Исландия және Фарер аралдары фольклорындағы әдемілер мен жасырын халық

Кіріспе

Исландия және Фарер аралдарының фольклорындағы эльфтер

Хулдуфёлк немесе жасырын халық – исланд және Фарер аралдары фольклорындағы эльфтер. Олар табиғатта өмір сүретін мистикалық жандар. Олар көрінісі мен мінез-құлқы жағынан адамдарға ұқсас, бірақ параллель әлемде өмір сүреді. Олар өздерін қалағанда көріне алады. Конрад фон Маурер 19 ғасырға қарайтын исланд деректемесіне сілтеме жасайды, онда қалыпты адамдар мен сырттай адам сияқты көрінетін хулдуфёлк арасындағы жалғыз көзге көрінетін айырмашылық – соңғыларының мұрын астындағы филтрумы ойыс емес, дөңгелек болады. Жасырын халықтың "денесі зор, киімдері сұр, шаштары қара болады. Олардың тұрақтары үйінділерде, оларды эльфтер деп те атайды". Кейбір исланд халық аңыздарында тас лақтыруға қарсы ескертеді, себебі ол жасырын халыққа тиюі мүмкін. 19 ғасыр исланд фольклорында хулдуфёлк термині альфар (эльфтер) терминімен синоним ретінде қабылданды. Жон Арнасон бұл терминдердің синоним екенін анықтады, бірақ альфар термині жағымсыз мағына береді. Конрад фон Маурердің пікірінше, хулдуфёлк альфарларды нақты атымен атаудан аулақ болу үшін қолданылған эвфемизм. Дегенмен, қазіргі Исландияда бұл екі термин екі түрлі мистикалық жандарды білдіреді деген дәлелдер де бар. Катрин Сонтагтың зерттеуіне сәйкес, кейбір адамдар эльфтер мен жасырын халықты ажырата алмайды, ал кейбіреулері ажырата алады. 2006 жылғы сауалнама көрсеткендей, "жауап берушілердің 54%-ы эльфтер мен жасырын халықты ажырата алмады, 20%-ы ажыратты, ал 26%-ы нақты білмейтінін айтты".

Шығу тегі

Терри Ганнелл былай деп жазады: "Әртүрлі сенімдер көпмәдениетті Исландияда біртіндеп араласып кеткенге дейін қатар өмір сүрген болуы мүмкін, содан кейін ол заманауи исландтық альфар мен хульдуфólкқа айналды". Ол сондай-ақ былай деп жазады: "Хuldufólk және álfar күмәнсіз бір қажеттіліктен туындады. Нордтардың альфарлары болды, ирланд құлдарының дөңгелектегі әдемілер немесе "Жақсы адамдар" болды. Уақыт өте келе олар екі түрлі жандарға айналды, бірақ шын мәнінде олар бір мағынаны білдіретін екі түрлі фольклорлық жиынтық". Эльфтер/жасырын адамдардың алғыкөздері Снорри Стурлусонның жазбаларында және скальдтық өлеңдерде кездеседі. Эльфтер Поэтикалық Эддада да айтылған, және олар құнарлылықпен байланысты болғандай көрінеді. 11 ғасырда Исландияның христианға өтуі жаңа діни ұғымдармен бірге келді. Бір христиандық халық әңгімесінде жасырын адамдардың тегі Адам мен Хауаға дейін жетеді. Хауа өзінің кір, жуылмаған балаларын Құдайдан жасырып, олардың бар екендігі туралы жалған айтты. Сонда Құдай: "Адам Құдайдан жасырса, Құдай да адамнан жасырады", - деді. Басқа христиандық аңыздарда жасырын адамдар Лилиттен шыққан немесе көк пен тозақ арасында өмір сүруге үкімделген құлаған періштелер дейді. Христиандыққа өтуден кейін, биге қарсылық Исландияда 12 ғасырда басталуы мүмкін, ал биді эльфтермен байланыстыру 15 ғасырда көрінеді. Бір халық әңгімесінде эльфтер қарапайым халықтың жағына шығып, би кешін тыйым салған шерифтен кек алады. Aðalheiður Guðmundsdóttir бұл аңыздар "исландиялықтардың биді сағынғанын көрсетеді" деген қорытындыға келді. 13 және 14 ғасырларда материктік Еуропадан келген кітаптар Исландияға жетті, және олар эльфтер туралы халық әңгімелеріне әсер еткен болуы мүмкін. Эйнар Óлафур Свейнссон былай деп жазады: "Шамамен 1600 жылға қарай жасырын халықтар туралы мәліметтер соншалықты көп болады, біз олар туралы сенімдер мен аңыздарды анықтай аламыз, содан кейін олар туралы дереккөздер 20 ғасырға дейін бірінен кейін бірі келеді". Áрні Бьёрнссонның айтуынша, жасырын адамдарға сенім 17 және 18 ғасырларда, Исландия қиын жағдайға тап болғанда өсті.

