Кіріспе

Las Abejas – 1992 жылы Мексиканың Чиапас штатындағы Ченало қаласында, бір адамның қаза болуына себеп болған отбасылық мүліктік даудан кейін құрылған, цотциль майяларының христиандық бейбітшіл азаматтық қоғамдық ұйымы. Ауыл тұрғындары жарақат алған ер адамды емделу үшін жақын жердегі қалаға апарғанда, олар оған өзі шабуыл жасады деп айыпталып, түрмеге қамалды. Отбасы мүшелері осы жағдайды түсінген соң, Сан-Кристобаль-де-лас-Касасқа қарай жаяу жолға шықты. Жол бойы басқа ауылдардағы христиан бейбітшілдері оларға қосылып, бейбітшілік, әділдік және неолиберализмге қарсы күреске арналған ұйымды құрды. Las Abejas өз достарын босатып, ұйым ретінде дамыды. 1994 жылы Сапатист Ұлттық Азаттық Армиясының көтерілісі кезінде Las Abejas сапатистердің мақсаттары мен принциптерін қолдады, бірақ олардың зорлыққа құрылған әдістеріне қарсы болды. Las Abejas оларға қолдау көрсеткені үшін қымбат баға төледі, 1997 жылғы желтоқсанда Актеалда шіркеуде дұға оқып жатқан 45 мүшесі қаза тапты.

Тамырлар

Лас-Абехас ұйымының құрылуына 1992 жылы болған жер дауы себеп болды, бірақ ұйымның тамыры Чиапастағы прогрессивті Рим-католик шіркеуінің жұмысына, әсіресе епископ Самуэль Руис басшылығымен байланысты. Епископ Руиске бостандық теологиясы және әсіресе 1968 жылы Колумбияның Медельин қаласында өткен Латын Америкасы епископтарының кеңесі (Латын Америкасы епископтық конференциясы) үлкен әсер етті. Епископ Руис басшылығымен Католик шіркеуі мен оның пасторлық қызметкерлері кедейлердің қадір-қасиетін қорғауға ерекше мән берді, сонымен қатар шаруаларды Киелі кітаптан қанаушылықтан құтылу туралы уағыз табуға шақырды. Пасторлық жұмыскерлер көптеген адамдар қанаушылық жүйе деп санайтын жағдайларды айыптау үшін адам құқықтары тілін қолданды. Лас-Абехас ерекше саяси ахуалда құрылды. Лас-Абехас құрылған Ченальхо муниципалитеті ұзақ жылдар бойы Институционалдық-революциялық партияның (Partido Revolucionario Institucional, немесе PRI) бекінісі болды, бірақ 1970-ші жылдардағы және одан да көп 1980-ші жылдардағы экономикалық қиындықтар басқа саяси партияларға күшейе беруге мүмкіндік берді. Осы кезеңде бірнеше шаруа ұйымдары құрылды, олардың кейбіреулері белгілі бір саяси партиялармен байланысты болды. Лас-Абехас құрылғанға дейінгі айларда болған бірнеше оқиға да маңызды болды. Си'Нич' ішкі халықтардың Адам құқықтары үшін науқаны – Чиапас штатының Паленке қаласынан Мексика қаласына 700-ге жуық ішкі халықтың ұйымдастырған науқаны. 1992 жылдың 7 наурызында басталған бұл науқан үкіметтік жемқорлыққа, саяси қуғын-сүргінге және ішкі халықтарға әсер еткен ауылдық аймақтардағы қаржыны кесуге наразылық білдіру мақсатында ұйымдастырылды. 1992 жылдың 12 қазанында Сан-Кристобаль-де-лас-Касас қаласына түрлі ішкі халықтардан келген екінші науқан өтті, онда ішкі халықтардың құқықтарын қорғауға байланысты 10 000-ға жуық адам қатысты. Наразылық білдірушілер испан конкистадоры Диего де Мазаригостың ескерткішін құлатты, ол осы колониялық қаланы құрған болатын. Екі науқанға қатысқан көптеген адамдар, оның ішінде Ченальходан келгендер де болды, бұл науқандар көптеген ішкі халықтарды ішкі құқықтарды қорғау үшін бейбіт наразылықтың күші туралы ойлауға итермеледі.

