Кіріспе

Канадзоши (仮名草子) – 1600 және 1680 жылдар аралығында негізінен Киотода шығарылған жапон кітаптарының бір түрі. Бұл термин сөзбе-сөз "канамен жазылған кітаптар" дегенді білдіреді (кана – япон тіліндегі дыбыстық буын жазу, ол канжи немесе қытай иероглифтерінен қарағанда оқуға және жазуға оңай). Осылай аталуының себебі – осы кітаптардың мәтіні толығымен канамен немесе кана мен канжидің қосылған түрінде жазылған. Канадзоши ортағасырлық романдар мен Эдо дәуірі әдебиетінің (1600-1868) алғашқы өркендеу кезегі арасындағы көпір болып табылатын, Ыхара Саикаку (1642-93) жазған укиёдзоши жанрының ауысу кезеңі саналады. Бұл жанр эсселер, әңгімелер, танымал орындарға саяхат жолдары, әскери жылнамалар, діни жазбалар және сын мақалалары сияқты алуан түрлі шығармаларды қамтиды. Мазмұны біркелкі болмаса да, канадзоши Жапонияда алғаш басылып, кеңінен тараған әдеби туындылар екендігіне байланысты жеке жанр ретінде жіктеледі. Ғалымдар канадзошидің ортағасырлық формалардан, мысалы, отогозизоши сияқты алдыңғы туындылардан гөрі әдеби сапасы жоғары және шындыққа жақын деп санайды.

Канадзошидің ерекшеліктері

1620 жылдарға дейін Жапонияда тек қолмен жазылған кітаптар ғана болды. Басылған каназошилер бұл бұрынғы қолжазбаларға қарағанда арзан әрі кеңінен таралды. Осылайша, олар Жапонияда шығарылған коммерциялық әдебиеттің алғашқы үлгісі саналады. Дегенмен, олардың танымалдылығы салыстырмалы түрде шектеулі екенін естен шығармау керек. Бір томның құны әлі де жоғары болды, ол шамамен екі-үш күндік еңбекақысына тең болатын (жапон валютасымен 4000). Сонымен қатар, кітаптардың басылымдары аз болғандықтан (көбінесе бірнеше жүз дана ғана), Киото, Осака және Эдодан тыс жерлерде таралмады – бұл Жапонияның ежелгі қалаларындағы баспа орталықтары еді. Осы шектеулерге қарамастан, осы кітаптардың пайда болуы әдеби өндірістегі маңызды жаңа үрдіс болды. Жапонияның қалалық орталықтарының өсуімен, чонин (қалалық қарапайым халық) сыныбының экономикалық күшінің артуымен, сауаттылық деңгейінің жоғарылауымен және ағаштан жасалған баспа технологиясының енгізілуімен тығыз байланысты, каназоши әдебиеттің жаңа, ерекше халықтық түрі ретінде пайда болды. Оның авторлары білімді халықтың қатарынан шықты, олардың ішінде ғалымдар, будда дінінің қызметкерлері, сарайлықтар, самурайлар және рониндер болды. Бірақ оның оқырмандары негізінен Жапонияның өсіп келе жатқан қалаларының аристократиялық емес тұрғындарынан құралды. Отогидзоши және ортағасырлық жапон ертегілерінің басқа түрлеріне қарағанда, каназоши көбірек реалистік болды, сонымен қатар мистикалық немесе фантастикалық элементтері аз болды. Олар көңіл көтеру немесе ақпарат беру мақсатымен жазылған болса да, каназоши әңгімелері кейіпкерлер мен олардың ортасы туралы толыққанды мәліметтер берді, табиғи диалогтарды қамтыды және өмірдің шынайы көрінісін көрсетті. Отогидзошиге қарағанда жақсы жазылған болғанымен, каназоши Саикаку жазған кейінгі укиёдзошилерге қарағанда құрылымы мен сөз ойындары жағынан кем деңгейде саналады. Олардың салыстырмалы түрде қарапайым көрермендерінің талғамын ескере отырып, каназоши көбінесе әзіл-қалжың жасау үшін қарапайым сөз тіркестерін пайдаланды. Мысалы, «ханатаре» сөзі, мұрынның ағуы немесе гүлдің салбырауы деген мағынаны білдіретін, Фудзивара (вистерия алабы) тегі бар жас баланың сипаттамасы ретінде қолданылды. Бұл сөз тіркесі каназошиде кездесетін әзіл-қалжың деңгейін көрсетеді. Әр каназоши кітабы жиырмадан отыз беттен тұратын бірден он екіге дейін жұқа томнан тұрады, ал кеңістіктің шамамен бес бөлігі суреттерге арналған. Кітаптардың бағасы негізінен томдардың санына байланысты болды.

