Кіріспе

Неміс миссионері және Африка тілдерінің ғалымы Зигмунд Вильгельм Коэль (Sigismund Wilhelm Koelle) немесе Көл (Kölle) (14 шілде 1823 – 18 ақпан 1902) – Лондондағы Шіркеу миссионерлік қоғамы тапсырмасымен жұмыс істеген неміс миссионері. Алғашқыда ол Сьерра-Леонеде Африка тілдерін зерттеудегі пионер ғалым атанды, кейін Константинопольде жұмыс істеді. 1854 жылы ол "Полиглота Африкана" атты маңызды зерттемесін жариялады, ол еуропалықтардың Африка тілдерін ғылыми тұрғыдан зерттеуінің бастауы болды.

Өмір

Зигмунд Кёль Германияның оңтүстігіндегі Вюртемберг аймағындағы Клебронн қаласында дүниеге келген. Вюртембергтік тегі бойынша ол замандастары Иоганн Людвиг Крапфқа (1810 жылы туған) және Иоганн Ребманға (1820 жылы туған) ұқсайды, олар да лингвистер және миссионерлер ретінде Шіркеу Миссионерлік Қоғамы үшін жұмыс істеді, бірақ Шығыс Африкада. Вюртембергте туған тағы бір ШМҚ миссионері Карл Готлиб Пфандер (1803 жылы туған) болды, ол Коэльдің Стамбулдағы әріптесі еді. Базельдегі миссионерлік семинарияда оқығаннан кейін, 1845 жылы Лондонға орналасқан Шіркеу Миссионерлік Қоғамына ауысты; Ислингтонда одан әрі оқығаннан кейін, оны Лондон епискобы Чарльз Бломфилд дипломдады. 1847 жылдың желтоқсанынан 1853 жылдың ақпанына дейін ол Батыс Африкада азат етілген құлдар үшін құрылған британдық протекторат – Сьерра-Леонеде тұрып, жұмыс істеді. Коэлл 1827 жылы Шіркеу Миссионерлік Қоғамы құрған Фурах Бей колледжінде сабақ берді. "Ол семит тілінің ғалымы болды және Фурах шығанағында еврей тілінен сабақ бастады; көп ұзамай азат етілген құлдардың балалары – африка жастары Ескі Ғидатты түпнұсқада оқып отырды". Сьерра-Леонеде болған кезінде ол көптеген африкалық тілдерден лингвистикалық материалдар жинады, олардың кейбіреулері азат етілген құлдардан, мысалы, канури тайпасының өкілі Али Айсамиден алынды. Коэльдің маңызды еңбегі – "Полиглотта Африкана" (1854) еуропалық ғалымдардың көптеген африка тілдерін қанағаттанарлық деңгейде зерттеуінің бастамасы саналады.

Вай тілінің грамматикасы

1849 жылы Коэль Фритаунға келгеніне бір жылдан сәл ғана асқанда, оған ви, вей немесе вай тілдерінде сөйлейтін адамдар өздері ойлап тапқан жазу жүйесін қолданып жатқаны туралы хабарды зерттеу тапсырылды. Коэль жазудың авторымен кездесу үшін Вайландқа 7 апталық сапар жасады және сол жылы жарияланған саяхаты туралы есеп жазды. 1850 жылдың ортасында Коэль Ваиландтың Галлинас ауданында бірнеше апта болды, ал 1850 жылдың қарашасынан 1851 жылдың наурызына дейін ол Кейп-Маунт ауданында қайта жұмыс істеді. 1851 жылдың шілдесіне қарай ол вай тілінің грамматикасын аяқтады, ол 1854 жылы Шіркеу Миссионерлік қоғамынан басылып шықты.