Terry Gunnell writes: "different beliefs could have lived side by side in multicultural settlement Iceland before they gradually blended into the latter day Icelandic álfar and huldufólk." He also writes: "Huldufólk and álfar undoubtedly arose from the same need. The Norse settlers had the álfar, the Irish slaves had the hill fairies or the Good People. Over time, they became two different beings, but really they are two different sets of folklore that mean the same thing." Precursors to elves/hidden people can be found in the writings of Snorri Sturluson and in skaldic verse. Elves were also mentioned in Poetic Edda, and appear to be connected to fertility. The Christianization of Iceland in the 11th century brought with it new religious concepts. According to one Christian folk tale, the origins of the hidden people can be traced to Adam and Eve. Eve hid her dirty, unwashed children from God, and lied about their existence. God then declared: "What man hides from God, God will hide from man." Other Christian folktales claim that hidden people originate from Lilith, or are fallen angels condemned to live between heaven and hell. In succession of Christianization, official opposition to dancing may have begun in Iceland as early as the 12th century, and the association of dancing with elves can be seen as early as the 15th century. One folktale shows the elves siding with the common people and taking revenge on a sheriff who banned dance parties. Aðalheiður Guðmundsdóttir concludes that these legends "show that Icelanders missed dancing". In the 13th and 14th centuries, books from mainland Europe reached Iceland, and may have influenced folktales about elves. Einar Ólafur Sveinsson writes: "Round about 1600 sources for hidden folk become so voluminous that we can readily define the beliefs and legends about them, and after that there is one source after another about them right down into the twentieth century." According to Árni Björnsson, belief in hidden people grew during the 17th and 18th centuries when Iceland was facing tough times.

Демалыс күндері

Исландияда жасырын адамдармен ерекше байланысы бар деп саналатын төрт мереке бар: Жаңа жыл қарсаңы, Он үшінші түн (6 қаңтар), жазғы күн тоғызы (жаздың ортасы) және Рождество күні. Эльфтер оттары (álfabrennur) 12-ші түнде (6 қаңтар) мерекелік тойларда жиі кездесетін дәстүрлі бөлігі болып табылады. Исландиялық халық ертегілерінде Рождество кезінде елдік үйлерге кіріп, дауысы шығармай той-думандар ұйымдастыратын эльфтер мен жасырын адамдар туралы көптеген әңгімелер бар. Исландияда Рождествоға дейін үйді тазалау және Рождество күні халдуфолкке тамақ қалдыру қалыпты жағдай. Жаңа жыл қарсаңында эльфтер жаңа орындарға қоныс аударады деп есептеледі, сондықтан исландтықтар оларға жол табуға көмектесу үшін шамдар жағады. Жазғы күн тоғызында халық арасында айтылатын аңыз бойынша, егер сіз жол тоғысында отырсаңыз, эльфтер сізді тамақ пен сыйлықтармен сүйкімділікпен әңгімелесуге тырысады; олардың ұсынысына бойын салсаңыз, қорқынышты салдарлар болады, ал қарсы тұрсаңыз, зор сыйлықтар күтеді.

