Кіріспе
Berberis vulgaris, сондай-ақ жалпы барберри, еуропалық барберри немесе жай ғана барберри деп аталады, Ескі әлемге тән Berberis туысына жататын бадал. Ол жеуге жарамды, бірақ айқын қышқыл дәмі бар жидектер береді, көптеген елдерде оны қызыл және сергітетін жеміс ретінде жейді.
Berberis vulgaris, also known as common barberry, European barberry or simply barberry, is a shrub in the genus Berberis native to the Old World. It produces edible but sharply acidic berries, which people in many countries eat as a tart and refreshing fruit.
Сипаттама
Бұл жапырақты бұта, дейін биікке жетеді. Жапырақтары кішкентай, сопақша келген, ұзындығы және ені шамамен, тісті жиектері бар; олар 2–5 данадан топталып, үш тармақты қызыл түйіннің астында орналасады. Гүлдері сары түсті, диаметрі шамамен, көктемнің соңында ұзын шоғырларда гүлдейді. Жемісі - сопақша келген қызыл жидек, ұзындығы және ені шамамен, жаздың соңында не күзде піседі.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұтаның түпкі мекені Орталық және Оңтүстік Еуропа, Оңтүстік Англия, Солтүстік-Батыс Африка және Батыс Азия; сонымен қатар Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Америкада жабайыланған. АҚШ және Канадада ол Новая Шотландиядан Небраскаға дейінгі аймақта тамыр түбітіп, Колорадо, Айдахо, Вашингтон штаты, Монтана және Британдық Колумбияда қосымша популяциялар пайда болған. Ол көптеген елдерде өсіріледі.
Экология
Бұл жидектер көптеген ұсақ құстар үшін маңызды тағам болып табылады, олардың нәжістері арқылы тұқымдарды таратуға көмектеседі. B. vulgaris – бидай сабағының тотық қызылшасының (Puccinia graminis f. sp. tritici) аралас егістік түрі, бидай мен оған ұқсас астық дақылдарының зиянды саңырауқұлақтық ауруы. Осы себепті, Канадада және АҚШ-тың кейбір штаттарында (Коннектикут, Массачусетс, Мичиган және Нью-Гэмпшир) B. vulgaris өсіруге тыйым салынған. С дәруіменіне бай болғанымен, өте ащы немесе қышқыл дәмі бар және тікенді бұталары оларды жинауды қиын болдыратындықтан кеңінен қолданылмайды. Еуропада жидектер дәстүрлі түрде джем жасау үшін қолданылады. Жидектерде пектин көп, ол қайнатылғаннан кейін суығанда джемнің қатаюына себеп болады. Оңтүстік-батыс Азияда, әсіресе Иранда, жидектер тағам дайындау үшін, сондай-ақ джем жасауға қолданылады. Иранда барбарис күріш пәленіне құрма ретінде жиі қолданылады. Зершек – Берберис spp. түрінің, әсіресе Берберис integerrima түрінің кептірілген жемісі. Иран – зершек өндіруші елдердің ішінде ең ірісі. Иранның Оңтүстік Хорасан провинциясы зершек пен шафран өндірісінің басты аймағы болып табылады, әсіресе Біржанд пен Қаен аймақтарында. Өндірістің 85%-ы Қаенде, ал 15%-ы Біржандта өндіріледі. Оңтүстік Хорасанда тұқымсыз барбарис екі жүз жыл бұрын өсірілгендігі туралы мәліметтер бар. Зершек бағы زرشکستان зерек естан деп аталады. Зершек тағам дайындауда кеңінен қолданылады, ол тауық тағамдарына қышқыл дәм береді. Ол әдетте күрішпен бірге пісіріледі, бұл тағам زرشک [wikt:پلو#Persian zerešk polo деп аталады және тауықпен беріледі.
Басқа қолданыстар
Жаңа Зеландияда бұл өсімдік қоршаулар жасау үшін кеңінен егілген. Өсімдіктің қайнатылған тұндырмасы асқазан-ішек ауруларын және жөтелді емдеу үшін халық медицинасында қолданылған, алайда қабығы мен тамырының ащы талшынынан оның қолданылуы шектеулі болған.