиіс. Жылына 200 шара өткізіледі.