Исландия және Фарер аралдарының фольклоры

Бірнеше ғалым жасырын халық пен Исландияның табиғи ортасы арасындағы байланысқа қатысты пікір білдірді. Б. С. Бенедиц Жон Арнасонның эльфтер, суда тіршілік ететін жандар және тролльдер туралы халық әңгімелерін топтастыруын талқылағанда былай деп жазады: «Бұл себеп, әрине, толыққанды түсінікті. Өмірі жанартау әрекетінен қисайған тастармен, жел мен судың қаһарлы және алаңдатарлық пішіндерге айналған құбылыстарымен шартталған адамның қиялы осы табиғи нәрселерге бейімделеді». Олина Торвардардотир былай деп жазады: «Исландия эльфтері мен тролльдері туралы ауызша айтылатын әңгімелер, сөзсіз, ескерту ретінде қызмет етті. Олар көптеген балалардың адамдар қоныстанған жерлерден алыс кетіп қалуына кедері келтірді, Исландияның географиялық тарихын үйретті және табиғаттың қатал күштеріне деген құрмет пен қорқынышты сезімді сіңірді». Майкл Стрмиска былай деп жазады: «Хулдуфөлк – табиғаттан тыс емес, керісінше, табиғаттан жоғары тұрған нәрсе, жақсырақ өмірді күтіп, табиғатты жеңуге тырыспай, жерге және оның құнарлылықты немесе ашаршылықты тудыруға қабілетті құпия күштеріне терең құрметпен қарауды білдіреді». Палсдотирдің айтуынша, жер сілкіністері, қар көшкіндері мен жанартаулар жиі болатын жерде «жергілікті халықтың пейзажға қандай да бір құпия өмір сыйғанын көруге таңғалудың қажеті жоқ. Мұндай болжамсыздық пен қатыгездіктің артында көзге көрінбейтін күштер болуы керек». Алан Бухер былай деп жазады: «Осылайша, исландиялықтардың табиғатқа, жауға да, қамқоршыға да қарайтын екіұшты көзқарасы осы әңгімелерде айқын көрінеді, олар көптеген халықтық және кейбір жағдайларда, христиан дініне дейінгі сенімдерді сақтайды». Роберт Андерсон синкретизмнің «Исландияда белсенді түрде дамып жатқанын» айтады, онда христиан діні, спиритизм және исландтық эльфтер туралы әңгімелер кем дегенде екі жағдайда бірігіп кеткен. Терри Ганнелл 18 және 19 ғасырларда жазылған жасырын халық туралы әңгімелер оларды «өздері туралы әңгіме айтқан адамдардың дерлік айнасы сияқты» көрсеткенін атап өтеді, «бірақ олар әдемі, күшті, тартымды және қайғысыз болса, исландиялықтар көбінесе аштық тартып, өмір үшін күресіп жатты. Хулдуфөлк исландиялықтардың кемелді және бақытты өмірге деген арманының көптеген жағынан бейнесі болып көрінеді». Антрополог Йон Хаукур Ингимундарсон 19 ғасырдың исландиялық әйелдері айтқан жасырын халық туралы әңгімелердің әйелдердің тек 47% ғана үйленгенін көрсететінін айтты және «әпкелер көбінесе қоғамдағы өте әртүрлі функциялар мен мәртебе деңгейлеріне бекітілді – исландиялық қыздардың басым көпшілігі үй шаруашылығында қолдау көрсететін рөлдерге ие болды». Ол бұл әңгімелер әпкелердің рөлдері мен мәртебесінің айырмашылығын ақтағанын және «жас қыздарға ешқашан үмітсіздікке ұшырамау үшін психологиялық дайындық қажет екенін сіңірді, олар өздерінің мәртебесі төмендеп, некеде жыныстық қатынасының дұрыс шығуына мүмкіндік болмағандықтан, кейде бала өлтіруге мәжбүр болды, осының нәтижесінде олардың кейбір махаббаттарынан туған күтпеген және көтере алмайтын салдарларын шешуге тура келді, бұл мәселе хулдуфөлк әңгімелерінде де кездеседі». Анна Пьетрзкевич жасырын халықтың идеалданған исландтық жекелігі мен қоғамын бейнелейтінін, оның негізгі элементтері «өткенді мақтанышпен қарау және табиғатты бірегей және таза деп санау» екенін мәлімдейді. Исландиялықтардың түсінде жасырын халық көрінеді. Олар көбінесе 19 ғасырдың исландтық киімдерін киген және көбінесе жасыл түсті киген деп сипатталады. Қазіргі заманғы Фарер фольклорының бір нұсқасында жасырын халық 1950 жылдары аралға электр қуаты келгенде жоғалып кетті.

Several scholars have commented on the connections between hidden people and the Icelandic natural environment. B. S. Benedikz, in his discussion of Jón Árnason's grouping of folktales about elves, water dwellers, and trolls together, writes: "The reason is of course perfectly clear. When one's life is conditioned by a landscape dominated by rocks twisted by volcanic action, wind and water into ferocious and alarming shapes the imagination fastens on these natural phenomena." Ólina Thorvarðardóttir writes: "Oral tales concerning Icelandic elves and trolls no doubt served as warning fables. They prevented many children from wandering away from human habitations, taught Iceland's topographical history, and instilled fear and respect for the harsh powers of nature." Michael Strmiska writes: "The Huldufólk are not so much supernatural as ultranatural, representing not an overcoming of nature in the hope of a better deal beyond but a deep reverence for the land and the mysterious powers able to cause fertility or famine." Pálsdóttir claims that in a landscape filled with earthquakes, avalanches, and volcanoes, "it is no wonder that the native people have assigned some secret life to the landscape. There had to be some unseen powers behind such unpredictability, such cruelty." Alan Boucher writes: "Thus the Icelander's ambivalent attitude towards nature, the enemy and the provider, is clearly expressed in these stories, which preserve a good deal of popular—and in some cases probably pre christian—belief." Robert Anderson writes that syncretism "is active in Iceland where Christianity, spiritism, and Icelandic elf lore have syncretized in at least a couple instances." Terry Gunnell notes that hidden people legends recorded in the 18th and 19th centuries showed them to be "near mirror images of those humans who told stories about them—except they were beautiful, powerful, alluring, and free from care, while the Icelanders were often starving and struggling for existence. The huldufólk seem in many ways to represent the Icelander's dreams of a more perfect and happy existence." Anthropologist Jón Haukur Ingimundarson claimed that hidden people tales told by 19th century Icelandic women were a reflection of how only 47% of women were married, and "sisters often found themselves relegated to very different functions and levels of status in society the vast majority of Icelandic girls were shunted into supporting roles in the household." He goes on to say that these stories justified the differences in role and status between sisters, and "inculcated in young girls the stoic adage never to despair, which was a psychological preparedness many would need as they found themselves reduced in status and denied the proper outlet for their sexuality in marriage, thereby sometimes having to rely on infanticide to take care of the unsolicited and insupportable effects of their occasional amours, an element related in huldufólk stories." Anna Pietrzkiewicz contends that the hidden people symbolize idealized Icelandic identity and society, the key elements of which are seeing the "past as a source of pride and nature as unique and pure." Hidden people often appear in the dreams of Icelanders. They are usually described as wearing 19th century Icelandic clothing, and are often described as wearing green. In one version of modern Faroese folklore, the hidden people vanished in the 1950s when electricity was brought to the island.