Жер талабы

Las Abejas осы жағдайда пайда болды, бұл Чьяпас штатының Chenalhó муниципалитеті Tzajal ch'en қаласына жақын орналасқан Tz'anhem Bolom-дағы 120 гектар жер учаскесі туралы дауға жауап ретінде болды. Зерттеуші Кристин Ковиктің айтуынша, мүліктің бастапқы иесі белгісіз. Кейбіреулер жердің жалпы меншік және шаруашылыққа арналған екенін айтады, ал басқалары ол жеке меншік болған, бұрынғы иесінің үш баласы: Катарина, Агустин және Мария Эрнандес Лопес бірлесіп иеленген. Ковичтің сөзіне қарағанда, мемлекеттік Аграрлық реформа департаменті екі тараптың өтініштеріне қарамастан, дауды шешуге көмектеспеді. Келіспеушіліктің саяси себебі де болды, себебі Агустин PRI-ге мүше болды (және осылайша PRI-ге бағынышты Chenalhó муниципалитетінің үкіметінен қолдау алды), ал оның жүйесі Николас Гутьеррес Эрнандес, оның ағасы жердің толық құқығына ие емес деп сенгендердің жетекшісі, Ұстаздар мен шаруалардың ынтымақтастық қозғалысына (Solidaridad Campesina Magisterial, немесе SOCAMA) мүше болды, ол ұлттық мұғалімдер одағымен байланысты болды және PRI-мен жиі қақтығыстарға түсті. Бұл жағдай көптеген адамдарды даудың бір немесе екінші жағына біріктіріп, зорлық-зомбылыққа шақыруға немесе қолдануға итермеледі. Басқалары зорлық-зомбылықсыздыққа талап етті. 22 түрлі қауымдастықты білдіретін және диалог пен зорлық-зомбылыққа қарсы тұруға міндеттенген бұл топ 1992 жылдың 9 желтоқсанында "Лас Абехас" тәуелсіз ұйымын құрды, ол Tzajal ch'en қаласының кофе өндірушілер қоғамының қамқорлығында болды. Ұйымның бір мүшесінің айтуынша, "Лас Абехас" (испан тілінде "арылар") деген атау таңдалды, өйткені "аралар сияқты, біз үйлерімізді бірге салуымыз, бірлесіп жұмыс істеуіміз және еңбегіміздің жемісін бөлісуіміз керек. Біз "бал" өндіруді ғана емес, оны қажет ететін кез келген адаммен бөлісуді де қалаймыз. Біз, кішкентай аралар сияқты, жұмыс баяу болатынын білеміз, бірақ нәтижеге қол жеткізуге болады, себебі ол бірлескен еңбекпен жасалады". Ұйымның тағы бір мүшесі атаудың таңдалуында саяси мән бар екенін атап өтті: "Ара - ұйықтап жатқан сиырды шағып оятуға қабілетті өте кішкентай жәндік. Біздің күресіміз - ара шағу сияқты, бұл біздің қарсыласуымыз, бірақ ол зорлық-зомбылықсыз". (Centro de Investigaciones Económicas y Políticas de Acción Comunitaria немесе CIEPAC есебіне сәйкес, бесінші ұсталған адам Антонио Перес Гутьеррес болды). Жаңадан құрылған "Лас Абехас" тобының мүшелері бұл адамдардың әділетсіз ұсталғанына қатты ренжіді. Олардың қалалық билік органдарына берген шағымдары нәтижесіз болды. Штаттың Бас прокуроры Рафаэль Гонсалес Ластра Висенте, Николас және Лоренцо Гутьеррес Эрнандеске жасалған зорлық-зомбылықпен байланысты "Лас Абехас" тобының басқа да мүшелерін ұстауға тырысты. 1993 жылдың 4 қаңтарында өткен тағы бір наразылық шарасына Chenalhó және тағы жеті муниципалитеттен 800 түпкілікті халық өкілдері қатысты, содан кейін штат прокуроры 7 қаңтарда бес тұтқынды босатты, себебі "дәлелдер жоғалды", яғни істе ұсынылған дәлелдер заңды түрде жарамсыз деп танылды, мүмкін олар бастапқыда жасалған болса керек".

