Кіріспе

Балшичтер немесе Балшалар әулеті – 1362 жылдан 1421 жылға дейін Сербия империясының құлдырауы кезінде және одан кейін "Зета және жағалаулар" (қазіргі Оңтүстік Черногория және Солтүстік Албания) билеген әулет. Әулеттің негізін қалаушы Бальша, император Душанның билігі тұсында (1331–1355 жж.) тек бір ауылды иеленген кішігірім дворян болды. Император қайтыс болғаннан кейін ғана оның үш ұлы белгісіз жағдайларда господин Жарконың (1336–1360 жж.) жерлерін иелену арқылы Төменгі Зетада билікке ие болды, содан кейін воевода және чельник Джураш Илижичті (1326–1362†) өлтіру арқылы Жоғарғы Зетаға кеңейді. Дегенмен, олар император Урош әлсіздің (1355–1371 жж.) жарлықтарында Зетаның областниктері ретінде мойындалды. Урош қайтыс болғаннан кейін (1371), әулет Македонияны бақылаған Мрнжавчевичтермен қақтығысқа түсті. 1421 жылы әулеттің басты тармағының соңғы өкілі Бальша III мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, оның иеліктері оның інісі, деспот Стефан Билеушіге берілді. Сол жылы Венеция Республикасы Бальшаның өлімін пайдаланып, Бар және Ульцинь қалаларын басып алды, ал оның қалған аумақтары Осман империясы мен Босниялықтар тарапынан басылып алынды.

Шығу тегі

Бальшичтер әулетінің негізін қалаушы Бальша I-нің тегі белгісіз, және қазіргі ғалымдар осы мәселе бойынша бірнеше гипотеза ұсынды. Әулет билік еткен аймақ шекаралары тұрақсыз болды және жергілікті халықтардың аристократиясы арасында жиі аралас некелер жасалған. Заманауи ортағасырлық дереккөздер Бальшичтер әулеті мүшелерінің албандық этностық топқа жататындығын көрсетеді, ал Балшалардың албан феодалдары ретінде сипатталуы қазіргі зерттеулерде қалыпты жағдай, алайда бірқатар ғалымдар оларды серб немесе басқа славян тегінен шыққан деп санайды. Серб және албан авторлары оларды өздеріне жатқызуға тырысады.

Қазіргі заманғы көздер

Ортағасырлық серб құжаттарында Балшалар "Арбанс билеушілері" деп еске алынады. Олардың бабасы "Император Неманьядан" тегін алып, Шкодер маңындағы Бояна өзені аймағын иеленген деген шашыраңқы мәлімдемелер өте күмәнді.

Қазіргі заманғы тарихнама

Қазіргі зерттеулерде көптеген тарихшылар Балшаларды жергілікті албан дворяндығының бір бөлігі деп есептейді. Малкольмның сөзіне қарағанда, Балшичилер, болжам бойынша, албан текті болған, бірақ мәдени тұрғыдан сербтердің ықпалында болған. Ћиркович олардың славян емес тегі бар екенін айтады, олар ортағасырлық серб құжаттарында «албандық (арбана) билеушілер» деп аталған. Мурзаку отбасының албандықтардан шыққандығын мәлімдейді. Мадгеару Балшичтерді асыл албан отбасы деп атаса да, отбасының тегі жөніндегі пікірталасқа байланысты олардың албандық шығу тегінің нақтылығы күмәнді екенін айтады. Бартл Балшичтерді серб текті асыл отбасы деп сипаттайды. Ал Геличи оларды серб-черногориялық деп санайды. Виннифрит олардың басқа албандармен соғысқан славяндар болғандығын айтады. Брендан Освальд пен Иордачи оларды сербтер деп сипаттайды. Бойка Джуканович оларды «черногориялық отбасы» деп атайды, олардың шығу тегі туралы сенімді деректер жоқ. Басқа черногориялық авторлар оларды черногориялық династия деп есептейді. Элизабет Робертс олардың шығу тегі серб, албан немесе екеуінің қосындысы болғаны анықталмағанын, бірақ олардың «мәдени тұрғыдан сербтенгенін» айтады. Светлана Томин Балшичилердің славяндық влахтардан шыққан болуы мүмкін екенін болжайды. Ескі зерттеулерде Карл Хопф (1832–1873) оларды «серб тайпасының бір бөлігі» деп санаған. Шкодер мен Призрендегі Ресей консулы Иван Степанович Ястребов (1839–1894) Балшичилер туралы айтқанда, олардың атын қазіргі Шкодер маңында орналасқан Рим қаласы Балетийге (Балац) байланыстырды, ол албан тіліндегі «ballë» сөзімен туысқан. Сербиялық тарихшы Иларион Руварактың пікірінше, «Балшичтер сербтер емес, албандар болған, олардың алыс тегі албандар немесе влахтар болғанына қарамастан». Сербиялық тарихшы Владимир Ћорович (1885–1941) олардың атына сүйене отырып, олардың римдік (влах) тегі бар деген қорытындыға келді. Хорват этнологы Милан Шуффлай (1879–1931) оларды «румын және влах текті» деп атады. Джузеппе Гелчич өзінің «La Zedda e la dinastia dei Balšidi: studi storici documentati» (1899) еңбегінде олардың шығу тегі жөнінде теория ұсынды. Кейінірек Чедомилж Миятович қабылдаған бұл теорияда олар Карл д’Анжудың серігі, франк дворяны Бертран III де Боның ұрпақтары екені айтылды. Бұл теорияның дұрыс болу ықтималдығы төмен деп есептеледі. Неміс тіл білгірі Густав Вайганд (1860–1930) Румыниядағы алғашқы албандық фамилиялар тізімінде олардың аты бар екенін атап өткеннен кейін, албан-орумандық тектің болуын қолдады.