Ертедегі канадзоши

Алғашқы канадзошиді негізінен білімді топтар жазған, олардың ішінде кішігірім самурайлар, сарайдағылар, будда дінінің қызметкерлері және ғалымдар болды. Осы туындылардың авторлары жоғары білімді болғандықтан, олар көбінесе нұсқаулық сипатта болып, бұрынғы буынның моральдық көзқарастарына негізделген ізгілікке шақыратын жазбалар еді. Алғашқы канадзоши үш санатқа бөлінеді: көңіл көтеруге арналған, интеллектуалды түрғыдан дамытуға арналған және халықты тұрмыстық мәселелермен таныстыруға арналған туындылар. Көңіл көтеру үшін жазылған канадзошиге соғыс жырлары, махаббат романдары және «Исе моногатари» сияқты ертерек классикалық шығармалардың пародиялары кіреді. Интеллектуалды өсімді ынталандыруға бағытталғандары негізінен буддизм, синтоизм және конфуциандық идеяларды үйлестірумен айналысады. Ал ең тұрмыстық канадзошиге саяхат жол көрсеткіштері, әдемі жазылған махаббат хаттарының үлгілері және танымал куртизандар мен кабуки актерлері туралы сын-пікірлер кіреді.

Кейінгі канадзоши

Кейінгі канадзоши – 17 ғасырдың екінші жартысында жазылған туындылар. Ертедегі канадзошиден өзгеше, кейінгі канадзоши көбінесе қарапайым халық үшін, қарапайым халықтың өзі жазған. Авторлардың әлеуметтік жағдайының өзгеруі кейінірек жазылған шығармалардағы басты кейіпкерлердің көбінесе қарапайым адамдар болуында көрінеді. Бұған қоса, кейінгі канадзошиде қолданылған тіл көбірек шындыққа жақын, ал ер және әйел кейіпкерлер өз жынысына тән тілдік ерекшеліктерді пайдаланады. Көптеген ғалымдар осы шындыққа бет бұру укиёзоши жанрының пайда болуына жағдай жасады деп есептейді, бұл жанр өзінің күшті реализмімен ерекшеленеді.

Өкіл авторлар

Атақты канадзоши жазушылары Асай Рёи (1691 ж. қайтыс болған) және Судзуки Шосан (1579–1655) болып табылады. Басты туындылары: «Нисе Моногатари» (Жалған әңгімелер: Исе әңгімелерінің пародиасы), «Шимидзу моногатари» (Шимидзу әңгімесі) және «Токайдо мейшоки» (Токайдо тас жолындағы танымал жерлер). Бұл жанрдың ең танымал үлгісі – Рёидің «Укио моногатари» (Айналмалы әлем әңгімелері, 1661) туындысы. Бұл Хётаро есімді жас жігіт туралы комедиялық әңгіме, ол құмар ойындарға, әйелдерге және басқа да түрлі қиындықтарға қабылады, содан кейін қаланың ақсақалдарынан өмірді дұрыс қалай сүру керектігі туралы маңызды сабақтар алады. Еуропадан аударылған туындылардың бірі 1593 жылы «Исопо Моногатари» (Эзоп) деген атпен үш томдық басылым түрінде таратылды. Бұл Жапониядан шет елдіктер қуылғаннан кейін жарық көрген жалғыз батыстық еңбек болды.