Лас-Абехастың шығу тегінің баламалы нұсқасы

Ғалымдардың көпшілігі және олардың зерттеулеріне сүйене отырып, Лас-Абехас мүшелерінің өзі ұйымның жоғарыда сипатталған жер дауынан туындап, 1992 жылдың желтоқсан айында ресми түрде құрылғандығына көбінесе келіседі, алайда ұйым бір жыл бұрын қандай да бір нысанда болған болуы мүмкін. 1997 жылдың 4 қарашасындағы сұхбатта Лас-Абехас мүшелерінің бір бөлігі SIPAZ (Бейбітшілік үшін халықаралық қызмет) ұйымына 1991 жылы ұйым құрылғанын айтты. Олар Сан-Кристобаль-де-лас-Касастағы Эль-Сересо I түрмесінен бес католик катехисін босату талабымен біріккен адамдар тобы еді. SIPAZ сұхбатында айтылғандай, топ «музыка, фейерверктер және дұғалармен қасиетті сапар жасады» және «Шенальгода бірнеше бюллетеньдер мен журналдар шығарды». Бес тұтқынға алынған катехистер босатылғаннан кейін, оларды босатуға ұйымдасқандар «Лас Абехас» деген атты қабылдады. Бұл жер дауында жараланғандарға көмектесуге тырысқан бес адамның босатылуы туралы оқиғаның басқа нұсқасы ма, әлде бұл оқиға жер дауынан бұрын болған жеке оқиғаға қатысты ма, әзірге толыққанды түсініксіз.

Діни міндеттер

Лас-Абехас – христиандық ұйым, оның ұйымдық ерекшелігінің ортасында дін бар. Лас Абехас мүшесінің бірі олардың атының (Лас Абехас, яки «Аралар») шығуын былай түсіндіреді: «Араның патшайымы болады. Патшайым – Құдайдың Патшалығын білдіреді. Патшайым, Құдай, ешқандай әділетсіздік, зорлық-зомбылық немесе тұтқындық қаламайды, барлық адамдардың бостандығын қалайды».

Экуменизм

Лас-Абехастың көпшілігі өздерін римдік католиктер деп таниды, және ұйымға Чиапас Рим католик епискобы Самуэль Руис зор әсер еткен, бірақ Лас-Абехастың мүшелері ретінде әртүрлі діни дәстүрлердің өкілдері де бар. Лас-Абехас мүшелерінің шамамен бес пайызы – пресвитериандар, ал он пайызы – костюмбристалар, яғни католик ретінде крещение алған, бірақ тек қана майя халқының дәстүрлі діни амалдарын ұстанатын адамдар. Сондай-ақ, Лас-Абеханың аз ғана бөлігі Пентикост шіркеуінің мүшелері болып табылады. Марко Тавантидің сөзіне сәйкес, "әртүрлі діни конфессиялар мен тәжірибелерді қабылдау – Лас-Абехастың діни ерекшелігінің бір бөлігі". Олар Құдайдың нұсқауын іздеп, түні бойы дұға етті. Лас-Абехас үшін көпшілік дұғалары, ораза және процессиялар – "әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізудің зорлықсыз жолдары". Лас-Абехас Киелі кітапты (ол жерде оны "Палабра де Диос", яки Құдай Сөзі деп атайды) оқуға және оның мәнін тереңінен түсінуге ерекше мән береді. Епископ Самуэль Руис Лас-Абехасты "Құдай Сөзімен шабыттанған қозғалыс" деп сипаттады. Руис епискобының басшылығымен Католик шіркеуінің катехиздері 1970 жылдарға дейін қолданылған, жоғарыдан төменге қарай білім беру әдісіне қарасты, жамағаттар Латын Америкасының азаттық теологиясының дәстүрінде, әділетсіздік пен қысымға қарсы күресу үшін Киелі кітаптан рухани күш алатын ұжымдық ой-пікір алмасуды қолдады. Лас-Абехас ұйымының негізін қалаушылардың бірі, ұйым мүшелерінің Ежелгі Израиль халқының құлдықтан азаттығы туралы Киелі кітаптағы оқиғамен терең байланыста екенін айтады, олар "азаттық пен құтқару туралы осы оқиғалар бүгінгі таңда бостандық пен әділет іздеген адамдардың тарихында жанданды" дейді. Киелі кітапты түсінуге сүйене отырып, Лас-Абехас жетімдерге қамқорлық жасауға және бейтаныс адамдарға жомарттықпен көмектесуге ерекше мән береді, ал олардың қатаң бейбітшілігі де, әрине, Киелі кітапты түсінуіне байланысты.