Тарих

Отбасының кез келген мүшесі туралы ең ертегі жазба 1304 жылғы Анжулық Еленаның Рагузаға сенімді адамы Матия Бальшич арқылы жіберген хатында кездеседі. Отбасының өзі туралы ең алғашқы айғақ Сербия императоры Стефан Урош V-тің 1360 жылғы 29 қыркүйектегі жарлығында келтірілген, сонымен қатар отбасының негізін қалаушы Балша туралы ең ерте белгілі мәлімет де осы жарлықта бар. Ғалым Томас Флемингтің сөзіне сүйенсек, Балша Бар мен Будва аймағындағы "көзге түспейтін" магнат болған. 1601 жылы жазған Мавро Орбини оны император Душан билік еткен кезде Скадар көлі маңында тек бір ауылды иеленген қарапайым дворян деп сипаттайды. Император қайтыс болғаннан кейін ғана Балша мен оның үш ұлы господин Жарконың (1336-1360 жылдары өмір сүрген) жерлерін сатып алып, Төменгі Зетада билікке ие болды, сондай-ақ төменгі және жоғарғы Зетаның иелері болған воевода және челник Джураш Илиджичті (1326-1362 жылдары билеген) өлтірді. Осы жылы Балша қайтыс болады, ал оның ұлдары, Бальшич ағайындары, Подгорица, Будва, Бар және Шкодерді қамтитын провинцияны басқаруды жалғастырады. Бальшичтер қарапайым дворяндықтан провинциялық билеушілерге дейін өрледі. Олар Зета және Шкодер, Дришт, Тивар, Улькин және Будва қалаларын қамтитын өз мемлекетін немесе мемлекет сияқты бірлестігін құрды. Кейіннен олар албан территориясының үлкен бөлігін, Тивариден Призренге және Влореден Бератқа дейін өз билігіне бағындырды. Осылайша, 14-15 ғасырларда олар Солтүстік Албаниядағы ең ірі феодалдық биліктің басшылары болды. 1355 және 1396 жылдар аралығында Балшаның феодалдық бірлестігінің әкімшілік және саяси орталығы Шкодер қаласы болды, ол сонымен қатар кең аймақтық экономикалық желінің маңызды орталығына айналды. Бальшич отбасы мүшелері бірнеше шығыс православие шіркеулерін және монастырларын салған және жаңартылған. 1368 және 1389 жылдар аралығында Бальшичтердің өз кемелері болды және олар албан пираттары ретінде жұмыс істеді. Олардың Осман империясына қарсы көзқарасының арқасында Венеция Республикасы осы албан билеушілерінің пираттық әрекеттерін көтерді. Алайда, олар Венецияның іс-қимылдарын шектеді. Черногорияның князь-епископтығы мен князьдығында Петрович-Ньегош әулетінің жақтастары олардың Бальшичтерден, сондай-ақ Неманичтер мен Черноевичтер әулеттерінен таратылғанын мәлімдеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін отбасының атымен футбол клубы – GSK Balšić Podgorica аталды.