Африка тілдері

Коэльдің Сьерра-Леонеде өткізген бес жыл ішіндегі екінші маңызды лингвистикалық жұмысы – «Полиглота Африкана» еңбегі болды. Бұл жобаның мақсаты – Сьерра-Леонеде Африканың түкпір-түкпірінен келген бұрынғы құлдардың шоғырланғандығын пайдаланып, 160-қа жуық тіл мен диалектте 280 негізгі сөзден тұратын тізім (алғашқы Swadesh тізімі сияқты) жасау еді. Сөздер мүмкіндігінше тілдік отбасыларға топтастырылды. Бұл жұмысқа көмектескен ақпарат берушілердің көп бөлігі Батыс Африкадан келген, бірақ Мозамбиктен де келгендер болды. Осы аймақтан әкелінген құлдар көбінесе солтүстікке қарай Занзибар мен Арабияға, емес, оңтүстікке қарай Америка мен Бразилияға тасымалданған. Барлық сөздердің айтылуы Карл Рихард Лепсиус жасаған, бірақ толыққанды қолжетімді болмаған әліпбиге ұқсас, бірақ бірдей емес әліпби арқылы мұқият жазылды. Кітаптың атауы неміс ғалымы Юлиус Клапроттың 1823 жылы жарық көрген «Азия полиглотасы» атты белгілі еңбегінен алынған. Кіріспеде Коэль әрбір ақпарат берушіні бір күнде сұраққа тарту үшін жеткілікті қарапайым сөздерді таңдауды қалағанын айтады, сондықтан ол есімдіктерді жіберді, оларды анықтау үшін көбірек уақыт кеткен болар еді. Ол бірнеше жыл бұрын ұзақ демалыс кезінде 71 тілден тұратын ұқсас тізім жасағанын және осы тізімді жасау кезінде сол тәжірибеден сабақ алғанын қосты. Кітапқа картограф Август Генрих Петерманн дайындаған Африка картасы қоса берілген, онда әрбір тілдің орналасқан жері, мүмкіндігінше анықталғандай, көрсетілген. Тізімнің құндылығы тек лингвистикалық емес, себебі бұл еңбекте үш ағылшын сөзінің әр тобы үшін екі бетке орналастырылған барлық тілдермен қатар сөздердің өзі де қамтылған, сонымен қатар Коэль әрбір ақпарат берушінің қысқаша өмірбаяндық мәліметтерін, олардың шыққан жері туралы географиялық ақпаратты және Сьерра-Леонеде сол тілде сөйлейтін қанша адамды білгенін де келтіреді. Бұл ақпарат, сондай-ақ 1848 жылы Сьерра-Леонеде жүргізілген халық санағы 19 ғасырда Африкадағы құл саудасын зерттеген тарихшылар үшін аса құнды болып табылады. 210 ақпарат берушінің 179-ы бұрынғы құлдар (олардың екеуі әйелдер), ал қалғандары көбінесе саудагерлер немесе теңізшілер болды. Деректерді талдау көрсеткендей, Коэльдің ақпарат берушілері әдетте орта жастағы немесе қарт адамдар болды. Бұрынғы құлдардың төрттен үш бөлігі өз отанын он жылдан астам уақыт бұрын, ал жартысы 20 жылдан астам уақыт бұрын тастап кеткен; ал ақпарат берушілердің төрттен үш бөлігі 40 жастан асқан. Кітаптың тағы бір қызықты жағы – ақпарат берушілердің құлдыққа түсу жолдары. Кейбіреулері соғыста тұтқынға алынды, ал кейбіреулері ұрланды, ал кейбіреулерін туыстары сатып жіберді, ал басқаларын қарыз үшін айыптады немесе қылмыс үшін соттады.

Канури тілінің грамматикасы

Коэльдің Сьерра-Леонеде зерттеу жұмыстарын жүргізіп, жазған тағы бір еңбегі – «Борну немесе Канури тілінің грамматикасы» (1854 жылы жарық көрген). Коэль бұл жұмысты 1848 жылдан 1853 жылға дейін үзіліс-үзіліспен атқарды, күніне бірнеше сағат бойы Али Айсами Газирма (сонымен қатар Уильям Хардинг деп белгілі) деген ақпарат көзімен жұмыс істеді. Айсами сонымен қатар «Африканың жергілікті әдебиеті» атты тағы бір еңбегіне материал ұсынды, ол Канури тіліндегі мақал-мәтелдер, жұмбақтар, сипаттамалық мәліметтер және тарихи фрагменттерден тұрады. Кейінгі зерттеуші А. Фон Дюисбург былай деп жазды: «Коэльдің грамматикасы зор еңбекпен құрастырылған, бірақ өкінішке орай, онда көптеген қателер бар, мұны Коэльдің Борнуда немесе оған жақын елдерде болмауымен түсіндіруге болады. Оның басты ақпарат көзі Сьерра-Леонеде тұратын аудармашы болды, ол өзінің туған жерін қырық жылдан астам бұрын тастап кеткен еді». Аталған грамматиканы зерттеу Коэльдің өзі Канури тілінде сөйлемеген деген қорытындыға әкеледі. Ол өзінің грамматикасының кіріспесінде аудармашысының дауыс әдептерінің айтылуына қатысты сенімді болмағанын мойындайды, бұл факті грамматикада жиі байқалады. Алайда, аудармашы П. А. Бентон белгілі бір түсіндірмеде былай деп қосты: «Мен осымен келіспеймін. Коэльдің мен үшін ерекше дәлдікпен жазылғаны көрінеді».