Жергілікті теология

Лас-Абехас тұрғындарының көпшілігі ұстанатын христиан дініне ежелгі теология күшті әсер етеді. Епископ Самуэль Руис басшылығымен, Чиапас штатының Ченальхо және басқа да аймақтарындағы католик шіркеуі рим католик дінін жергілікті контекстке сіңіруге тырысты. Цоциль католик діни қызметкері былай түсіндіреді: "Ежелгі теологияда мәсіхшілік ритуалдар мен сенімдермен қатар, кең таралған майя дінінің де белгілі бір деңгейде үйлесімдігі бар. Жаңа өсиеттің мәдениетке сіңірілуі – екі дін мен мәдени жүйе арасындағы диалог пен кездесу болып табылады". Лас-Абехас тұрғындары арасында кең таралған ежелгі теология майя медицинасына, биге, музыкасына және киімге ерекше мән береді, оларды христиан дінімен біріктіреді. Лас-Абехас көптеген дәстүрлі әдет-ғұрыптарды қабылдағанмен, діни нанымдарына қайшы келетін басқаларын қатаң түрде жоққа шығарады. Мысалы, Лас-Абехас алкоголь ішуге тыйым салады, тіпті бұл кейбір майя діни рәсімдерінің маңызды бөлігі болса да. Лас-Абехас тұрғындарының діни ұстанымдары дәстүрлі тәжірибелерге қарсы бағытталған тағы бір сала – әйелдерді күшейту. Католик шіркеуінің Диоцезиялық әйелдер үйлестіру органының (CODIMUJ) жұмысы Лас-Абехас әйелдерінің көптегенін "саяси қатысудан шеттетуші 'дәстүрлі' әдеттерге күдікпен қарауға" жетеледі, сондықтан Лас-Абехас қауымының қызметінде әйелдердің рөлі өте маңызды.

Кешірім мен татуласу

Әсіресе 1997 жылы Актеалда болған қанды қырғынға байланысты, Лас Абехас руханилығы оларды кешірім мен татуласуға жетеледі, бірақ әділдік талаптарынан бас тартпады. Жалпы алғанда, Лас Абехас мүшелері епископ Самуэль Руистің жолын ұстанды, ол қырғында қаза тапқандардың қосылу рәсімінде Лас Абехасқа «екіге бөлінбеуге, бірақ христиандық кешірімді бейбітшілік жолы ретінде қарастыруға» шақырды. Лас Абехас ұйымының негізін қалаушылардың бірі Антонио Гутьеррес қауымдағы катехизатор және қаза тапқандардың бірі Алонсо Васкес Гоместің Мәсіхтей кешірімділігін жиі айтады. Ол әйелі мен баласы өлтірілгенін көрген соң, не істеп жатқанын білмейтіндіктен, кісі өлтірушілерге Құдайдан кешірім тіледі дегенді айтады. Кешірім мен татуласуға берілгендік Лас Абехас ұйымының зорлық-зомбылықты жобамауына сәйкес келеді.