Қазіргі Исландия

1870-1920 жылдар аралығында туған исландиялықтардың арасында жүргізілген сауалнамалар көрсеткендей, көптеген адамдар жасырын адамдарға сенбеген, ал олар жас кезінде табиғаттан тыс күштер туралы естігенде, бұл әңгімелер көбінесе ойын-сауық үшін айтылған. Шамамен 10% адам ғана жасырын адамдарға сенгенін көрсеткен. Бұл сауалнамалар дұрыс емес деп сынға ұшырады, себебі сұрақтардың әртүрлі түрі әртүрлі жауаптарға әкелуі мүмкін. Арни Бьёрнссон бұл сенімдерді балалар мен туристерді көңілді ету үшін қарапайымдастырылған және жоғарылатылған деп санайды, сондай-ақ бұл туризм индустриясының келушілерді қызықтыру үшін қолданатын зиянсыз әрекеті екенін айтады. Хафнарфьёрдур шамамен 90 минуттық "Жасырын әлемдерге саяхат" ұсынады. Бұл саяхат Hellisgerdi паркінен өтеді, онда жолдар жазда биік ағаштар мен тобықтың ішіндегі бонсай ағаштары отырғызылған лава даласынан өтеді, және бұл жерде қаланың ең ірі эльфтер колониясы бар деген сенім бар. Стоксейриде Исландия ғажайыптары мұражайы орналасқан, онда "Мұражайға келгендер исландиялық эльфтер мен жасырын адамдардың әлеміне еніп, олардың өміріне куә болады".

Соңғы оқиғалар

1971 жылы Копавогурда жол салу кезінде бульдозер істен шықты. Жүргізуші кінәні үлкен жартаста тұратын эльфтерге таңды. Жергілікті тұрғындар жартаста эльфтер бар екенін білмегенімен, газеттер осы оқиғаны кеңінен жариялады, соның салдарынан Исландиядағы жол құрылысына эльфтердің жиі кедергі келтіретіні туралы миф пайда болды. 2004 жылы Alcoa компаниясы Исландияда алюминий қорыту зауытын салу үшін үкіметтік сарапшыдан таңдаған құрылыс алаңы археологиялық ескерткіштерден, соның ішінде халдуфолк туралы халықтық әңгімелермен байланысты жерлерден бос екенін растауды талап етті. 2011 жылы Болунгарвик ауылындағы тұрғын үйлерге тас жауған оқиғаға эльфтердің/халдуфолк кінәлі деген сенім туды. 2013 жылы Альфтанэс түбегінен Рейкьявик маңындағы Гардабæр қаласына жол салу жобасы эльфтерді қолдаушылар мен экологиялық ұйымдардың наразылығына байланысты тоқтатылды. Олар жолдың эльфтердің мекен ету ортасын және жергілікті мәдени сенімдерді жоятынын айтты.

Қазіргі заманғы мәдени сілтемелер

2018 жылы шыққан «Frozen» мюзиклінде, 2013 жылы шыққан осы аттас фильмге негізделген, түпнұсқа фильмде тролль ретінде бейнеленген кейіпкерлер Бродвей қойылымында «жасырын халық» деп аталған Huldufólk-ке сілтеме жасады. Huldufólk – француздық скандинавиялық фолк тобы SKÁLD-тің 2023 жылғы альбомының атауы.