Кіріспе

Қазіргі Үндістан/Пәкістанның тарихқа дейінгі дәуірлері.

Инд өркениетін кезеңдерге бөлу үшін бірнеше жіктемелер қолданылады. Археологтар, мысалы Мортимер Уилер, Инд өркениетін ерте, дамыған және кеш Харапп дәуірлеріне бөлсе, жаңа жіктемелер неолиттік кезеңдегі алғашқы егіншілдік қоныстарды қамтиды және әртүрлі жүйелерден алынған терминологияны біріктіретін кезең-фазалық модельді пайдаланады.

Кезеңдеулер

Ең көп қолданылатын номенклатура Инд өркениетін ерте, дамыған және кеш Хараппа кезеңдеріне бөліп жіктейді. Инд өркениетінен бұрын жергілікті егіншілік ауылдары болды, олар суды басқару мүмкіндігі пайда болғанда өзен жазықтарына қоныстанды, осылайша біртұтас өркениет құрылды. Бұл кең уақыт кезеңі Инд дәуірі және Инд дәстүрі деп те аталады.

Ертедегі, ескі және кейінгі Хараппа

Сер Аурел Стейннің Балучистанда жүргізген алғашқы зерттеулері көптеген белгісіз тарихи алдындағы ескерткіштерді табуға әкелді. Хараппа мен Мохенджо-Даро қазбаларынан кейін, Синд пен Белуджистанның тарихи алдындағы ескерткіштері Белуджистаннан Инд өзені аңғарына көшіп, Инд өркениетін құрған мәдениетті көрсетеді деп есептелді. М.Р. Могол Чолистан шөлінде ертерек қоныстану кезеңдерін тапқаннан кейін бұл пікірді жоққа шығарды. М.Р. Могол Пенсильвания университетіндегі диссертациясында «Ерте Хараппа» терминін енгізді, онда ол Пәкістан бойынша жасаған көптеген зерттеулері мен оқуларының қорытындысын берді. Бұл жіктеу негізінен Хараппа мен Мохенджо-Дароға сүйенеді және эволюциялық тізбекке негізделген. Мануэльдің сөзіне göre, бұл бөлініс "Инд өзені өркениетін қоғамның тууы, гүлденуі және өлімінен тұратын үш бөлімді эволюциялық аяға қояды, бұл Элман Сервистің (1971) әлеуметтік эволюциялық концепцияларына ұқсас". Конингэм мен Янгтың айтуынша, бұл "Британның аса беделді археологтары Реймонд пен Бриджит Оллчин [олар] өз жұмыстарында ұқсас жіктемелерді қолданғандықтан" "көптеген қолдануда қалыптасқан". Конингэм мен Янгтың пікірінше, бұл тәсіл "шектеулі" және "тар", ол дамыған кезеңге тым көп мән береді.

Жарық

Ертедегі азық-түлік өндірісі дәуірі шамамен б.з.д. 7000 – 5500 жылдарға сәйкес келеді. Бұл кезең неолит дәуірі деп те аталады. Бұл дәуірдің экономикасы азық-түлік өндірісіне негізделген, ал ауыл шаруашылығы Инд аңғарында дамыған. Мәһергарх I дәуірі осы дәуірге жатады. Өңірлендіру дәуірі шамамен б.з.д. 4000 – 2500/2300 (Шаффер) немесе шамамен б.з.д. 5000 – 2600 (Конингэм және Янг) жылдарға сәйкес келеді. Ертедегі Хараппа кезеңі осы дәуірге жатады. Мануэльдің айтуынша, "бұл кезеңдегі ең маңызды өзгеріс – халықтың Белуджистанның жоталарынан Инд өзенінің жайылма алқаптарына қоныс аударуы" болды. Бұл дәуір өнер саласында өте өнімді болды және жаңа қолөнер түрлері пайда болды. Өңірлендіру дәуірі Балакот, Амри, Хакра және Кот Диджи кезеңдерін қамтиды. Интеграция дәуірі "Инд өркениеті" кезеңін білдіреді. Бұл әртүрлі кіші мәдениеттердің бірігу кезеңі. Жергіліктілендіру дәуірі (б.з.д. 1900 – 1300 жылдар) – Инд өзені дәстүрінің төртінші және соңғы кезеңі. Бұл интеграция дәуірі мәдениетінің фрагментациясына қатысты. Жергіліктілендіру дәуірі бірнеше кезеңнен тұрады:
Пәнджаб кезеңі (Құмбария H, Кейінгі Хараппа). Пәнджаб кезеңі Құмбария H және басқа мәдениеттерді қамтиды. Пәнджаб кезеңінің орындары Хараппада және басқа жерлерде табылады. Жукар кезеңі (Жукар және Пирак). Жукар кезеңі Мохенджо-Даро және Синд облысының орындарына қатысты. Рангпур кезеңі (Кейінгі Хараппа және жылтыр қызыл керамика). Рангпур кезеңінің орындары Качч, Саураштра және Гуджараттың құрлық бөлігінде орналасқан. Пирак кезеңі – Инд өзені дәстүрінің де, Белуджистан дәстүрінің де жергіліктілендіру дәуірінің кезеңі.