Кейінгі мансап

1853 жылдан кейін Сьерра-Леонеде болған уақытының соңында ауырып қалған Коэль Батыс Африкаға ешқашан қайтып бармады. Бір уақыт бойы ол лингвистикалық зерттеулерін, әсіресе стандартты орфография мәселелерін, 1854 жылы Карл Лепсиус талқылаған Стандартты Әліпбимен байланысты жалғастырды. 1855 жылы ол Мысырға жіберілді, бірақ қысқа ғана уақытқа қалды; сол жылы Палестинадағы Хайфаға көшіп барды. 1856 жылы ол «Полиглотта Африкана» еңбегі үшін Француз ғылым академиясының 1200 франк тұратын Вольней сыйлығын алды. 1859 жылы ол Шіркеу Миссионерлік Қоғамы тарапынан Константинопольге (Истанбул) бір жыл бұрын кеткен Карл Готлиб Пфандерге қосылу үшін жіберілді. Ол тағы бір миссионер Р. Вейклимен бірге түркілерді христиан дініне өткізуде біршама сәттілікке қол жеткізді. Алайда, 1864 жылы түрік үкіметінен күшті қарсылық болды және бірнеше түрік айналдырылғандар тұтқындалды. Пфандер мен Вейкли Константинопольден кетуге мәжбүр болды, ал Коэль тағы бірнеше жыл қалып қойды. 1877 жылы Шіркеу Миссионерлік Қоғамы қаладан шығып кеткеннен кейін, ол 1879 жылға дейін тәуелсіз миссионер ретінде қалада қалды, содан кейін түрік тіліндегі Англикан дұға кітабын аударуға көмектескен түрік досы Ахмед Тевфикпен бірге тұтқындалды. Коэль бірнеше сағаттан кейін босатылды, ал Тевфик түрмеге қамалып, өлім жазасына кесілді. Британ үкіметінің қысымынан кейін Тевфик Хиос аралына жер аударылды және ақырында Англияға қашып кетті, онда ол 1881 жылы Лондонның Онслоу скверіндегі Сент-Пол шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Оған Коэльдің қайын атасы, архидиакон Филпот та куә болды. Алайда, ол жаңа өміріне риза болмаған сияқты, сондықтан 1883 жылы Мысырға жіберілгеннен кейін, ақырында Хиостағы тұтқынға алғандарға өз еркімен тапсырды. Зигмунд Коэль 1902 жылы Лондонда қайтыс болды.

Отбасы

Африкадан оралғаннан кейін Коэль ағылшын архидиаконының қызы Шарлотта Элизабет Филпотқа (1826–1919) үйленді. Олардың жеті баласы болды. Олардың бірі, Константин Филпот Коэль, 1862 жылы Константинопольде дүниеге келді, кейін Англия шіркеуінің дін қызметкері болды. Константиннің ұлдарының бірі, сэр Гарри Филпот Коэль (1901–1980), Ұлыбритания Әскери-теңіз күштерінде вице-адмирал атанды. Оның ұрпақтары әлі күнге дейін оның есімін "Келли" деп айтады.

Сигизмунд Кёльдің шығармалары

Коэль, С. В. (1849). Батыс Африканың Ви еліне жасалған экспедиция және Ви тайпасының жергілікті тұрғындары жақында ойлап тапқан буын жазу жүйесінің табылуы туралы баяндама. Лондон: Seeleys, Fleet Street; Hatchards, Picadilly; J. Nisbet and Co. Berners Street. Коэль, С. В. (1854). Вей тілі грамматикасының жоспары, Вей-ағылшын сөздігі және Вей буын жазуының ашылуы мен сипаты туралы мәліметтер. Лондон: Church Missionary House. Коэль, С. В. (1854). Борну немесе Канури тілінің грамматикасы (Google кітаптары). Коэль, С. В. (1854). Африкалық жергілікті әдебиет, яғни мақал-мәтелдер, ертегілер, аңыздар және Канури немесе Борну тіліндегі тарихи үзінділер. Оған жоғарыда айтылғандардың аудармасы және Канури-ағылшын сөздігі қоса берілген. Коэль, С. В. (1854). Polyglotta Africana, яғни жүзден астам түрлі африка тілдеріндегі шамамен үш жүз сөз бен тіркестен тұратын салыстырмалы сөздік. Лондон, Church Missionary House. (Жүктеу үшін гайка белгішесін басыңыз.) Коэль, С. В. (1865). Ойға салатын нәрсе: Мұхаммедшілік пен христиандықтың тарихи салыстырмасы. Лондон. (Абд Иса псевдонімімен жарияланды.) Коэль, С. В. (1883). Түрік тіліне аударылған "Ортақ дұға кітабы". Лондон: SPCK. Коэль, С. В. (1885). Мәсіхтің айқышқа шегеленіп өлгені. Шындық, қиял емес: Мұхаммедшілдіктің шабуылдарына қарсы христиан дінін қорғауға арналған сөз. (Абд Иса есімімен жарық көрген.) Коэль, С. В. (1889). Мұхаммед және Мұхаммедшілік, сын тұрғысынан қарастырылған. Лондон: Rivingtons. Коэль, С. В. (1890). "Мұхаммед Иса Мәсіх сияқты алдаушы ма?" "Church Missionary Intelligencer and Record" журналы, 15, 162–65 бб. Коэль, С. В. (1896). Апокатастазис, яғни барлық нәрсенің қалпына келтірілуі. Лондон. Коэль, С. В. (1905). Әлемнің мақсаты немесе әлемді құтқарушының күресі. (The Journal of Theological Studies журналында мақала жарияланды, 8-том, 31-нөмір (сәуір, 1907 ж.), 471–472 бб.).