Саяси бағыты

Лас-Абехас құрылғаннан бері әділетсіз мемлекеттік әрекеттерді жария етуге және жергілікті халық үшін әділдік пен адам құқықтарын талап етуге бағытталған; осылайша, ол өзінің мәні бойынша саясатқа қатысты.

Идеология

Лас Абехастың саяси идеологиясы, діни ерекшеліктерімен байланысты, неолиберализмге және милитаризмге қарсы. Олар неолиберализмнің оларды экономикалық жағдайынан айырғанына сенеди. Лас Абехастың қарсылығы зорлықсыздықпен сипатталады, бұл оларды басқа топтардан, әсіресе EZLN-нен, талаптарын іске асыру үшін қарулы төңкеріс қолданғандардан ерекшелендіреді. Лас Абехас EZLN-ге көңіл білдірсе де, EZLN-нен, сондай-ақ барлық саяси партиялардан және әсіресе Мексика үкіметінен тәуелсіздігін сақтап келді. Лас Абехастың қорғау жұмысының көп бөлігі олардың ауыл шаруашылығымен айналысу құқығына бағытталған, себебі олардың пікірінше, ұлттық саясат пен халықаралық сауда келісімдері оларға қауіп төндіріп отыр. Жер Лас Абехас мүшелерінің өзіндік санасын қалыптастыруда орталық рөл атқарады. Лас Абехастың бір мүшесі зерттеуші Марио Тавантиге: «Жер – біздің өміріміз бен бостандығымыз», – деді. Олардың санасында жер, туған жердің қадір-қасиетімен тығыз байланысты.

PRI-мен қарым-қатынасы

Институционалдық революциялық партия (ПРИ) көптеген ондаған жылдар бойы Мексика саясатына, соның ішінде Ченальхо муниципалитетінің басқаруына үстемдік етті. Лас-Абехас зорлық-зомбылыққа және PRI басымдығындағы муниципалитет үкіметі мен оның қолдаушылары жасаған әділетсіз ұстауларға жауап ретінде диалог жүргізу үшін тәуелсіз дауыс болып құрылды. Осы себепті, Лас-Абехас пен PRI арасында үнемі шиеленіс сақталды.

EZLN-мен қарым-қатынасы

Лас Абехас кейде Ұлттық азаттық армиясының (EZLN) құрамына кіретіні айтылып жүреді, бірақ олар әрқашан тәуелсіздіктерін сақтап келді. Олар EZLN идеологиясының көп бөлігімен келіседі (үндістердің құқықтарын қолдау және неолиберализм мен империализмге қарсы тұру тұрғысынан), алайда олардың зорлыққа құрылған әдістерін қабылдамайды. Дегенмен, Лас Абехас толыққанды сапатистермен байланысты болмағандықтан, EZLN тарапынан күдікпен қаралып, мазақталуы мүмкін.

Актеал қазасына әкелген оқиғалар

1994 жылдың 1 қаңтарында сапатистік революция жарияланғаннан кейін Мексика әскері "EZLN-ді бейтараптандыру және мүмкін болса, жою мақсатында" аймақ бойынша күшті әскерлік күшін орналастырды. Одан кейін, әсіресе Солтүстік Чиапас және Чиапас таулы аймағында PRI-ге адал болған қарсы көтерілісші жарымәскери топтар пайда болды. 1997 жылы Лас-Абехас ұйымының 45 мүшесі қаза тапқан Актеал қаласы, сапатистер мен PRI-ге байланысты жарымәскери топтар арасындағы шиеленістің салдарынан ерекше зардап шекті. Актеал үш бөлек аймаққа бөлінген: біреуінде сапатистер, екіншісінде PRI, ал үшіншісінде Лас-Абехас басымдық құрайды. Екі тарап арасындағы шиеленіс күшейгенде, Лас-Абехас олардың арасында бірнеше шабуылдар мен кісі өлтірулер орын алды. 1996 жылдың қыркүйегінен бастап Актеал трагедиясына дейін Ченальхо муниципалитетінде PRI-мен байланысы бар он сегіз және EZLN-мен байланысы бар жиырма төрт адам қаза тапты.