Рита Райт

Рита Райт Шаффердің ұқсас құрылымын қолданды, Мезопотамия археологиясының ықпалымен қалыптасқан көзқарас арқылы Инд өркениетін қарастырып, Ерте тағамдық өндіріс кезеңі, қалаға дейінгі кезең, қала кезеңі және қаладан кейінгі кезеңі сияқты терминдерді пайдаланды.

Тамақ өндірудің алғашқы дәуірі

Рао, Бхиррананы қазба жұмыстары арқылы зерттеген ғалым, оның ең көне қабаттарында Хараппаға дейінгі Хакра ыдыстарын тапқанын мәлімдейді, олардың жасы б.з.д. 8-7 мыңжылдыққа дейін жетеді. Ол Бхиррананың дәстүрлі Хараппалық мерзімдемелермен салыстырғанда ертерек мерзімдемелерін ұсынады, бірақ Хараппа терминологиясын сақтайды. Бұл ұсынысты Раомен бірлесіп авторлық құратын Сакар және басқалар (2016) қолдайды, олар Посселдің ұсынысына да сілтеме жасайды, сондай-ақ басқа жерлерден алынған радиокөміртектік даталарды келтіреді, бірақ Ересекті Хараппа кезеңінің аяқталуына б.з.д. 800 жылды көрсетеді: , ал осының қорытындысы , келесідей салыстырылады. КүніМәдениет (Rao 2005)Кезең (Dikshit 2013)Фаза (Sarkar 2016)Дәстүрлі күні (HP)Хараппа кезеңіДәстүрлі күні (Era)Эра7500–6000 б.з.д.IA кезеңі: Хакра ыдыстары мәдениетіХараппа Хакра дәуірі (Неолит)Хараппа дәуірі7000–3300 б.з.д.Хараппа дәуірі7000–4500 б.з.д.Хараппа дәуірі7000–4500 б.з.д.Алғашқы тағам өндіруші Эрасы6000–4500 б.з.д.IB кезеңі: Алғашқы ХараппаАуысу кезеңіАлғашқы Хараппа дәуіріАлғашқы Хараппа дәуірі4500–3000 б.з.д.IIA кезеңі: Алғашқы Ересекті ХараппаЕресекті Хараппа дәуіріЕресекті Хараппа дәуірі4500–2600 б.з.д.Аймақтық Эра3300–2600 б.з.д.Алғашқы Хараппа дәуірі3000–1800 б.з.д.IIB кезеңі: Ересекті ХараппаЕресекті Хараппа дәуіріЕресекті Хараппа дәуірі2600–1900 б.з.д.Ересекті Хараппа дәуірі2600–1900 б.з.д.Интеграция Эрасы1800–1600 б.з.д.(1800–800 б.з.д.)Кейінгі Хараппа дәуіріКейінгі Хараппа дәуірі1900–1300 б.з.д.Кейінгі Хараппа дәуірі1900–1300 б.з.д.Жергілікті Эра

Өңірлік дәуір

Алғашқы Хараппа кезеңі шамамен б.з.д. 3300 жылы басталды делінгенмен, аймақтастыру дәуірі одан да ертерек, б.з.д. 4000 – 5000 жылдар аралығында басталды деп ұсынылған. С. П. Гупта жаңа жаңалықтарды ескере отырып, Хараппа өркениетін ерте, дамыған және кеш Хараппа кезеңдерін қамтитын хронологиялық жүйеге енгізді, бұл жүйе аймақтастыру дәуірімен бірдей мерзімде басталады:

КезеңНегізгі кезеңПодкезеңХараппа кезеңіДәуірШамамен 4000 – 3500 ж.б.д.Қалыптасу кезеңіМысалы, Мехергарх IV-VХараппалық аймақтардың аймақтасу дәуіріШамамен 3500 – 2800 ж.б.д.Ерте кезеңМысалы, Калибанган IЕрте ХараппаШамамен 2800 – 2600 ж.б.д.Көшім кезеңіМысалы, Dholavira IIIШамамен 2600 – 1900 ж.б.д.Дамыған кезеңМысалы, Хараппа III, Калибанган IIДамыған ХараппаИнтеграция дәуіріШамамен 1900 – 1500 ж.б.д.Кеш кезеңМысалы, H зираты, ДжукарКеш ХараппаЖергіліктендіру дәуіріШамамен 1500 – 1400 ж.б.д.Соңғы кезеңМысалы, Dholavira.

Интеграция дәуірі

Интеграциялық дәуір, немесе қалалық, немесе толыққан Хараппа кезеңінің мерзімі туралы пікір қабылдау 2600-1900 жж. б.з. дейін қалыптасқан.

Ұзақ уақыт: Хараппа өркениеттері және ерте тарихи кезең

Джонатан М. Кенойер және Конингэм мен Янг Индияның даму кезеңдеріне шолу жасап, онда Инд аңғары өркениеті мен ерте тарихи кезең біріктірілген. Хараппадан кейінгі кезең қайтадан аймақтық ерекшеленуді көрсетеді, бұл шамамен 600 ж.б.д. басталган ерте тарихи кезеңнің екінші урбанизациясымен интеграцияланады, яғни Маурия империясы шамамен 300 ж.б.д. Конингэм мен Янг атап көрсетеді, ертедегі Үндістан тарихындағы урбанизация туралы көптеген зерттемелер Инд өзені өркениетіне немесе ерте тарихи кезеңге қана назар аударады, "осылайша Инд пен ерте тарихи кезең арасындағы ұзақ жылдарға созылған бөлініс жалғасуда". Конингэм мен Янгтың сөзіне сүйенсек, бұл бөлініс отаршылдық дәуірде пайда болған, онда ғалымдар "Инд өркениеті мен ерте тарихи кезең арасында ерекше мәдени, тілдік және әлеуметтік өзгерістер болды" деп мәлімдеген, және "Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Оңтүстік Азия ғалымдарының біразы" оны одан әрі дамытқан. Конингэм мен Янг Оңтүстік Азиядағы екі маңызды қалалық даму процестерін жақсырақ түсіну және зерттеу үшін Шаффердің терминологиясын қолданады. Сондай-ақ, олар "Интеграция дәуірі" терминінің бүкіл Оңтүстік Азияға қатысты қолданылуы шектеулі болуы мүмкін екенін айтады, себебі "Оңтүстік Азияның солтүстік және оңтүстік бөліктерінің үлкен аумақтары субконтиненттік масштабта аймақтық ерекшеліктерге ұшырамады".

Периодизациялардың сәйкестігі

Кезеңдер Негізгі кезеңдер Мехргар кезеңдері Хараппан кезеңдері Басқа кезеңдер Ера 7000–5500 б.з.д. Хараппанға дейінгі Мехргар I (керамикасыз неолит) Ерте азық-түлік өндіру дәуірі 5500–3300 б.з.д. Хараппанға дейінгі/Ерте Хараппан Мехргар II–VI (керамикалық неолит) Аймақтық ерекшелену дәуірі ш.4000–2500/2300 б.з.д. (Шаффер) ш.5000–3200 б.з.д. (Конингхэм және Янг) 3300–2800 б.з.д. Ерте Хараппан ш.3300–2800 б.з.д. ш.5000–2800 б.з.д. (Кенойер) Хараппан 1 (Рави кезеңі; Хакра ыдыстары) 2800–2600 б.з.д. Мехргар VII Хараппан 2 (Кот-Диджи кезеңі, Наушаро I) 2600–2450 б.з.д. Дамыған Хараппан (Индостан өркениеті) Хараппан 3A (Наушаро II) Бірігу дәуірі 2450–2200 б.з.д. Хараппан 3B 2200–1900 б.з.д. Хараппан 3C 1900–1700 б.з.д. Кейінгі Хараппан Хараппан 4 (Зарлы бейіт, Ашық түсті керамика) Жергіліктілену дәуірі 1700–1300 б.з.д. Хараппан 5 1300–600 б.з.д. Хараппаннан кейінгі кезең Темір ғасыры Үндістан Сұр бояулы ыдыстар (1200–600 б.з.д.) Ведалық кезең (ш.1500–500 б.з.д.) Аймақтық ерекшелену ш.1200–300 б.з.д. (Кенойер) ш.1500–600 б.з.д. (Конингхэм және Янг) 600–300 б.з.д. Қара жылтыр ыдыстар (Темір ғасыры) (700–200 б.з.д.) Екінші қалалық мәдениет (ш.500–200 б.з.д.) Бірігу