Әділдік іздеу

Халықаралық назар аударғаннан кейін, Мексика үкіметі Актеалда болған оқиғаға қатысты тергеу жүргізуге бұйрық берді. Есепте, ең жақсы жағдайда, түрлі деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлердің жасаған өте ауыр қателіктері көрсетілді, соның ішінде Чиапас губернаторы Хулио Сесар Руис Ферро, ол "қазаға дейін бірнеше апта бойы, тіпті өз саяси партиясының мүшелерінен де, үнді қауымдарының басшыларының күшейіп келе жатқан зорлық-зомбылыққа қарсы көмек сұрауларын елемеді". Лас Абехас кешірімділікке, келісімге және зорлық-зомбылықтан бас тартуға бейім болғанымен, Актеалдағы қырғыннан кейін әділдік талаптарын да нақты жеткізді. Қырғынмен байланысты көптеген адамдар қамауға алынған, бірақ Лас Абехас мүшелерінің айтуынша, қырғынға қатысқан, бірақ әділет алдына тартылмаған тағы да көп адам бар, соның ішінде олар қырғынның идеологиялық басшылары деп санайтындар да. 2007 жылы, қырғынның он жылдығында, Лас Абехас мүшелері кейбір қылмыскерлер әлі де жазаланбағанын хабарлады. Сол кездегі Лас Абехас президенті Диего Перес Хименес, әділет орнатылғанын немесе сотталғандардың түрмеде болуы керек емес деп мәлімдегендерге наразылық білдірді: "Олар көптеген жалғандарды айтады", - деді ол. "Түрмедегілер кісі өлтірушілер, ал сыртта одан да көп кісі өлтірушілер бар. Бұл шындық", - деп сеніммен айтты. Дегенмен, түрмеде отырғандардың көпшілігі өздерінің кінәсіз екенін мәлімдейді, мысалы, Агостин Гомес Перес, он жылдан астам уақыттан бері түрмеде отыр. "Актеалда болған оқиға өте қайғылы", - деді ол, "Бірақ мен оған қатысқан жоқмын. Мен ешкімді өлтіргенім жоқ".

Ұят бағанасы

1999 жылы даниялық суретші Йенс Гальшиот Актеалда Лас-Абехас мүшелерінің қырғыны еске түсіру үшін Columna de Infamia, яки Ұят бағанасы деп аталатын мүсін орнатты. Зерттеуші Кристин Ковик бұл мүсіннің, қауымның сұрауысыз орнатылғанын және қырғынның әрі қарай айтылған қорлығына назар аударатынын ескеріп, "Лас Абехастың кешірім, жазылу және үміт туралы қоғамдық сөздерімен үйлеспейді" дейді. Бұл кооператив Чиапас таулы айманындағы бірнеше муниципалитеттерде 700-ге жуық шағын кофе фермаларын біріктіреді. Кооператив АҚШ және Еуропаға экспортталатын сертификатталған әділ сауда және органикалық кофе өндіреді, мақсаты – кофе өндірушілерге (олардың көп бөлігі Лас Абехас мүшелері) халықаралық нарықтағыдан сәл жоғары жалақы төлеу. Америка Құрама Штаттарында Майя Виник кофесін Мичиган штатының Траверс-Сити қаласындағы Higher Grounds Trading Company, Висконсин штатының Мадисон қаласындағы Just Coffee Cooperative және Cooperative Coffees желісіндегі басқа да компаниялар сатады.